Кіріспе

Яһудилікте гомосексуализм тақырыбы

Гомосексуализм және яһудилік тақырыбы Тораға дейін жетеді. Ваикра (Леуіліктер) кітабы ерлер арасындағы жыныстық қатынасты то'ива (қорқынышты немесе жек көрінетін нәрсе) деп санайды, және қазіргі Синедрион халаха (иудей заңы) бойынша оған өлім жазасы берілуі мүмкін. Бұл мәселе заманауи еврей дінтері арасында пікір таласына себеп болды және дебаттар мен бөлінулерге әкелді. Дәстүрлі түрде, иудаизм гомосексуализмнің өзіне емес, ерлер арасындағы жыныстық қатынасқа қарсы тұрады, және бұл пікірді православие иудаизмі әлі де сақтайды. Консервативті иудаизмнің еврей заңдары және стандарттары жөніндегі комитеті, 2006 жылдың желтоқсанына дейін православиемен бірдей ұстанымда болған, содан бері плюрализм философиясы негізінде бірнеше пікір білдірді; бір пікір православиелік ұстанымды ұстанады, ал екінші пікір гомосексуалды жыныстық қатынас пен қарым-қатынастарға қатысты көзқарасты едәуір либералды етеді (бірақ кейбір жыныстық әрекеттерді тыйым салынған деп санайды). Реконструкционистік, гуманистік және реформалық иудаизм сияқты теологиялық либералды бағыттар гомосексуализмді, гомосексуалды жыныстық қатынасты және бір жынысты некелерді ашық қабылдады.

Гомосоциалдық қарым-қатынасқа тыйым салу

Негиа заңдары некеде емес ер және әйелдің (жақын туыстарынан басқа) арасындағы мейірімділікке толы қарым-қатынасты тыйым салады, себебі мұндай қарым-қатынас тыйым салынған қарым-қатынасқа «жақындау» деп есептеледі. Еркектер арасындағы жыныстық қатынас басқа жыныстық тыйымдармен бірге арайот санатына жататындықтан, негиа тыйымы екі гей еркек арасындағы қарым-қатынасқа да қатысты болып көрінеді. Дегенмен, кейбір дереккөздер заң екі еркекке қарағанда еркек пен әйелге қатысты жеңілдетілген болуы мүмкін деген пікірді білдіреді. Келісім бойынша, гомосексуалдық құштарлықпен байланысты қарым-қатынас раббилер тарапынан тыйым салынған, ал мұндай құштарлықсызғы қарым-қатынасқа рұқсат етіледі. Тағы бір мәселе – ихуд (екі адамды оқшаулап, жыныстық қатынасқа мүмкіндік беру). Талмудта ихуд екі адамға қатысты ма, жоқ па деген пікірталас жазылған. Маймонид, Тур және Шульхан Арух екі еркектің ихуды рұқсат етеді, себебі «еврейлер гомосексуалдыққа күдікпен қарамайды». Алайда, Шульхан Арух «осы заманда адалсыздық кең таралғандықтан» (мүмкін, сол кездегі Осман империясындағы Кёчек бишілерінің жезөкшелікпен айналысуына сілтеме) мұндай ихудтан сақтануды ұсынады. Бірақ, бұл ұсынысты кейінгі билік органдары қайталаған жоқ. Жоғарыда айтылғандай, гомосексуалдық мінез-құлыққа қатысты алаңдаушылық туған жағдайда, ихуд екі еркекке де қатысты болуы мүмкін. Қазіргі заманғы халахик билік егер екеуі де гомосексуал болса, екі еркек бірге болуына тыйым салады. Сондай-ақ, тыйым тек бір-бірімен қарым-қатынаста болған екі еркекке ғана қатысты деген, немесе егер олар тыйым салынған қарым-қатынастан аулақ бола алатынына сенімді болса, техникалық түрде тыйым жоқ деген пікірлер де бар (бірақ олар жатын бөлмеде болудан сақтануы керек). Алайда, тіпті Киелі кітап заманында да, осы жазаға әкелетін айыптауды табу өте қиын болған. Яһудилердің ауызша заңында, егер екі еркек анальдық жыныстық қатынаста ұсталса, осы әрекеттің екі куәгері болса, ер адамдарға олардың жасаған қылмысы туралы ескертілген болса және екі еркек (немесе зорлау жағдайында ерікті тарап) ескертуді мойындағаннан кейін де тыйым салынған әрекетті жалғастырса ғана өлім жазасы қолданылады. Шындығында, яһуди тарихында осы заң бойынша өлім жазасы орындалған жағдайлар тіркелмеген. Раббилердің дәстүрі бойынша, Тораның өлім жазасы жүйесі Синедрион мен Ғибадатхана болмаған соң, шамамен 2000 жылдан бері қолданылмайды. Гомосексуализмге қарсы қылмыстық іс қозғаудың азаюы еврейлердің қоғамда гомосексуализмнің болмауына байланысты деп есептеледі. Егер ол тәуба (өкініш) жасаса, яғни тыйым салынған әрекеттерін тоқтатса, жасаған ісіне өкініп, Құдайдан кешірім сұрап, осы әрекеттерді ешқашан қайталамауға міндеттенсе, Құдай оны кешіреді деп саналады.

