Кіріспе
Реконструкциялық иудаизм – раввин Мордекай Капланның (1881–1983) қалыптастырған ұғымдарына негізделген еврей қозғалысы. Бұл қозғалыста иудаизмді тек дін ғана емес, үнемі дамитын өркениет ретінде қарастырады. Қозғалыстың бастауы консервативтік иудаизмнің ішінде жартылай ұйымдастырылған бағыт ретінде 1920-жылдардың соңы мен 1940-жылдар арасында пайда болды, 1955 жылы бөлініп, 1967 жылы раввиндік колледж құрды. Көптеген ғалымдар реконструкциялық иудаизмді Америкадағы иудаизмнің бес негізгі бағытының бірі – ортодоксалдық, консервативтік, реформалық және гуманистік иудаизмдермен бірге санайды. Қозғалыс ішінде теологиялық әртүрлілік кең таралған. Халахха (еврей заңы) нормативті және міндетті деп есептелмейді, керісінше, мағыналы еврей тәжірибесінің үнемі дамуының негізі ретінде қарастырылады. Каплан, сол кездегі реформалық қозғалыстың ұстанымымен салыстырғанда, «Еврей өмірі еврей заңысыз мәнсіз» деп сенді. Ол еврей жаңаруы үшін прото-реконструкциялық қоғамға жазған қағидаларының бірінде: «Біз Талмудқа негізделген халахханы еврей өмірінің нормасы ретінде қабылдаймыз, сонымен бірге, еврей заңының жиынтығын қазіргі өмірдің нақты жағдайлары мен рухани қажеттіліктеріне сәйкес түсіндіру және дамыту үшін ондағы жасырылған әдісті пайдаланамыз» деп жазды. Бұл қозғалыс сондай-ақ заманауилыққа оң көзқараспен қарастырады және дәстүрлі еврей салты мен құндылықтарын зерделеу арқылы қоғамдық шешімдер қабылдауға бағытталған еврей әдет-ғұрыптарына қатысты көзқарас ұстанады. Қозғалыстың 2011 жылғы «Еврей практикасының нұсқаулығы» реконструкциялық көзқарасты «пост-халахтық» деп сипаттайды, себебі қазіргі әлемде еврей заңын міндетті түрде орындау мүмкін емес. Іс жүзінде заң жүйесі болмаса да, міндеттеме мен рухани тәртіп сақталады. Сондықтан реконструкциялық еврейлер еврей заңын күтуді қалыптастыратын маңызды көз және ресурс ретінде қарастырады, бірақ олардың өзі мұрагерлік міндеттемелерге байланысты емес деп санайды. Осы себепті, нұсқаудағы тәжірибелер біртекті емес, түсіндірушілер реконструкциялық раввиндер мен ғалымдар қолдайтын кең ауқымды көзқарастарды қамтитын қосымша түсініктер, аргументтер мен баламалы тәсілдер ұсынады. Нұсқаулықта «осылай ойлаған, адал адамдар мен қауымдастықтар әртүрлілікке төтеп бере алады және қажеттілік туғанда өз шешімдеріне жетеді» делінген.
Reconstructionist Judaism is a Jewish movement based on the concepts developed by Rabbi Mordecai Kaplan (1881–1983) that views Judaism as a progressively evolving civilization rather than just a religion. The movement originated as a semi organized stream within Conservative Judaism, developed between the late 1920s and the 1940s before seceding in 1955, and established a rabbinical college in 1967. Reconstructionist Judaism is recognized by many scholars as one of the five major streams of Judaism in America alongside Orthodox, Conservative, Reform, and Humanistic. There is substantial theological diversity within the movement. Halakha (Jewish law) is not considered normative and binding but is instead seen as the basis for the ongoing evolution of meaningful Jewish practice. In contrast with the Reform movement's stance during the time he was writing, Kaplan believed that "Jewish life [is] meaningless without Jewish law" and one of the planks he wrote for the proto Reconstructionist Society for the Jewish Renaissance stated, "We accept the halakha, which is rooted in the Talmud, as the norm of Jewish life, availing ourselves, at the same time, of the method implicit therein to interpret and develop the body of Jewish Law by the actual conditions and spiritual needs of modern life." The movement also emphasizes positive views toward modernity and has an approach to Jewish customs that aims toward communal decision making through a process of education and distillation of values from traditional Jewish sources. The movement's 2011 A Guide to Jewish Practice describes a Reconstructionist approach to Jewish practice as "post halakhic" because the modern world is one in which Jewish law cannot be enforced. Obligation and spiritual discipline exist without the enforcement of a functioning legal system. Thus, Reconstructionist Jews take Jewish law seriously as a source and resource that can shape expectations while not necessarily seeing themselves as bound by inherited claims of obligation. Therefore, the practices in the guide are not monolithic, and commentators provide further insights, arguments, and alternative approaches that span the broad range of views that Reconstructionist rabbis and scholars advocate. The guide states that it "assumes that thoughtful individuals and committed communities can handle diversity and will of necessity reach their own conclusions".
