Кіріспе

Хамдия Поздерак (15 қаңтар 1924 – 6 сәуір 1988) – Босния және Герцеговинадан шыққан югослав коммунистік саясаткері. 1971 жылдан 1974 жылға дейін Босния және Герцеговина Социалистік Республикасының Халық Ассамблеясының төрағасы қызметін атқарды. Поздерак 1986 жылдан 1987 жылға дейін Югославия Президенттігінің Босния және Герцеговина өкілі болды, ал 1982 жылдан 1984 жылға дейін Босния және Герцеговина Коммунистер лигасының төрағасы болды. 1987 жылдың қыркүйегінде жемқорлыққа қатысты дауға байланысты саяси мансабынан кетуге мәжбүр болды. Поздерак коммунистік кезеңде Босния және Герцеговинаның ең беделді және ықпалды саясаткерлерінің бірі саналды. 1980-жылдардың соңында саяси аренадан ығыстырылуы бүгінде Босния соғысына дейінгі ең даулы оқиғалардың бірі деп есептеледі. Поздерак 1987 жылғы «Агрокоммерц» ісі салдарынан қызметтен алынды, бұл оқиғаны югослав баспасөздері американдық «Уотергейт» дауымен салыстырды.

Ерте өмір

Поздерак Казин қаласында белгілі босниялық мұсылман отбасында дүниеге келді, ол Босния аймағының батыс бөлігінде, Босния Крайнасында зор ықпалға ие болды. Бұл аймақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хорватияның фашистік тәуелсіз мемлекетіне қарсы күшті қарсылық көрсетуімен танымал болды. Соғыс жылдары ол Югославия Коммунистік Жастар Одағына (СКОЖ) және антифашистік партизан қозғалысына қосылды. Соғыс барысында Босния Крайна аймағында түрлі әскери және қоғамдық қызметтер атқарды, сондай-ақ бірнеше әскери наградалар мен құрметті атақтарға ие болды. Коммунистік үкімет орнағаннан кейін Поздерактар отбасы Югославия саясатында Нюрия Поздерак және Хамдияның ағасы Хакижамен бірге беделді орнын нығайтты. Поздерак Югославияның 27 жыл президенті болған Иосип Броз Титоның жақын серігі болды.

Білім

Поздерак жоғары білімді, Белград университетінің философия факультетін бітірген. Ол Мәскеуде оқыды, бірнеше әлеуметтанулық зерттемелер жариялады және Сараево университетінде саяси ғылымдар профессоры болды.

Саяси қызмет

Поздерачтың саясаты идеологиялық тұрғыдан ұстанған Югославия Коммунистік партиясына қатысуына негізделген. Ол 1970-1980 жылдары Босния және Герцеговинаның және Югославияның үкіметінде түрлі жоғары лауазымдарды атқарды және коммунистік партия саясатына елеулі ықпал етті. Ол Югославия Федералдық Конституциялық Комиссиясының президенті болды және оны шамамен 20 жыл бойы басқарды. Оның саяси өрлеуі Босния Кражина аймағының экономикалық қайта жандануымен басталды, бұл аймақ Босния және Герцеговинаның сол кездегі кедей аймағы еді. Поздерак сол кездегі шағын жергілікті азық-түлік өндіруші «Агрокоммерцке» саяси қолдау көрсетті, ол кейін бұрынғы Югославиядағы ең ірі азық-түлік өндіруші корпорациялардың біріне айналды. «Агрокоммерц» аймақтың экономикалық өркендеуіне кілт болды. Оның басты мақсаты – сол кездегі кедей Босния және Герцеговинаның экономикалық реформасы болды, ол оны салыстырмалы түрде сәтті жүзеге асырды. Сонымен қатар, Поздерак Сербиядан шыққан ұлтшылдарға қарсы күресте маңызды рөл атқарды, осы мақсатта тәуекелді және даулы саяси қадамдар жасады. Оның бүгінде Боснияның ең маңызды саясаткерлерінің бірі саналауына себебі – 1970 жылдардағы конституциялық түзетулердегі маңызды рөлі, оның арқасында босниялық мұсылмандар Босния және Герцеговинаның және Югославияның құрамына кіретін этникалық топтардың бірі ретінде танылды. Саяси бағыты орталықтан солға қарай болғанымен, бұрынғы Югославиядағы этникалық топтардың ұлтшыл саясатына қарсы тұра отырып, Поздерак қазіргі босниялық ұлттың қалыптасуына әкелген процестің бастауына да үлес қосты. Босниядағы серб лоббисі Поздерачқа қарсы бірнеше саяси шабуылдар жасады, оның беделін түсіріп, саяси аренадан шығарып тастауға тырысты. 1980 жылдардың басында Воислав Шешель жасаған әрекеттің бірі, Поздерактың Сараево университетіндегі студенттерінің бірі оның диссертациясының бөліктерін көшіріп алғанын білді, бірақ Поздерак оны жазаламады. Студент Брано Милюш коммунистік партияның жоғары лауазымды өкілі болғандықтан, қырқыс пікір-таластар туды, бірақ Шешельдің күш-жігері нәтижесіз аяқталды.