Белгілі гей православиелік яһудилер

1999 жылы православие дінінің раввині болып тағайындалған Стивен Гринберг өзінің гомосексуал екенін ашық жариялағанда, еврей газеттерінде барлық ағымдардың раввиндерінен айқын реакция болды. Ешива университетінің жетекші раввині Моше Тендлер: «Біздің ешивамызға келген адамның, біз бұзылған қоғам деп санайтын жағдайға түсуі өте қайғылы», - деді. Гринберг Ешива университетінің православиелік раввиндік семинариясынан (РИЭТС) раввин қызметіне тағайындалғандықтан, ол әдетте алғашқы ашық гей православиелік еврей раввині деп есептеледі. Дегенмен, кейбір православиелік яһудилер, оның ішінде көптеген раввиндер, оның православиелік раввин екеніне күмәнді. 2009 жылы православиелік Израиль раввині Рон Йосеф Израильдегі конверсиялық терапияға қатысты эпизодта Израильдің жетекші жедел тергеу бағдарламасы – "Fact" бағдарламасында пайда болып, Израильдегі алғашқы ашық гей православие раввині болды. Йосеф діни қызметін жалғастыруда. Йосеф өзінің йемендік қауымының гомосексуалдығын қабылдауы қиын болғанын және олардың оны қабылдауына уақыт кеткенін айтты. 2009 жылы Тель-Авивтегі гей-орталыққа жасалған шабуылға дейін Йосефке өлім туралы угрозалар келген. 2013 жылы ол бір ер адаммен қарым-қатынаста екенін мәлімдеді. Йосеф яһуди дініндегі гомосексуализм мәселесіне қатысты көзқарасын былай түсіндірді: «Басқа еркекпен қарым-қатынас жасау тыйым салынғаны мен үшін анық, ал біздің бастапқы нүктеміз – халаха мен Тораға адалдық. Мақсат – рұқсат сұрау емес. Бірақ сіздер бізге демеу танытып, қолдау көрсетулеріңіз керек». 2023 жылдың қазанында The Forward басылымы Shua Brick туралы хабарлап, сарапшылардың пікірінше, Бриктің АҚШ-тағы православиелік синагогтың дін қызметкерлері қатарында қызмет ететін алғашқы ашық гей раввині екенін айтты. Бұл басылым, Бриктің жастар бағдарламасын басқаратынын, ересектерге Тораны оқытатынын және бас раввин қаладан кеткен кезде оның орнын толтыратынын атап өтті. Ол Йешива университетімен діни қызметке тағайындалған. 2012 жылы JONAH ұйымының төрт бұрынғы клиенті ұйымды алдап сатуы үшін сотқа беріп, оларға тиімсіз және зиянды терапия сатқандарын мәлімдеді. Осы жылы Америка Раввиндер Кеңесі (RCA), әлемдегі 1000-нан астам православие раввиндерінің кәсіби бірлестігі, өз мүшелеріне конверсиялық терапияны, жалпы алғанда, және JONAH-ты, нақтырақ айтқанда, енді қолдамайтынын хабарлаған ашық электрондық хат жіберді. Сот шешімі бойынша JONAH барлық қызметін тоқтатуға міндеттелді, бірақ 2018 жылдан бастап JIFGA деген атпен жұмысын жалғастыруда.

