Кіріспе

Үнді жұмыс заңнамасы

Махатма Гандидің 2005 жылғы «Ауылдық жұмыспен қамтуды кепілдендіру туралы» заңы, немесе МГНРЕГА, бұрын «Ауылдық жұмыспен қамтуды кепілдендіру туралы» заң, немесе НРЕГА деп белгілі болған. МГНРЕГА аясында жұмысқа орналасуға келетін орташа көрсеткіштің үштен бірін әйелдерге кепілдік беріледі. МГНРЕГА-ның тағы бір мақсаты – жолдар, каналдар, тоғандар және құдықтар сияқты берік мүліктерді құру. Жұмыс іздеушінің тұрғын жерінен 5 км шеңберінде жұмыс ұсынылуға тиіс, ал ең төменгі жалақы төленуі керек. Егер өтініш білдірген күннен бастап 15 күн ішінде жұмыс берілмесе, өтініш берушіге жұмыссыздық жәрдемақы тағайындалады. Яғни, егер үкімет жұмыспен қамтамасыз ете алмаса, ол осы адамдарға жұмыссыздық жәрдемақысын төлеуге міндетті. Осылайша, МГНРЕГА бойынша жұмыспен қамту – заңмен қорғалған құқық. Экономикалық қауіпсіздік пен ауылдық мүлікті құрудан басқа, NREGA-ны қолдауға тағы да бірнеше фактор әсер етеді. Олар – қоршаған ортаны қорғауға көмектесу, ауылдық әйелдерді күштендіру, ауылдық-қалалық көші-қонды азайту және әлеуметтік теңдікті қамтамасыз ету. Алғашқы ұсыныс 1991 жылы сол кездегі премьер-министр П. В. Нарасимха Рао жасаған. Бұл заң парламентте қабылданды және Үндістанның 625 ауданында іске асырыла бастады. Осы пилоттық тәжірибе негізінде НРЕГА 2008 жылдың 1 сәуірінен бастап Үндістанның барлық аудандарын қамту үшін кеңейтілді. Үкімет бұл заңды «әлемдегі ең ірі және ең амбициялық әлеуметтік қамсыздандыру және қоғамдық жұмыстар бағдарламасы» деп бағалады. 2009 жылы Дүниежүзілік банк ішкі қозғалысты шектеу саясаты арқылы дамуға зиян келтіргені үшін осы заңды және басқаларын сынға алды. Алайда 2014 жылғы Дүниежүзілік даму есебінде Дүниежүзілік банк оны «ауылдық дамудың керемет үлгісі» деп атады. МГНРЕГА негізінен ауылдық кеңестер (Ауылдық панчаяттар) арқылы іске асырылады. Заңда оның тиімді басқарылуы мен іске асырылуын қамтамасыз ету үшін көптеген сақшылық шаралары қарастырылған. Заңда іске асыру принциптері мен агенттіктер, рұқсат етілген жұмыстардың тізімі, қаржыландыру схемасы, мониторинг және бағалау, сондай-ақ ашықтық пен есеп беруді қамтамасыз ету шаралары егжей-тегжейлі көрсетілген.