Сараево процесі

Алайда ең даулы процесс 1983 жылы «Сараево процесі» деп аталды. «Сараево процесі» Алия Изетбеговичті Ислам декларациясын жазғаны үшін соттауға бағытталған. Поздерак серб ұлтшылдығына, әсіресе 1970 жылдардағы конституциялық түзетулерді кері қайтаруға тырысқан Слободан Милошевичтің саясатына қарсылығын қайта растады, бұл түзетулер мұсылмандарға құрылтайшы ұлт ретінде мәртебе берген еді. «Сараево процесі» кері нәтиже берді, себебі серб лоббисі Боснияны «қара вилаят» деп сипаттап, үкіметке қарсы шыққандардың барлығы сотталады және босниялық мұсылман коммунистері мұсылман діндарларын қуғындап жатыр деді. Басқалары «Сараево процесін» Поздерактың Боснияның тәуелсіздік процесіне кедерес келтіруі мүмкін саяси жаңадан бастаушыларды жою әрекеті ретінде қарастырды. 1990 жылы Изетбегович Поздеракты ығыстырып, Босния және Герцеговинаның Президенттігінің төрағасы болды.

Агрокоммерциялық іс

Поздеракқа жасалған шабуылдар 1987 жылы басталған "Агрокоммерц ісімен" аяқталды. 1980 жылдары Агрокоммерц, жетекші азық-түлік өндірушілерінің бірі, күмәнді банк операцияларына қатысты, онда корпорация тиісті қаржылық базасыз көптеген жоғары пайыздық вексельдер шығарды. Мұндай тәжірибе Югославия жүйесінде кең таралған еді. Агрокоммерц жағдайында корпорация директоры Фикрет Абдич, корпорация 500 миллион доллардан астам "құндылығы жоқ" вексельдер шығарған кезде, жағдайдың масштабтылығын сезімдеуді жоғалтты. Бұл мәселе бұрынғы Югославиядағы ең ірі экономикалық құлқылау ретінде баспасөзде жарияланғанда одан да күшейді, нәтижесінде Югославияда 250% инфляцияға алып келді. Агрокоммерцтің бастапқы өсуіне үлес қосқан Поздеракқа компанияның қаржылық мәмілелерін білгені үшін айып тағылды. Бірақ бұл айыптаулар ешқашан дәлелденбеді. Абдичтің Поздерактың оқиғаға қатыстылығын көрсететін аудиотаспалары бар екенін мәлімдегені Поздеракқа саяси соққы болды. Таспалар ешқашан көрсетілмесе де, Поздеракқа саяси қысым 1987 жылдың қыркүйегінде күшейді, сол кезде ол саясаттан кетті. Абдич 1990 жылы Алия Изетбеговичке қосылып, Демократиялық әрекет партиясын (СДА) құрды және 1990 жылғы Босния және Герцеговинаның жалпы сайлауында президенттікке көпшілік дауысымен жеңіске жетті.

Мұра

Босния және Герцеговина тарихындағы Поздерактың тарихи маңызы туралы тарихшылар арасында әлі де пікірталас жүріп жатыр. Ол коммунистік доктриналарды идеологиялық тұрғыдан ұстанғаны және Батыс әлеміндегі негізгі демократиялық принциптер саналатын сөз бостандығы сияқты кейбір бостандықтарды құрметтемейтін процестерді енгізгені үшін сыналды. Ол сондай-ақ, жемқорлықтың бір бөлігі ретінде сынға ұшырады, өзі осы тактиканы қолданбаса да, оның артықшылықтарын пайдаланды. Осының салдарынан Поздерак Босния және Герцеговинадағы саяси аренада Поздерак отбасының ықпалын күшейткені үшін айыпталды. Дегенмен, бұл мәселелерді Поздерактың қызмет ететін жағдайлармен қарастыру қажет. Коммунистік жүйенің бір бөлігі болғандықтан, Поздерак саяси өрлеуге тек жүйе ішінде ғана мүмкіндік бар деп есептеді. Балқанның патриархалдық сипатын ескерсек, оның күшті басшылығы коммунистік дәуірдегі Босния және Герцеговинада маңызды рөл атқарды. Ол саяси, құқықтық, философиялық, діни, әдеби, өнер және басқа да салалардағы прогресс экономикалық прогреске негізделеді деген сенімді ұстанды. Поздерак Босния және Герцеговинаның экономикалық жаңғыруына әкелген процестерді іске қосып, Югославия құрамында Боснияның мәдени тәуелсіздігі мен ұлттық ерекшелігін нығайтуға үлес қосты. Поздеракты жаңа қозғалыстың жетекшісі емес, жүйе ішінде жұмыс істеу арқылы өзгерістерге мүмкіндік іздеген сабырлы және қағидалы саясаткер деп қарастыруға болады. Оның мұрасы мұсылмандардың (1993 жылы тарихи тұрғыдан босниялықтар деп қайта жаңғыртылған) Босния және Герцеговинаның құрамдас халқы ретінде конституциялық мойындалуына, сондай-ақ хорваттар мен сербтермен бірге осы құқықтарды қорғауға жасаған тұрақты еңбегіне байланысты. Ол сондай-ақ Югославия шегінде Босния және Герцеговинаның егемендігін қорғау үшін үздіксіз жұмыс істеді және ол кейбір сынға ұшыраған процестерді бастаған болса да, көптеген адамдар оның сол кездегі югослав саясатына қатыспағанында Боснияның 1990-шы жылдардағы тәуелсіздікке ұмтылуы үшін жеткілікті саяси және басқа да күші болмас еді деп санайды.