Басқа көзқарастар

Белц хасидтері қауымында оқыған Жири Мордехай Лангер 1940 жылы Израиль еліне келді. "Оның гомосексуализм мен иудаизмді қабылдастыруы гомосексуалистік еврей теологиясын; хасидизмдегі еврей гомосексуализмі туралы социологияны қамтиды". Хареди раввині Авигдор Миллер Харви Милктің қатылымын қорғап: "Адамгершілікпен жүретін бір кісі тұрып, оның гомосексуализмді таратуына байланысты оны атқан", - деді. Ұлыбританияның бас раввині Джонатан Сакс раввин Хаим Рапопорттың "Иудаизм және гомосексуализм: шынайы ортодоксалдық көзқарас" атты кітабына алғы сөз жазды. Алғы сөзінде раввин Сакс былай деп жазды: "Мейірімділік, қайырымдылық, түсініктік, жаны ашыну – бұл иудаизмнің маңызды элементтері. Олар – бүгін еврей дінін құрметтейтін гомосексуал еврейлерге қажет нәрсе". Қазіргі ортодоксалдық лидер раввин Аарон Лихтенштейн ортодоксалдық қауымның гомосексуализмді айыптауының күші діни құқық бұзушылық ретіндегі мәртебесінен асып түсетінін, ал гомосексуалдарға қатысты "сын, наразылық, бірақ қайырымдылық сезімімен" қарастыратынын айтты. Мысалы, раввин Стивен Гринберг Торада көптеген күнәлар жек көрінішті деп есептелетінін, бірақ гомосексуалдарға қатысты айыптаулар артық екенін айтады. Кейбір қазіргі ортодоксалдық қауымдар кошерді сақтамайтыны белгілі адамды алияға шақыруы мүмкін, бірақ бір жынысты қатынасқа түсетін ер адамға қатысты осылай болмайды. Соңғы жылдары АҚШ-та да, Израильде де ортодоксалдық және гомосексуалды екенін мойындағандарды қолдауға, ЛГБТ балалары бар ортодоксалдық ата-аналарды қолдауға, ортодоксалдық қауымдастықтар мен ортодоксалдық раввиндер арасында гомосексуализмді түсінуді дамытуға бағытталған бірнеше топ құрылды. Оларға Eshel деп аталатын бас ұйым, Гей және лесбияндық Ешива күндізгі мектебінің түлектері қауымдастығы, әйелдер тобы OrthoDykes, жастар тобы JQYouth, штаб-пәтері Иерусалимде орналасқан американдық-израильдік Bat Kol тобы және израильдік Hod ("Дәулет") тобы кіреді. 2012 жылы Hod Израильдегі гомосексуалдық қауымның өзін-өзі қабылдауы үшін және түрлендіру терапиясына қарсы жарнамалық науқан жүргізді. Онлайн блогтар мен қолдау топтары көптеген адамдарға ортодоксалдық ЛГБТ-ті табуға және ортодоксалдық діни және әлеуметтік нормалар мен ЛГБТ-нің өзін-өзі анықтауы арасындағы қайшылықты бөлісуге мүмкіндік берді. Ортодоксалдық раввиндер Шмуэль Ботеах және Зев Фарбер ортодоксалдық топтардың бір жынысты азаматтық некелерді (немесе Ботеахтың жағдайында, мемлекеттік бекітілген азаматтық одақтарды) мемлекеттік тануға қарсылығын сұраққа алды. Олар иудаизм гомосексуализмді қабылдамаса да, үкіметтер некеге қатысты кез келген діннің көзқарасын күштеуге тиіс емес екенін, ал гомосексуалдық жұптарға азаматтық жеңілдіктер беру отбасылық құндылықтарды ілгерілету болып есептелуі керек екенін айтты. 2010 жылдың қазан айында Ботеах The Wall Street Journal газетінде гомосексуализм туралы мақала жазып, еркектер арасындағы жыныстық қатынасқа қатысты Киелі кітапта тыйым салынғанын және ерлер мен әйелдердің некеге тұрып, балалы болуын талап ететінін жоққа шығармайтынын айтты. Алайда ол оларды контекстінде түсінеді. Оның пікірінше, некеге ең үлкен қауіп гомонекеден емес, гетеросексуалдық ажырасудан туындайды, ол некелердің жартысына зиян келтіреді. 2016 жылдың қараша айында ондаған ЛГБТ белсенділері Иерусалимде қаланың бас раввині раввин Шломо Амардың сөздеріне қарсы наразылық білдірді. Ол израильдік газетке гомосексуалдардың "жеткіліксіз" екенін және гомосексуализмнің "культ" екенін айтқан. 2017 жылы испандық және португалдық сефардтар қауымының аға раввині Йосеф Двек "біздің қоғамымыздағы феминизмнің және тіпті гомосексуализмнің бүкіл революциясы адамзат үшін керемет даму" деп сипаттаған дәріс берді. Бұл сөздерді раввин Аарон Бассус "жалған және жаңылысқан, бастан-аяқ бұзылған" деп айыптады. Бұл оқиға Двектің сефардтық Бет-Динінен кетуіне себеп болды, бірақ қауымдық лидер ретінде емес. 2019 жылы раввин Дэниел Ландес: "Левит 18:22 Таураттан өшірілмеген. Бірақ бұл Киелі кітаптағы өсиет ЛГБТҚ-ны мұқият сақтайтын еврейлердің көп санын елемеуге немесе зорлық көрсетуге рұқсат бермейді". Соңғы жылдары ортодоксалдық гомосексуалдар туралы түсірілген фильмдерге "Құдай алдында дірілдеу", "Сайтпай тұрма" және "Амин де" фильмдері кіреді.