Тарих

1960 жылдан бері 30 жыл Үндістанның кең ауылдық аймақтарында жұмыс табуға күреске жұмсалды. Осы онжылдықтардың тәжірибесі үкіметке маңызды сабақтар берді. Олардың ішінде қаржылық басқарудың қиындықтарын көрсеткен «Ауылдық жұмыс күші бағдарламасы», нәтижелерді жоспарлау бойынша «Ауылдық жұмыспен қамтудың жедел бағдарламасы», еңбекті көп қажет ететін «Ауылдық жұмыспен қамтудың пилоттық бағдарламасы», интеграцияланған ауылдық дамудың «Қуаңшылыққа бейім аймақтар бағдарламасы», ауыл шаруашылығын дамытудың «Шекаралық фермерлер мен ауыл шаруашылығы жұмысшылары бағдарламасы», штаттармен жақсы үйлестіру және кешенді дамудың «Жұмыс үшін азық-түлік» бағдарламасы, қоғамдық дамудың «Ұлттық ауылдық жұмыспен қамту бағдарламасы» және жерсіз шаруаларға бағытталған «Ауылдық жерсіз жұмыспен қамтуды кепілдендіру бағдарламасы» кірді. Бұл жобалар кейіннен Жоспарлау комиссиясымен бекітіліп, ұлттық деңгейде қабылданды. 1989 жылдың сәуір айында ауылдық жерлерде жұмыспен қамту, инфрақұрылымды дамыту және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында үкімет NREP және RLEGP бағдарламаларын жаңа «Жавахар Рожгар Йожана» (JRY) бағдарламасына біріктірді. Ең маңызды өзгеріс – іске асыруды орталықсыздандыру, жергілікті халықты ауылдық әкімшіліктер немесе Панчаят Радж институттары (PRI) арқылы тарту және бюрократияның рөлін азайту болды. 1993 жылдың қазан айында ауыл шаруашылығындағы жұмыссыздарды жұмыспен қамту үшін «Жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету жүйесі» (EAS) іске қосылды. PRI-ның рөлі күшейтілді, аудандық деңгейдегі жергілікті басқару органы «Зилла Паришад» негізгі атқарушы орган болды. Кейіннен 2001 жылы EAS «Sampoorna Gramin Rojgar Yojana» (SGRY) бағдарламасымен біріктірілді. 1999 жылдың 1 сәуірінде JRY қайта құрылып, мақсаты ұқсас «Жавахар Грам Самридхи Йожана» (JGSY) деп аталды. Ауылдық панчаяттар деп аталатын ауылдық деңгейдегі жергілікті басқару органдарының рөлі одан әрі күшейтілді. 2001 жылы SGRY-мен біріктірілді. 2001 жылдың 25 қыркүйегінде ауылдық жерлерде жұмыспен қамту, инфрақұрылымды дамыту және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында үкімет EAS және JGSY бағдарламаларын жаңа SGRY бағдарламасына біріктірді. «Ауылдық панчаяттар» жалғыз атқарушы орган ретінде сақталды. 2006 жылы іске асыру мәселелеріне байланысты NREGA-мен біріктірілді. 2001 жылдың қаңтар айында үкімет 1977 жылы басталғанға ұқсас «Жұмыс үшін азық-түлік» бағдарламасын (FWP) қайта енгізді. NREGA қабылданғаннан кейін екеуі де 2006 жылы біріктірілді. NREGA-ның алғашқы бағдарламаларына жалпы үкіметтік қаржыландырудың үштен екі бөлігі жұмсалды. 2005 жылдан кейін құрылған жұмыспен қамту бағдарламаларының арасында «Премьер-министр жұмыспен қамту бағдарламасы» (PMEGP) бар. Британдықтардың Үндістанды басқарған отаршылдық дәуірінде ауылдық жерлерде кедейлік пен жұмыс мүмкіндігінің жоқтығы мәселелері алғаш рет пайда болды. Экономикалық дамудың теңсіздігі отаршылдық үкіметтің ауылдық экономика есебінен қалалық экономиканы дамытуға баса назар аударғандығынан туындады, бұл Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін де сақталды. Сонымен қатар, отаршылдық билік жердің меншігін бірнеше таңдаулы адамдардың қолына шоғырландырған жер салымын алу тәртібін енгізді, бұл ауылдағы кедейлерді шеттетуге әкелді. Бұған қоса, британдықтар азық-түлік дақылдарынан гөрі ақшалай дақылдарды өсіруді ынталандырды, бұл ауыл шаруашылығының өнімділігін төмендетіп, елдің кейбір аймақтарында ашаршылыққа әкелді. Тәуелсіздікке қол жеткізгеніне қарамастан, отаршылдықтың мұрасы әлі де сақталып қалды. Әсіресе, отаршылдық Үндістанның экономикалық және әлеуметтік дамуына ұзақ мерзімді әсер етті, ал ауылдық жерлер мен адамдар ең көп зардап шекті. Отаршылдық дәуір әлі де ауылдық инфрақұрылымды жеткіліксіз қаржыландыруда, жүйелі әлеуметтік көмек бағдарламаларының жоқтығында және жұмыс орындарының жетіспеушілігінде көрінеді. Осы қиындықтарды шешу үшін ауылдық аймақтарды тарихи тұрғысынан ұмытылғандығын жоюға және оларды дамытуға басымдық беру үшін белді күш салу қажет. Көмекке шақыруларға жауап ретінде Үндістан үкіметі осы мәселені шешуге бағытталған бүкілхалықтық әлеуметтік қамқорлық жоспарын жасады: Махатма Гандидің Ұлттық ауылдық жұмыспен қамту кепілдігі туралы заңы (MGNREGA). 2005 жылы ауылдық жерлердегі жұмыссыздық пен кедейлік мәселесін шешу үшін MGNREGA әлеуметтік қамқорлық бағдарламасы енгізілді. Ауылдық Үндістандағы, әсіресе халықтың әлсіз топтарындағы жұмыссыздық пен кедейліктің жоғары деңгейін мойындау осындай бағдарламаның қажеттілігіне әкелді. MGNREGA ауылдық шаруашылықтарға жұмыс мүмкіндіктеріне кепілдік беру арқылы әлеуметтік қорғау желісін ұсыну мақсатымен құрылды. Бағдарламаның аясында елдегі әрбір ауылдық шаруашылыққа жылына 100 күн жұмыспен қамту кепілдігі берілді, бұл әрбір шаруашылыққа ең төменгі деңгейдегі кіріс көзіне қол жеткізуді қамтамасыз етті. Бағдарлама еңбекті көп қажет ететін сипатқа ие болуы тиіс, жұмыс орындарының негізгі көздері жол салу, суды сақтау және ағаш отырғызу сияқты жобалар болды. Үндістан үкіметінің экономикалық бюросының бөлімі – Ауылдық даму министрлігі жоспарды іске асыруды және таратуды бақылауға жауапты болды. Ауылдық аумақтарды басқаратын ауылдық панчаяттар схеманы жергілікті деңгейде іске асырушы ретінде тағайындалды.