Шығу тегі
Реконструкционизмді 1920 жылдардың соңынан 1940 жылдарға дейінгі кезеңде раввин Мордехай Каплан (1881–1983) және оның күйеу баласы раввин Ира Эйзенштейн (1906–2001) әзірледі. Капланның қоғамдағы мәселелер мен әлеуметтік-саяси ортаға ден қоюына байланысты православие раввиндері тарапынан қабылдамағаннан кейін, Каплан және оның жақтастары 1922 жылы Иудаизмді дамыту қоғамын (SAJ) құрды. Оның мақсаты раввиндерге иудаизмге қатысты жаңа көзқарастарды қалыптастыруға, оны прогрессивті жолмен дамытуға мүмкіндік беру болды. Каплан 1945 жылы Эйзенштейн оны алмастырғанға дейін SAJ-дың жетекшісі болды. 1935 жылы Каплан «Иудаизм – өркениет: Американдық еврей өмірін қайта құруға қарай» атты кітабын жариялады. Каплан осы кітапты реконструкционистік қозғалыстың бастауы деп мәлімдеді. «Иудаизм – өркениет» кітабында тарихи иудаизмді «қазіргі заманғы ой-пікірлер тұрғысынан қайта бағалау қажеттігі» айтылды. Реконструкционизм әдебиеттің басқа да түрлері арқылы тарады, ең бастысы – 1941 жылғы «Жаңа Хагдада», ол алғаш рет еврей діни рәсімдері әдебиетіне Капланның идеологиясын енгізді. Каплан реконструкционизмнің тағы бір еврей ағымына бірігуін қалаmasa да, мұндай нәтижеге жетудің сөзсіз екені анық болды. 1967 жылы Монреальде өткен конференцияда реконструкционистік лидерлер раввиндерді даярлайтын мектеп ашуды талап етті, онда раввиндер реконструкционистік идеология бойынша білім алып, реконструкционистік қауымдастықтарды басқара алады. 1968 жылдың күзінде Филадельфияда Реконструкционистік раввиндер колледжі ашылды. Колледж құрылған соң, Реконструкционистік раввиндер қауымдастығы құрылды, ол раввиндерге реконструкционизмнің діни басшылығында берік желі құруға мүмкіндік берді. Осы институттардың құрылуы Солтүстік Америка иудаизміндегі төртінші қозғалысқа (православие, консервативтік және реформалық ағымдардан кейін) айналудағы маңызды қадам болды. Реконструкционистік иудаизм – Солтүстік Америкада пайда болған алғашқы маңызды иудаизм қозғалысы; екіншісі – 1963 жылы раввин Шервин Вайн құрған гуманистік иудаизм қозғалысы.