Қайта құрушы иудаизм

Реконструкцияшылдар қозғалысы гомосексуализм мен бисексуализмді сексуалдықтың қалыпты түрлері деп қарастырады және гейлер, бисексуалдар мен лесбияндарды Реконструкцияшылдар қауымдастығына қабылдайды, олар қауымдық өмірдің барлық саласына толыққанды қатыса алады. 1985 жылдан бері Реконструкциялық раввиндер колледжі өз раввиндерлік және канторлық бағдарламаларына ашық гей, бисексуал және лесбиян үміткерлерін қабылдап келеді. 1993 жылы қозғалыстың комиссиясы «Гомосексуализм және иудаизм: Реконструкцияшылдардың ұстанымы» деген құжат жариялады. Реконструкциялық раввиндер қауымдастығы (RRA) мүшелерін бір жынысты некелерге/әртүрлі шарттарға қатысу рәсімдерін өткізуге ынталандырады, бірақ RRA мүшелерінен міндетті түрде осы рәсімдерді өткізуді талап етпейді. 2007 жылы Реконструкциялық раввиндер қауымдастығы раввин Тоба Шпиццерді президент етіп сайлады, ол АҚШ-та раввиндер қауымдастығын басқарған алғашқы ашық ЛГБТ адамы болды. 2011 жылы Сандра Лоусон Реконструкциялық раввиндер колледжіне қабылданған алғашқы ашық гомосексуал афроамерикан және алғашқы афроамерикан болды; ол 2018 жылдың маусым айында раввин қызметіне бекітілді, бұл оны әлемдегі алғашқы ашық гомосексуал, әйел, қара нәсілді раввин етті. 2013 жылы Реконструкциялық раввиндер қауымдастығы раввин Джейсон Клейнді президент етіп сайлады, ол АҚШ-тағы ірі еврей дінтерінің бірінің ұлттық раввиндер қауымдастығын басқарған алғашқы ашық гей адам болды. Сондай-ақ 2013 жылы раввин Дебора Уаксман Реконструкциялық раввиндер колледжінің президенті болып сайланды. Президент ретінде ол еврей қауымдық одағын басқарған алғашқы әйел және алғашқы лесбиянка, еврей семинариясын басқарған алғашқы әйел раввин және алғашқы лесбиянка деп есептеледі; Реконструкциялық раввиндер колледжі қауымдық одақ және семинария болып табылады.