Қаулылар

Тіркеу процесі ауылдық әкімшілікке өтініш беру және жұмыс картасын алуды қамтиды. Жалақы төленетін жұмыс өтініш берген күннен бастап 15 күн ішінде ұсынылуы тиіс. Жыл сайын бір шаруашылыққа 100 күн жұмыс істеу құқығы беріледі, осы құқық сол шаруашылықтың ересек мүшелері арасында бөлісе алады. Заң рұқсат етілген жұмыстардың тізімін ұсынады: суды сақтау және жинау, орманды көгалдандыруды қоса алғанда құрғақшылықтан қорғану, суару жұмыстары, дәстүрлі су қоймаларын қалпына келтіру, жерді мелиорациялау, су тасқынынан қорғану, ауылдық инфрақұрылымды жақсарту және үкімет бекіткен жұмыстар. Заңда жалақы мен материалдық ресурстар арақатынасының ең төменгі шегі 60:40 деп белгіленген. Сондай-ақ, заң аккредиттелген инженерлерді, жұмыс орындарындағы жағдайды және жұмыс орындары туралы апталық есептерді ұсынуды міндеттейді. Жалақының ең төменгі мөлшері белгіленеді және гендерлік теңдік принципі бойынша, уақыттық немесе кешенді еңбек төлемі түрінде төленуі тиіс. Мемлекеттер жұмыстарды өлшеу және тарифтерді есептеу нормаларын әзірлеуге міндетті. Егер жұмыс 15 күн ішінде ұсынылмаса, жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы төленуі тиіс. Заң NREGA жұмыстарына арналған жекелеген банк шоттарын ашуды және оларды қоғамдық бақылауға ұсынуды талап етеді. Ашықтық пен есеп беруді арттыру мақсатында заңда "ай сайын есептерді теңестіру" процедурасы қарастырылған. NREGA қоғамдық бақылау арқылы халықтың есеп беруге қатысуын қамтамасыз етеді. Заңның ең толық бөлімі (10 және 11-тараулар) ашықтық пен есеп беру мәселелерін қарастырады, онда мемлекеттің рөлі, қоғамдық бақылау және, ең бастысы, әлеуметтік аудиттер айқындалады. Нәтижелерді бағалау үшін заң ауылдық, аудандық және мемлекеттік деңгейдегі атқарушы органдарға жұмысқа қатысу тізілімдері, жұмыс карталары, активтер, есептік тізімдер және шағымдар сияқты деректерді басқару және сақтау қажеттігін жүктейді. Заңнама мемлекеттің ақпарат алу құқығын қорғау және ақпаратты белсенді жариялау, Орталық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету кеңесінің Парламентке, ал облыстық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету кеңесінің облыстық мәслихатқа жылдық есептер ұсыну, әрбір ауданның міндетті қаржылық және материалдық аудитін жүргізу, аудит есептері бойынша шаралар қабылдау, азаматтардың құқықтарын қорғайтын жарғыны әзірлеу, бақылау және мониторинг комитеттерін құру және шағымдарды қарау жүйесін құру арқылы ашықтық пен есеп беруді қамтамасыз етудегі рөлін нақтылайды. Заң аудандық, облыстық және орталық деңгейде "Техникалық қолдау топтарын" құруды және "Мониторинг және ақпараттық жүйе" (МИС) және NREGA веб-сайтын құру сияқты ақпараттық технологияларды белсенді пайдалануды ұсынады, бұл NREGA ішінде техникалық қолдау арқылы сапаны қамтамасыз етуге көмектеседі. Заң NREGA-ны басқа бағдарламалармен үйлестіруге мүмкіндік береді. NREGA "қосымша" жұмыс орындарын құруға бағытталғандықтан, үйлестіру басқа бағдарламалар ұсынатын жұмыс орындарына әсер етпеуі тиіс.