Теология
Каплан философия, ғылым және тарих ғылымының жетістіктерін ескере отырып, қазіргі еврейлер үшін иудаизмнің дәстүрлі теологиялық талаптарының көпшілігін ұстану мүмкін емес деп сенді. Каплан Құдайдың ешқандай жағдайда антропоморфты емес екенін растады, бұл позицияны Маймонид сияқты көрнекті ортағасырлық еврей ойшылдары қолдады және раввиндік иудаизмнің қалған бөлігімен сәйкес келеді. Құдай туралы барлық антропоморфты сипаттамалар метафоралық ретінде түсініледі. Капланның теологиясы одан әрі барып, Құдайдың жеке де, саналы да емес екенін мәлімдеді; Құдай адамзатпен ешқандай жолмен байланыса да, қарым-қатынас жасай да алмайды. Капланның теологиясы Құдайды адамдардың өзін-өзі толыққанды жүзеге асыруына мүмкіндік беретін барлық табиғи процестердің жиынтығы ретінде анықтайды. Көптеген «классикалық» реконструкционист яһудилер (яғни Капланмен келісетіндер) дәстүрлі теизмнің түрлерін қабылдамайды, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Көптеген реконструкционист яһудилер деистер, бірақ қозғалысқа Құдайға қатысты каббалалық, пантеистік, жеке және/немесе пантеистік көзқарастарды ұстанатындар да кіреді. Капланның теологиясы, ол өзі айтқандай, теологияның жалғыз реконструкционист түсінігін білдірмейді және теология реконструкционист қозғалысының негізгі тасы емес. Одан да маңыздысы – яһуди дінінің өркениет екендігі және яһуди халқы оның дамуына қатысу арқылы оның болашағын қамтамасыз етуде белсенді рөл атқаруы керек деген идея. Осының салдарынан, Капланға тән емес реконструкционизмнің бір саласы бар. Бұл көзқарас бойынша Капланның сенім мен тәжірибеге қатысты айтқандары көбінесе қабылданбайды, ал «дамушы діни өркениет» қағидалары қолдау табады. Бұл тәсілдің негізі – Каплан өзінің буыны үшін сөйлегендігі; ол сондай-ақ әрбір буын өзін және өзінің өркениетін өзі үшін анықтауы керек деп жазды. Осы реконструкционистердің ойынша, Капланның сенім мен іс-әрекет туралы айтқандары бүгінгі күні қолданылмайды. Бұл тәсіл жеке Құдайға сенуді, «таңдалу» тұжырымын қабылдауды, өлімнен кейінгі тірілуге немесе өлгендердің жанданған күйде болуына сенуді және міндетті халаханың болуын қамтуы мүмкін. Соңғысында, әсіресе, «Эко-кашрут» сияқты ұғымдарды қамтитын халаханың кеңейтілген түсінігі қалыптасты.
Яһуди заңдары мен дәстүрлері
Реконструкциялық иудаизм дәстүрлі халахикалық жүйенің қазіргі заманғы еврейлердің көпшілігі үшін мағыналы және қабылданатын мінез-құлық ережелерін жасауға қабілетсіз деп санайды, демек оны әрбір жаңа дәуірде қайта қарастыру қажет.
Нанымдар
Іс жүзінде Капланның кітаптары, әсіресе «Заманауи еврей дініндегі Құдайдың мағынасы» және «Иудей діні өркениет ретінде» қағидалардың де-факто жарияланымдары болып табылады. 1986 жылы Реконструкционисттік раввиндер қауымы (RRA) және Реконструкционисттік қауымдар мен хавуроттар федерациясы (FRCH) ресми «Реконструкционизм туралы платформаны» қабылдады. Бұл қағидалардың міндетті түрде жариялануы емес, ағымдағы сенімдердің консенсусы. Платформаның негізгі тұстары мыналарды көрсетеді: Иудаизм – адамның табиғи дамуының нәтижесі. Құдайдың араласуы болмайды; Иудаизм – дамып келе жатқан діни өркениет; Сионизм және алия (Израильге көші-қон) қолдауға ие; Реконструкционисттік иудаизм демократиялық қауымдастыққа негізделген, онда тек раввиндер ғана емес, қарапайым жамағат та шешім қабылдауға қатыса алады; Тора Құдайдан уахи (жіберілген) емес, ол