Яһудилердің қайта жаңғыруы

Еврейлік жаңарту – иудаизмдегі соңғы қозғалыс, ол қазіргі заманғы иудаизмді каббалалық, хасидтік, музыкалық және медитативтік тәжірибелермен қайта жандандыруға тырысады; ол өзін «иудаизмнің пайғамбарлық және мистикалық дәстүрлеріне негізделген, дүниежүзілік, конфессияаралық қозғалыс» деп сипаттайды. Еврейлік жаңарту қозғалысы барлық жыныстық бағдары бар адамдарды раввиндер мен канторлар ретінде бекітеді. 2005 жылы Эли Коэн Еврейлік жаңарту қозғалысы бекіткен алғашқы ашық гей раввин болды, одан кейін 2006 жылы Чайя Гасфилд және раввин Лори Клейн – Еврейлік жаңарту қозғалысы бекіткен алғашқы екі ашық лесбиян раввин болды. 2007 жылы Амстердамда туған, қазір Германияда тұратын Ялда Реблинг Еврейлік жаңарту қозғалысы бекіткен алғашқы ашық лесбиян канторы болды. 2011 жылы бисексуалдық құқық қорғаушы Дебра Колодни Еврейлік жаңарту қозғалысы раввин ретінде бекітіп, Портлендтегі П’най Ор қауымының раввині қызметіне тағайындады. ALEPH: Jewish Renewal альянсының (және OHALAH және Рабби Пасторлар Ассоциациясының) қағидалар туралы мәлімдемесінде былай делінген: «Біз жыныстық бағдарына немесе гендерлік идентификациясына қарамастан, әрбір адамның қасиеттілігін құрметтейміз және мойындаймыз. Ересектер арасындағы сыйластық пен өзара келісіммен туындаған жыныстық қатынасты махаббаттың қасиетті көрінісі деп санаймыз, сондықтан гей, лесбиян және гетеросексуалдық қарым-қатынастарды, сондай-ақ жеке өмірді таңдаған адамдарды қамтитын, интимдік қарым-қатынастар мен отбасылық формалардың әртүрлілігін қабылдауға тырысамыз».

Гуманистік иудаизм

Гуманистік иудаизм – қазіргі еврей өмірінде теистік емес балама ұсынатын иудаизмдегі қозғалыс. 2004 жылы Гуманистік иудаизм қоғамы «бір жынысты ересектер арасындағы неке мен ажырасуды заңды түрде тануды» қолдап, «кәмiл мiнез-құлық, жауапкершiлiк пен салдары бар екі ересек адамның неке құру құндылығын» растайтын қаулы шығарды. 2010 жылы олар гомофобиялық зорлық-зомбылыққа қарсы айқын сөйлеуге уәде берді. Гуманистік раввиндер қауымдастығы «Әртүрлі жыныстық бағыттар мен гендерлік идентификацияны қолдау» деген ЛГБТ жақтас мәлімдеме жасады. Ол 2003 жылы қабылданды және 2004 жылы «Стоунволл Шаббат Седеріне» ұсынылды. 2012 жылдың қазан айында 1950 жылдардан бері Ұлыбританиядағы еврей бисексуалдарының, лесбиянкалардың, гейлердің және трансгендерлердің өмірін көрсететін «Rainbow Jews» ауызша тарих жобасы іске қосылды. Бұл – Біріккен Корольдіктегі еврей бисексуалдық, лесбияндық, гей және трансгендерлік тарихының алғашқы мұрағаты. ONE National Gay and Lesbian Archives-те, басқа да материалдармен қатар, шамамен 1966–2000 жылдарға қатысты Twice Blessed Collection жинағы бар; бұл жинақ «Джонни Абуш құрған және басқарған еврей гей, лесбиян, бисексуал және трансгендерлік мұрағаттары жинаған еврей лесбиян, гей, бисексуал және трансгендерлік тәжірибесін көрсететін материалдардан тұрады, шамамен 1966–2000 жылдар». Социомәдени психолог Чана Этенгоффтың соңғы зерттеулері ЛГБТҚ өтініштерінің діни көшбасшыларға жасалғандағы терапиялық пайдасын, оның ішінде мағына табу, әлеуметтік белсенділік, жеке бастама және күш беру сияқтыларын көрсетті.