Заң және Үндістан Конституциясы

Заңның мақсаты – Үндістан Конституциясының IV бөлімінде жазылған Мемлекеттік саясаттың басшылық қағидаларын іске асыру. «Жұмыс істеу құқығын» қамтамасыз ету арқылы заң, барлық азаматтарға жұмыс істеу құқығын қамтамасыз етуге бағытталған 41-бапқа сәйкес келеді. Бұл заң, ауылдық жұмыстар арқылы қоршаған ортаны қорғауға да көмектеседі, бұл 48А-бапқа сәйкес келеді, ол мемлекетке қоршаған ортаны қорғауды міндеттейді. Үндістан Конституциясының 21-бабында әрбір азаматқа лайықты өмір сүру құқығы кепілдік берілгендіктен, бұл заң ауыл тұрғындарына өмір сүруге қажетті жағдайды қамтамасыз ету арқылы олардың мәртебесін арттырады. Үндістан Конституциясының 16-бабында бекітілген Негізгі құқық, мемлекеттік қызметке орналасуда тең мүмкіндіктерді кепілдейді және мемлекетті дін, нәсіл, каста, жыныс, тегі, туған жері, тұрғылықты жері немесе осылардың кез келгеніне байланысты жұмысқа орналасу мәселесінде кемсітуден тыйым салады. NREGA сондай-ақ 46-бапқа сәйкес келеді, ол мемлекеттен жоспарлы касталар мен тайпалардың мүдделерін ілгерілетуге, олардың экономикалық жағдайын жақсартуға және оларды кемсіту мен қанаудан қорғауға талап етеді. 40-бап мемлекетке ауылдық панчаяттарды ұйымдастыруды және оларға өзін-өзі басқару бірліктері ретінде жұмыс істеуге қажетті өкілеттіктерді беруді міндеттейді. Осы конституциялық қағидатты сақтай отырып, заң оны жүзеге асыруға басты жауапкершілікті ауылдық панчаяттарға жүктейді. Сондай-ақ, Үндістан Конституциясына енгізілген 73-ші түзету арқылы басталган орталықсыздандыру процесі, панчаяттарға конституциялық мәртебе беруге, Махатма Гандидің NREGA бағдарламасы осы ауылдық өзін-өзі басқару институттарына заңды іске асыруға қажетті өкілеттіктерді беру арқылы көмектеседі. Бұдан өзге, заң NREGA аясында жүзеге асырылатын жұмыстарға әйелдердің кемінде үштен бір бөлігінің қатысуын міндеттей отырып, әйелдерді де күшейтеді.

