Кіріспе

Мемлекеттік кірістерді жинау және шығыстарды ел экономикасын ықпал ету үшін пайдалану. Экономика және саясаттану салаларында фискалдық саясат – мемлекеттік кірістерді жинау (салықтар немесе салықты төмендету) және шығыстарды ел экономикасына әсер ету үшін қолдануды білдіреді. Макроэкономикалық көрсеткіштерге әсер ету мақсатында мемлекеттік кірістердің жұмсалуы 1930 жылдардағы Ұлы депрессияға жауап ретінде қалыптасты, сол кезде экономикалық басқаруға бұрынғы еркін нарық тәсілі тиімсіз болып шықты. Фискалдық саясат британ экономисі Джон Мейнард Кейнстің теорияларына негізделген. Кейнстің экономикалық теориясы бойынша, салық ставкалары мен мемлекеттік шығыстардағы өзгерістер жалпы сұранысқа және экономикалық белсенділік деңгейіне әсер етеді. Фискалдық және монетарлық саясат – ел үкіметі мен орталық банк экономикалық мақсаттарына жету үшін қолданатын негізгі стратегиялар. Осы саясаттардың үйлесімділігі осы органдарға инфляцияны бақылауға және жұмыспен қамтуды арттыруға мүмкіндік береді. Қазіргі заманғы экономикада инфляция әдетте 2%–3% аралығында «денсаулы» деп есептеледі. Бұдан өзге, ол ЖІӨ өсімін 2%–3% деңгейінде және жұмыссыздық деңгейін 4%–5% табиғи жұмыссыздық деңгейіне жақын ұстауға бағытталған. Бұл фискалдық саясаттың экономикалық цикл кезеңінде экономиканы тұрақтандыру үшін қолданылатынын білдіреді. Салық салу және мемлекеттік шығыстардың деңгейі мен құрамындағы өзгерістер макроэкономикалық көрсеткіштерге әсер ете алады, оның ішінде: жалпы сұраныс және экономикалық белсенділік деңгейі, жинақ және инвестициялар, табыс таралуы, ресурстарды бөлу. Фискалдық саясатты монетарлық саясаттан ажыратуға болады, себебі фискалдық саясат салық салу және мемлекеттік шығыстармен айналысады және көбінесе мемлекеттік ведомство басқарады; ал монетарлық саясат ақша ұсынымымен, пайыздық ставкалармен айналысады және көбінесе елдің орталық банкі басқарады. Екі саясат та елдің экономикалық өнімділігіне әсер етеді.

Ақша немесе салық саясаты?

1970 жылдан бері ақша-кредит саясатының тиімділігі фискалдық саясатқа қарағанда артықшылықтарға ие екені анықталды, себебі ол саяси ықпалды азайтады, оны орталық банк белгілейді (сайлау алдында экономиканы дамыту үшін саясаткерлер пайыздық ставканы төмендетуі мүмкін). Сонымен қатар, фискалдық саясат экономикаға қосымша әсерлер тигізуі мүмкін: инфляцияны төмендету үшін салықты көтеру және шығыстарды қысқару шаралары ұсынылмайды, сондықтан үкімет оларды қолдануға тартыншақ болуы мүмкін. Ақша-кредит саясатын жүзеге асыру, әдетте, жылдамдатылған болады, өйткені пайыздық ставкалар ай сайын бекітіледі, ал мемлекеттік шығыстарды арттыру үшін ақшаны қай салаға бағыттау керектігін анықтауға уақыт кетеді. Осы екі саясаттың әрқайсысының өзгешеліктері бар, сондықтан экономикалық мәселелерді шешу үшін олардың элементтерін біріктіру – АҚШ қазір қолданатын тәсілге айналды. Бұл саясаттардың тиімділігі шектеулі, алайда фискалдық саясат ұзақ мерзімді перспективада күштірек әсер етеді, ал ақша-кредит саясаты көбінесе қысқа мерзімді нәтижелер береді. 2000 жылы Америка экономикалық қауымдастығының (АЭА) 298 мүшесі арасында жүргізілген сауалнама көрсетті, 84 пайызы «Фискалдық саясат толыққанды жұмыс істемейтін экономикаға маңызды ынталандырушы күшке ие» деген мәлімдемемен келіссе, 71 пайызы «Бизнес айналымын басқару Федералдық резервтің құзырында болуы керек; белсенді фискалдық саясаттан аулақ болу қажет» деген пікірмен де келісті. 2011 жылы 568 АЭА мүшесі арасында өткізілген келесі сауалнама бұрынғы консенсустың жойылғанын және сол кезде бұл мәселе бойынша пікірлер шамамен тең бөлінгенін көрсетті.

Қарыз алу

Бюджеттік тапшылық көбінесе қазынашылық вексельдері немесе алтынмен қамтамасыз етілген облигациялар сияқты облигациялар шығару арқылы қаржыландырылады, бірақ акциялар шығару арқылы да қаржыландырылуы мүмкін. Облигациялар белгілі бір мерзімге немесе мерзімізсіз пайыз төлейді, оны барлық салық төлеушілер бірлесіп қаржыландырады. Акция инвестициядан түсетін кіріс (пайыз) ұсынады, оны жеке салық төлеуші болашақтағы салық міндеттемесін төлеу арқылы ғана ала алады. Егер мемлекеттік кірістер облигациялар бойынша пайыз төлемдерін жүзеге асыруға жеткіліксіз болса, ел өзінің қарызын төлемеуі мүмкін, әдетте шетелдік кредиторларға. Мемлекеттік қарыз немесе қарыз алу – мемлекеттің халықтан ақша қарызға алуын білдіреді. Үкімет өзінің акциялары бойынша "дефолтқа" түсе алмайды, себебі барлық инвесторларға (салық төлеушілерге) қолжетімді жалпы кіріс кез келген уақытта барлық инвесторлардың ағымдағы жылғы жалпы салық міндеттемелерімен шектеледі.

Бұрынғы артықшылықтарды пайдалану

Фискалдық артықшылық көбінесе болашаққа жинақталады және қажет болғанда қосымша қарыздың қажеті болмаған кезде, жергілікті валютаға немесе кейін саудалануы мүмкін кез келген қаржы құралына инвестициялануы мүмкін.

Салықтық қысым

Фискалдық қысымшылық – мемлекеттік шығындар мен мемлекеттік сектордың қарыз алуына қатаң шектеулер қойып, белгілі бір кезеңде бюджет тапшылығын шектеуге немесе реттеуге бағытталған жалпы экономикалық принцип. АҚШ штаттарының көпшілігінде бюджеттің теңгерімді болуын қамтамасыз ететін ережелер бар, олар тапшылыққа жол бермейді. АҚШ Федералдық үкіметінің қарыз алуға болатын ақша сомасына заңмен шектеу қойылған, бірақ бұл шектеудің маңызы жоқ, себебі оны шығындарды бекітудей оңай көтеруге болады және қарыз осы шекке жеткенше көтеріледі.