еврей халқының әлеуметтік және тарихи дамуының нәтижесі; Құдай туралы классикалық көзқарас қабылданбайды. Құдай адамзаттың өзін-өзі қанағаттандыруына және рухани жақсаруына мүмкіндік беретін табиғи күштердің немесе процестердің жиынтығы ретінде қайта анықталады; Құдай еврей халқын кез келген мақсатпен, кез келген жолмен таңдады деген идея «моральдық тұрғыдан негіссіз», себебі мұндай сенімге ие болған әркім «таңдалған қауымның жоғарылығын және басқаларды қабылдамауды білдіреді». Көптеген реконструкционистер аянға (Құдайдың адамдарға еркін білдіруі) сенбейді. Бұл құбылыс табиғаттан тыс деп есептеледі. Каплан аянның «адам табиғатының тұрақты постулаттарына жауап беретін элементтерді дәстүрлі контекстен бөліп алып, оларды өз идеологиямызға енгізуден, ал қалғанын археология саласына жіберуден» тұратынын айтады. Көптеген авторлар осы қозғалыстың ең көп таралған теологиясы – діни натурализмді сынады. Дэвид Рей Гриффин мен Луи Джейкобс «аян» және «Құдай» терминдерінің қайта анықталуын зиялылыққа қанағаттандырмайтын, «анықтама арқылы түрлендіру» түрі ретінде қарастырды; олардың пікірінше, бұл қайта анықтамалар теистік емес сенімдерді қабылдап, оларға теистік терминдерді қосады. Осыған ұқсас сынды раввиндер Нил Гиллман, Милтон Штайнберг және Майкл Сэмюэлс де айтқан. Реконструкционисттік иудаизм гендерлік рөлдерге қатысты теңдік принципін ұстанады. Барлық лауазымдар барлық гендерге ашық; олар лесбиянкаларға, гейлерге және трансгендерлерге де қол жетімді.
Judaism is the result of natural human development. There is no such thing as divine intervention; Judaism is an evolving religious civilization; Zionism and aliyah (immigration to Israel) are encouraged; Reconstructionist Judaism is based on a democratic community where the laity can make decisions, not just rabbis; The Torah was not inspired by God; it only comes from the social and historical development of Jewish people; The classical view of God is rejected. God is redefined as the sum of natural powers or processes that allows mankind to gain self fulfillment and moral improvement; The idea that God chose the Jewish people for any purpose, in any way, is "morally untenable", because anyone who has such beliefs "implies the superiority of the elect community and the rejection of others." Most Reconstructionists do not believe in revelation (the idea that God reveals his will to human beings). This is dismissed as supernaturalism. Kaplan posits that revelation "consists in disengaging from the traditional context those elements in it which answer permanent postulates of human nature, and in integrating them into our own ideology the rest may be relegated to archaeology". Many writers have criticized the movement's most widely held theology, religious naturalism. David Ray Griffin and Louis Jacobs have objected to the redefinitions of the terms "revelation" and "God" as being intellectually dishonest, and as being a form of "conversion by definition"; in their critique, these redefinitions take non theistic beliefs and attach theistic terms to them. Similar critiques have been put forth by Rabbis Neil Gillman, Milton Steinberg, and Michael Samuels. Reconstructionist Judaism is egalitarian with respect to gender roles. All positions are open to all genders; they are open to lesbians, gay men, and transgender individuals as well.