Тәуелсіз академиялық зерттеулер

Академиялық зерттеулер NREGA-ның көптеген қырларын қарастырды: экономикалық қауіпсіздік, өзін-өзі жұмыспен қамтамасыз ету, әйелдерді күштендіру, активтерді құру, сыбайлас жемқорлық, осы схеманың ауыл шаруашылығындағы жалақыға қалай әсер ететіні. 2008 жылы Солтүстік Үндістанның алты штатында жасалған алғашқы бағалау NREGA-ның «ауылдық кедейлердің өміріне бірте-бірте өзгеріс енгізіп жатыр» деген қорытындыға келді. NREGA жұмыскерлерінің арасында ең мұқтаждар, әлеуметтік және экономикалық жағынан қиын жағдайдағы адамдар басымдық құрды. Олардың көпшілігі қабырғалы үйлерде тұрады, белгілі касталар мен тайпаларға жатады, сауатсыз және үйлерінде электр қуаты жоқ. Схема іске қосылғаннан бері, әсіресе әйелдер арасында ауыл шаруашылығындағы жалақы өсті. Бұл актінің нәтижесінде жалпы жалақы деңгейінің жоғарылағанын көрсетеді, алайда, қосымша зерттеулер схеманың негізгі пайдасы – жалақының құбылмалылығын азайту екенін көрсетті. Бұл NREGA тиімді сақтандыру схемасы бола алатынын білдіреді. Арнайы назар схеманың қалалық орталықтарға маусымдық жұмыс іздеу үшін көші-қонды азайтуға қатыстылығын зерттеуге бөлінді. Зерттеулер әйелдердің қатысу деңгейі жоғары екенін, бірақ штаттар арасында айырмашылықтар бар екенін көрсетті. Раджастан, Мадхья-Прадеш және Гуджараттың шекаралық ауылдарында жүргізілген зерттеуде қысқа мерзімді көші-қон мен балалардың әл-ауқатына әсері зерттелді және көшіп кетпеген балалардың бітірген сыныптары жоғары екені анықталды. Зерттеу NREGA жұмысына сұраныс жоғары екенін көрсетті, тіпті көшіп жүргендердің жалақысы жоғары болса да. NREGA аясында активтерді құру мүмкіндігін зерттеген бірнеше зерттеулер (а) әлеуеттің зор екенін, (б) кейбір жерлерде оның іске асырылып жатқанын және (с) осы әлеуеттің толыққанды іске асырылмауының себебі материалдық жетіспеушілік емес, ең алдымен, кадрлардың, әсіресе техникалық мамандардың жетіспеушілігі екенін көрсетті. Басқа зерттеулер NREGA арқылы жүзеге асырылатын суды жинау және топырақты қорғау жұмыстарының «экологиялық қауіпсіздік пен биоәртүрлілікті сақтау және қоршаған ортаны қорғау саласында үлкен оң нәтижелерге әкелуі мүмкін» екенін атап өтті. Үндістан 2021 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттың өзгеруі жөніндегі конвенциясына ұсынған үшінші екіжылдық есебінде көміртегінің сіңірілуіне үлес қосатын MGNREGA-ға баса назар аударды. Сыбайлас жемқорлықты азайтудағы жетістіктер NREGA жалақысын банк және почта шоттары арқылы төлеуге көшумен байланысты. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестегі табыстың бір бөлігін қоғамдық бақылауды күшейтуге арналған қатаң ережелерге де жатқызуға болады. Алайда, кейбір зерттеулер «әлеуметтік аудиттің оңай анықталатын заңбұзушылықтарды азайтуға тигізген әсері көрінбеді» деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, бірнеше зерттеу сайлаудағы жеңістер мен NREGA-ны іске асыру арасындағы байланысты қарастырды. Андхра-Прадеш штатындағы әсерді зерттеген зерттеу авторлары «саясаттың кейбір жерлерде және белгілі бір деңгейде бағдарламалық шығындарға әсер етуі мүмкін, бірақ бұл жалпыға ортақ емес және схеманың тиімді мақсаттылығы мен жалпы жұмысына зиян келтірмейді» деген тұжырым жасады. Қалған екі зерттеуде осы байланыстар Раджастан және Батыс Бенгалда зерттелді. NREGA-ның аймақтық әсерін анықтау үшін бірнеше жергілікті жағдайларды зерттеулер жүргізілуде.

Конституциялық аудитордың бағалауы

Екінші аудит 2007 жылдың сәуірінен 2012 жылдың наурызына дейін 28 штат пен 4 одақтық аумақтағы 3848 ауылдық кеңесті (GP) қамтыды. Үндістанның Бас контролі мен аудиторының (CAG) осы жан-жақты сарптамасы актіні іске асырудағы кемшіліктерді көрсетеді. Аудитте анықталған негізгі мәселелер: жұмыспен қамту деңгейінің төмендеуі, жұмыстарды аяқтаудың төмен көрсеткіштері (жоспарланған жұмыстардың бар болғаны 30,3 пайызы аяқталды), нашар жоспарлау (ауылдық кеңестердің үштен бірінде актіде көзделген жоспарлау процесі сақталмады), мемлекеттік органдардың нашар ақпараттандыру, білім беру және коммуникация (IEC) жұмысының нәтижесінде халықтың жеткіліксіз хабардар болуы, кадрлардың жетіспеуі (мысалы, кейбір штаттарда ауылдық жұмыспен қамту жұмыскерлері тағайындалмады) және т.б. Заңмен белгіленген талапқа қарамастан, бес штат сегіз жыл бұрынғы осы схеманы іске асырмады. Конституциялық аудитордың заңның орындалуын жан-жақты бағалауы халықтың хабардар болмауы, басқарудағы нашарлық және институционалдық әлсіздік салдарынан туындаған ауыр кемшіліктерді анықтады. CAG сондай-ақ бірқатар түзету шараларын ұсынды. NREGA операциялық нұсқауларының 17-тармағында (11-тарауда ескерілгендей) бұқаралық әлеуметтік аудит міндетті болғанымен, тек жеті штат ғана белгіленген нормаларға сәйкес әлеуметтік аудит жүргізуге институционалдық мүмкіндікке ие. NREGA операциялық нұсқауларына сәйкес Орталық кеңес орталық бағалау және мониторинг жүйесін құруға міндетті болса да, алты жыл өткен соң да NREGA директивасын орындамады. Бұдан өзге, CAG аудиті грамдық кеңестердің (GP) жартысындағы негізгі тіркемелерді жүргізудегі бұзушылықтарды көрсетті, бұл NREGA нәтижелерін объективті бағалауға кедерілді. МИС-тегі деректер мен ресми құжаттар арасындағы айтарлықтай өзгешеліктерге байланысты Басқару ақпараттық жүйесінің (МИС) сенімді еместігі де хабарланды. Нәтижелерді басқаруды жақсарту үшін грамдық кеңес (GP) деңгейінде тіркемелерді дұрыс жүргізу ұсынылды. Сонымен қатар, Орталық кеңеске «ұлттық деңгейдегі, жан-жақты және тәуелсіз бағалау» үшін орталық бағалау және мониторинг жүйесін құру ұсынылды. CAG сондай-ақ ауылдық кедейлерге жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақыны уақтылы төлеуді және NREGA жұмыстарында еңбекақы мен материалдық шығындар арақатынамын 60:40 деңгейінде сақтауды ұсынады. Тиімді қаржылық басқаруды қамтамасыз ету үшін CAG ай сайын бірыңғай үлгіде есептерді жүргізуді және қаражатты жұмсаудың ашықтығын қамтамасыз ету үшін заңдық нұсқауларды қатаң сақтауды ұсынады. Кадрлық әлеуетті арттыру мақсатында CAG бос лауазымдарды толтыру үшін штаттық кезеңді күшейтуді ұсынады. Бірінші рет, CAG 38 мыңнан астам NREGA жәрдемақы алушыларының сауалнамасын жүргізді. CAG-тің бұрынғы NREGA бағалауы әдістемесіне қатысты сынға ұшырады.