Яһудилік жеке тұлға
Реконструкциялық иудаизм өзінің раввиндарына аралас некелерге қатысты өз саясатын анықтауға мүмкіндік береді. Кейбір қауымдар әкелік және аналық тектің екеуін де қабылдайды, ал бір еврей ата-анасының балалары, жынысына қарамастан, еврей болып өсіп-өскен жағдайда туғаннан еврей саналады. Бұл еврей заңдарының дәстүрлі түсіндірмелерімен қарама-қайшы келеді, оған сәйкес, раввиндік иудаизмде баланың анасы еврей болса, ол туғаннан еврей болып табылады; ал қараит иудаизмінде баланың әкесі еврей болса, ол туғаннан еврей болып табылады. Реконструкциялық қауымдардағы еврей емес адамдардың рөлі үздіксіз талқылау нысаны болып табылады. Әрбір синагогтағы тәжірибелер әртүрлі. Көптеген қауымдар шешімдердің қатаңдығын сақтай отырып, мүмкіндіктерді кеңейтуге тырысады. Еврейдік қайта құру федерациясы (JRF) қауымдардың осы мәселелер бойынша саясатты қалай белгілейтінін және үлгілік ұсынымдарды ұсынатын процесті анықтауға бағытталған, міндетті емес мәлімдеме жариялады. Бұл мәселелерді жергіліктік жамағат жетекшілері шешеді. 2015 жылы Реконструкциялық раввиндер колледжі дінаралық қатынастағы раввиндік студенттерді қабылдауға дауыс берді, осылайша Реконструкциялық иудаизм раввиндерге еврей емес серіктестермен қарым-қатынас жасауға ресми түрде рұқсат берген иудаизмнің алғашқы түрі болды. Бұл шешімді қабылдауда, қозғалыс "көптеген жас прогрессивті еврейлер, оның ішінде көптеген раввиндер мен раввиндік студенттер аралас некеге тұруға қатысты шектеулерді XXI ғасырда жеке тұлғаны шеттетуші және моральдық тұрғыдан мазасыздық тудыратын тайпашылдықты күшейтетін нәрсе деп қабылдайды" деген пікірді білдірді. 2016 жылдың сәуір айында он тоғыз реконструкциялық раввин раввиндерге еврей емес серіктестерге рұқсат беру туралы шешімге наразылық білдіру мақсатында жаңа топ құратынын жариялады.
Ұйымдар
100-ден астам синагогалар мен хавуроттар, көбінесе АҚШ және Канадада, Еврейлік қайта құру федерациясымен байланыста болды. 2012 жылдың 3 маусымынан бастап Қайта құрушылық қозғалысы қайта құрылды. Қайта құрушылық раввиндер колледжі мен қауымдық ұйымнан тұратын бірлескен мекеме қазір қозғалыстың негізгі ұйымы болып табылады. Қозғалыстың жаңа атауы бастапқыда «Еврейлік қайта құрушы қауымдастықтары» болды, ал 2018 жылы «Қайта құрушы иудаизм» деп өзгертілді. Рабби Дебора Ваксман 2014 жылдың 26 қазанында Қайта құрушылық раввиндер колледжінің және Еврейлік қайта құрушы қауымдастықтарының президенті болып тағайындалды. Қайта құрушылық раввиндер колледжінің президенті ретінде ол еврей қауымдық одағын басқарған алғашқы әйел және алғашқы лесбиянка, сондай-ақ еврей семинариясын басқарған алғашқы лесбиянка саналады; Қайта құрушылық раввиндер колледжі қауымдық одақ және семинария болып табылады. Ваксман 1999 жылы RRC-ді бітірген. Қайта құрушылық раввиндер колледжі раввиндерді даярлайды. Қайта құрушы раввиндер қауымдастығы – Қайта құрушы раввиндердің кәсіби ұйымы. Еврейлік қайта құрушы жастар ұйымы «Ноар Хадаш» деп аталады. «Лагерь Хавайя» (бұрынғы JRF лагері) Пенсильвания штатының Оңтүстік Стерлинг қаласында орналасқан және Қайта құрушылық қозғалысының жазғы демалыс лагері болып табылады. 2020 жылы Pew Research Center Қайта құрушы иудаизм, Гуманистік иудаизм және басқа да кішігірім ағымдар АҚШ-тың 7,5 миллион еврейінің 4% құрайтынын бағалады.
Басқа еврей қозғалыстарымен байланысы
Бастапқыда консервативті иудаизмнің бір саласы болған Реконструкционизм реформалық иудаизммен жақсы қарым-қатынаста, бірақ православиелік иудаизм Реконструкционизмді және басқа барлық православие емес бағыттарды еврей заңдарын дұрыс түсіндіруден бұрғылық деп есептейді. Еврейлерді қайта құру федерациясы – Прогрессивті иудаизмнің әлемдік одағының мүшесі және 1990 жылы одақта бақылаушы статусын алды.