Үкімет тарапынан бағалау

Үндістанның премьер-министрі Манмохан Сингх 2012 жылдың 14 шілдесінде Нью-Делиде МГНРЕГА бойынша зерттеулер жинағын – "МГНРЕГА Самиэкша" атты антологияны жариялады, бұл оқиға CAG есебі жарыққа шығуға шамамен бір жыл бұрын болды. Аруна Рой мен Никил Дей "МГНРЕГА Самиэкша" саясатты бағалау және оны іске асырудағы маңызды жаңару" екенін мәлімдеді. Ауылдық даму министрі Джейрам Рамеш "МГНРЕГА Самиэкша" еңбегінде:

Бағдарламаның қолдаушылары оның көптеген артықшылықтарын атап көрсетеді. Мысалы, осы жоспарды енгізген УПА үкіметінің ірі құрамы – Конгресс партиясының идеологы Реджаул Кәрім Ласкар бұл жоспардың "кедейлікті азайту, көші-қонды төмендету, әйелдерді күшейту, егістік жерлерінің өнімділігін жақсарту және су ресурстарын қайта жаңарту" сияқты көп қырлы пайдалары бар екенін айтады.

Әлеуметтік аудит

Азаматтық қоғам ұйымдары (АҚҰ), үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ), саяси өкілдер, мемлекеттік қызметкерлер және Раджастан мен Андхра-Прадеш штаттарының жұмысшылары NREGA бағдарламасы аясында сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мақсатында әлеуметтік аудиттер ұйымдастырады. Сыбайлас жемқорлықтың себебі мемлекеттік басқарудағы жасырындық екендігінен, 2005 жылы қабылданған «Jansunwai» немесе қоғамдық тыңдау және ақпарат алу құқығы (ААҚ) осы жасырындыққа қарсы күресу үшін пайдаланылады. ААҚ арқылы алынған ресми құжаттар қоғамдық тыңдау кезінде оқылып, бұзушылықтарды анықтау және түзету жұмыстары жүргізіледі. «Мемлекеттік деректерді тексеру және мемлекеттік шығындар нақты жұмсалған қаражатқа сәйкес келе ме, жоқ па, соны анықтау процесі – әлеуметтік аудит деп аталады». Хабардар азаматтардың қатысуы ұжымдық жауапкершілікті және құқықтар туралы білуді арттырады. NREGA жұмыстары бойынша үздіксіз әлеуметтік аудит процесі халықтың бақылауын қамтамасыз етеді және келесі 11 кезеңде тексеру жүргізіледі: отбасыларды тіркеу; жұмыс карталарын тарату; жұмыс өтінімдерін қабылдау; қолайлы қоғамдық жұмыстарды таңдау; техникалық смета дайындау; жұмысқа бөлу; іске асыру және бақылау; жалақы төлеу; жұмыссыздық жәрдемақысын төлеу; нәтижелерді бағалау; және ауылдық кеңесте немесе әлеуметтік аудит форумында міндетті әлеуметтік аудит жүргізу. Ауылдық кеңес хатшысы әлеуметтік аудиттің барлық кезеңдерін жүргізуге жауапты болып тағайындалады. Кейбір кезеңдерде бағдарламалық офицер және кіші инженер Сарпанчпен бірге жауапкершілікті бөліседі. Заң ауылдық кеңес отырыстарын, олар әлеуметтік аудит жүргізу үшін өткізіледі, «Әлеуметтік аудит форумдары» деп белгілейді және оларды тиімді ету үшін үш қадамды көрсетеді: құжаттарды жариялау және дайындау; ұйымдастыру және процедуралық мәселелер; және әрбір 11 кезеңде белгіленген нормаларға сәйкестікті тексеруге қатысты мәселелерді қамтитын міндетті күн тәртібі. Әлеуметтік аудиттің бірінші қадамы – тиісті ресми құжаттарға қол жеткізу үшін ААҚ арқылы өтініш беру. Содан кейін әлеуметтік аудит басқармасының қызметкерлері осы ресми деректерді тексеру үшін жергілікті сапарлар жасап, растайды. Соңында, «Jansunwai» немесе қоғамдық тыңдау екі деңгейде ұйымдастырылады: ауылдық кеңес немесе ауыл деңгейінде және мандал деңгейінде. NREGA жұмыстарын іске асыруға жауапты азаматтар, саяси өкілдер, мемлекеттік қызметкерлер және, ең бастысы, үкімет шенеуніктері қатысатын тікелей қоғамдық пікір алмасу сыбайлас жемқорлықтың түрлерін, мысалы, тізілімдерді (қатысу тізілімдерін) бұрмалауды аңғартса, сонымен қатар бағдарлама туралы халықтың хабардар болуын арттырады. Раджастандағы NREGA жұмыстары бойынша жүргізілген әлеуметтік аудиттер келесілерді көрсетті: бағдарламаға жоғары сұраныс, тізілімдерді бұрмалау түріндегі 2 пайыздан кем сыбайлас жемқорлық, құрғақшылыққа бейім ауданда су жинау инфрақұрылымын құруға басымдық беру, көші-қонның азаюы және ең бастысы, жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету бағдарламасына әйелдердің 80 пайыздан астам қатысуы. Сондай-ақ, жұмысты тиімді басқару, жалақыны уақтылы төлеу және жұмыс орындарында қолдау көрсетудің қажеттілігіне назар аударылды. Андхра-Прадеш штатындағы NREGA жұмыстары бойынша жүргізілген аудиттердің тиімділігін бағалау үшін Дүниежүзілік банк жүргізген зерттеу NREGA туралы халықтың хабардар болу деңгейіне, NREGA іске асыруына және шағымдарды қарау механизмі ретінде оның тиімділігіне әсерін зерттеді. Зерттеу көрсеткендей, әлеуметтік аудит алдындағы халықтың хабардар болу деңгейі шамамен 30 пайызды құрады, ал әлеуметтік аудиттен кейін 99 пайызға дейін өсті. Сонымен қатар, NREGA іске асыру тиімділігі орташа есеппен 60 пайыздан 97 пайызға дейін артты. 2014 жылы көптеген елді мекендерде NREGA әлеуметтік аудиті жүргізілмеді. Әлеуметтік аудиттер сапасы және деректерді алу мүмкіндігі жағынан жетіспейді.

Активтерді құру

Құрылған активтерге ауылдық байланыс активтері, мысалы, асфальтталған және кірпішпен төселген жолдар, жаңа егістіктер құру сияқты жердің өнімділігін арттыратын жерді дамыту активтері, құс қоралары, мал шараптары және балық кептіру алаңдары сияқты қарапайым құрылыс жұмыстары жатады. Сумен байланысты активтерге ауылдық көлдер мен тоғандар, тоғандар, су жинау резервуарлары, су бөгеттері, суару каналдары, қолданыстағы су активтерін жаңарту кіреді. Инфрақұрылым құрылысына санитарлық жұмыстар мен астық сақтау нысандары да кіреді. Заң сондай-ақ құрылған активтерді күтіп ұстауды да қарастырады. Активтерді құру штаттар арасында кеңінен әртүрлі, оның ішінде активтердің көп бөлігі бес штаттың үлесіне тиеді. Ұлттық еңбекке жұмыс беру жобасының (MNREGA) назары активтердің сапасына және активтерді тізімдеуге жұмысшыларды оқытуға ауысты. Соңғы он жылда NREGA қаражатының жартысынан астамы сумен байланысты жобаларға жұмсалды. Бұл өте қажет болды, себебі су көлемі азайып барады, әсіресе ауылдық Үндістанда. Үндістан 5 жыл бұрын су тапшылығына тап болды және содан бері жыл сайын су деңгейі одан да төмендеді. Соңғы он жылда MGNREGA аясында ауылдық су қоймаларын, құдықтарды, су жинағыш алаптарды, су жиналатын жерлерді дамытуға 20 мыңнан астам рупий жұмсалғанмен, бұл активтер тұрақты болған жоқ.

Ынтымақтастық

МНРЕГА мен басқа да мемлекеттік бағдарламаларды үйлестірудің маңызы артып келеді. Аталған заң бойынша жасалған мүліктер, баспана және санитарлық жағдайды жақсарту сияқты басқа да бағдарламалардың мүліктерімен біріктірілді. Парламент мүшесінің жергілікті аумақты дамыту қоры 2012 жылы үйлестірілді. Химачал-Прадеш штатында саябақтық жолдар салу жоспарланған. Үйлестіру ведомстволар арасындағы ынтымақтастықты күшейтуді қажет етеді. Үйлестіру ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік берсе де, сонымен қатар бұл бағдарламадан көрінетін табыс көзін әлсіретеді. Сарапшылардың бір бөлігі бұл жағдайды ауылдық ахуалдың нашарлауын көрсетуші фактор деп қарастыруда.

Кейінгі дамуы

2015 жылға дейін заңға қатысты мыңнан астам хабарлама мен айналымдық хаттар жарияланды.

2014 жылы ұсынылған жаңа өзгерістер

Ауылдық даму министрі Нитин Гадкари МГНРЕГА бағдарламаларын қабилалық және кедей аймақтармен шектеуді ұсынды. Ол сондай-ақ еңбек пен материал арақатынасын 60:40-тан 51:49-ға өзгертуді ұсынды. Жаңа ұсыныс бойынша, бағдарлама 2500 артта қалған аудандық бірлестікте іске асырылады. Екі ұсыныс та қатаң сынға ұшырады. Көптеген экономистер түрлі пікір білдірсе де, бағдарламаны бірнеше ауданға немесе аудандық бірлестікке шектеу немесе "назар аудару" идеясына қарсы шықты. 2014 жылдың қараша айындағы кабинет кеңейтуде Нитин Гадкаридің орнына Бирендер Сингх ауылдық даму министрі болды. Жаңа министрдің алғашқы мәлімдемесінде НРЕГА барлық аудандарда жалғасатынына уәде берілді. Алайда, сол кезде NREGA бюджеті күрт қысқартылды және бағдарламаны бірнеше аудандық бірлестікке "назар аудару" атымен осы бірлестіктермен ғана шектелді.

2017 жылы ұсынылған жаңа өзгерістер

Қаржы министрі Арун Жейтли Үндістанның 2017 жылғы мемлекеттік бюджетінің аясында МГНРЕГА бағдарламасына 48 000 крор бөлiнуiн жариялады.

Сын

МГНРЕГА-ны сынға алатындардың бірі – үкіметтен бөлінген қаражаттың көп бөлігін делдалдар жымқырып алады, соның салдарынан көптеген МГНРЕГА жұмысшылары жалақы алмауға немесе стандарттан төмен жалақы алуға мәжбүр болады. Жарханд штатының Махуаданд ауданында МГНРЕГА аясында жұмыс істеген адамдардың көпшілігі жалақы алмады, ал кейбіреулеріне белгіленген сомадан аз төленді немесе жеке кәсіпкерлер оларға 5 кг күріш берді. Бағдарламадағы жемқорлық туралы айыптауларға байланысты НДА үкіметі 2015 жылы МНРЕГА-ны қайта қарауға бұйрық берді. 2017 мен 2021 жылдар аралығында шамамен 1000 миллиард теңге пара, жалған шоттар және материалдық құндылықтарды көтеру арқылы ұрланған. Дегенмен, NREGA жемқорлықты азайтуда салыстырмалы түрде сәтті екенін айтатындар да бар. Жер иелері көбінесе осы себептерге байланысты оған қарсы шығады. Ірі фермерлердің пікірін былай қорытындылауға болады: жерсіз жұмысшылар еңбекқор емес, олар NREGA жұмыс орындарында ештеңе жасамай ақша табу мүмкіндігі болғандықтан шаруашылықта жұмыс істегісі келмейді; фермерлер жерлерін сатуға мәжбүр болуы мүмкін, осылайша корпоративтік шаруашылықтың негізін қалауға себеп болуы мүмкін. Жағдиш Бхагавати және Арвинд Панагария сияқты экономистер NREGA-ны «кедейлерге табыс аударудың тиімсіз құралы» деп сипаттады, жалпы түсінік бойынша, NREGA жұмысшыларына бір теңге аудару үшін бес теңге жұмсалады. Суржит Бхалла сияқты экономистер оны сәтсіз деп бағалап, NREGA сияқты бағдарламаларды тоқтату қажет екенін айтты, себебі 85 пайыздық үлестемесі бар кез келген бағдарлама «сәтті жұмыс істеп жатыр» деп мәлімдеуге болмайды. Бағдарламаны іске асыру кезінде жалақы төлеудегі кешігулер мен жеткіліксіз төлемдер мәселесі әлі де сақталуда.