Кіріспе

Мемлекеттік шығыстардың өзгеруінен туындаған ұлттық табыстың өзгеруінің арақатынасы – шығыстардың ұлттық табысқа тигізетін әсері. Экономикада фискалдық көбейтуші (ақша көбейтушімен шатастырмау керек) – мемлекеттік шығыстардың өзгеруінен туындаған ұлттық табыстың өзгеруінің арақатынасы. Жалпы алғанда, экзогендік шығындар көбейтушісі – шығыстардағы кез келген автономды өзгерістерден туындайтын ұлттық табыстың өзгеруінің арақатынасы (оның ішінде жеке инвестициялық шығыстар, тұтынушылық шығыстар, мемлекеттік шығыстар немесе елдің экспортына шетелдіктердің жұмсаған шығыстары). Егер бұл көбейтуші бірден асып кетсе, ұлттық табысқа тигізетін күшейтілген әсерді көбейтуші әсер деп атауға болады. Көбейтуші әсерді тудыратын механизм – бастапқы шығыстардың ұлғаюы табыстың артуына және осыған байланысты тұтынушылық шығыстардың өсуіне, одан әрі табыстың және тұтынудың ұлғаюына алып келуі мүмкін, нәтижесінде ұлттық табыстың өсуі бастапқы шығыстардың өсуінен артық болады. Яғни, жиынтық сұраныстағы бастапқы өзгеріс жиынтық өнімнің (сонымен қатар ол өндіретін жиынтық табыстың) бастапқы өзгерістен бірнеше есе артық өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Көбейтуші әсердің бар екендігін алғаш 1930 жылы Кейнстің шәкірті Ричард Кан ұсынды және 1931 жылы жариялады. Экономикалық ойдың кейбір басқа мектептері, әсіресе ұзақ мерзімді перспективада, көбейтуші әсерлердің маңыздылығын жоққа шығарады немесе төмендетеді. Көбейтуші әсер жиынтық сұранысты ынталандыру үшін мемлекеттік шығыстардың немесе салық жеңілдіктерінің тиімділігін дәлелдеу үшін қолданылды. Кейбір жағдайларда мультипликатордың бірден кем мәндері эмпирикалық түрде өлшенді (мысалы, спорт стадиондары), бұл мемлекеттік шығыстардың кейбір түрлері жеке инвестицияларды немесе тұтынушылық шығыстарды ығыстыруы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл ығыстыру шығыстардың бастапқы өсуі пайыздық ставканың немесе баға деңгейінің өсуіне әкелуі салдарынан болуы мүмкін. 2009 жылы The Economist журналы "экономистердің мұндай ынталандырудың қаншалықты тиімді екені, тіпті оның жұмыс істейтініне қатысты пікірлердің қарама-қайшылығы зор екенін" атап өтті, бұл әскери емес ынталандырудан алынған эмпирикалық деректердің жетіспеуіне байланысты. 2009 жылғы Американың экономиканы жаңғырту және қайта инвестициялау жобасынан жаңа дәлелдер алынды, оның нәтижелері фискалдық көбейтушілерге негізделген және 2010 жылдан 2012 жылға дейін жеке секторда жұмыс орындарының азаюы мен жұмыс орындарының өсуінің баяулауымен сәйкес келді.

Мемлекеттік шығыстардың таза көлемі

Мультипликатордың тағы бір маңызды жағы – мемлекеттік шығындар жаңа тұтынуды қозғаса, сонымен бірге «жаңа» салық түсімдерін де қозғайды. Мысалы, дүкенде ақша жұмсағанда, ҚҚС сияқты сатып алу салығы төленеді, дүкен иесі табысын арттырады, демек, табыс салығын да көп төлейді. Сондықтан, мемлекет 1 доллар жұмсағанның өзінде, уақыт өте келе сол 1 доллардың бір бөлігін қайтарып алуы мүмкін, нәтижесінде таза шығын 1 доллардан аспайды. Мемлекеттік шығындар жалақы мен еңбекақы түрінде болса, табыс салығы мен басқа да табыс салығы түрлері (мысалы, Ұлыбританиядағы Ұлттық сақтандыру) дерлік бірден қайтарылады. Бұл зейнетақы мен әлеуметтік төлемдерге жұмсалатын шығындарға да шамалы дәрежеде қатысты.

Мысал

Мысалы, үкімет бір зауыт салуға 1 миллион доллар жұмсайды делік. Ақша жоғалып кетпейді, керісінше, ол құрылысшыларға жалақы, жеткізушілерге кіріс және тағы басқаларға айналады. Құрылысшылардың қолжетімді табысы артады, соның салдарынан тұтыну да өседі, демек, жалпы сұраныс та артады. Егер үкіметтен түскен жаңа шығындарды алғандар өз кезегінде жаңа кірістерін жұмсаса, бұл сұранысты және, мүмкін, тұтынуды одан әрі арттырады, және т.б. Жалпы ішкі өнімнің өсуі – бұл әсер еткен барлық адамдардың таза кірісінің өсуінің жиынтығы. Егер құрылысшы 1 миллион доллар алса және қосалқы мердігерлерге 800 000 доллар төлесе, оның таза кірісі 200 000 доллар болады және осыған сәйкес қолжетімді табысының (салықтан кейін қалған сома) артуына ие болады. Бұл процесс қосалқы мердігерлер мен олардың қызметкерлері арқылы жалғасады, олардың әрқайсысы қолжетімді табыстың артуын сезінеді, бірақ жаңа жұмыстары олардың бұрынғы жұмыстарын ығыстырмайынша. Әрбір қатысушы қолжетімді табысының артуын сезінген соң, оның бір бөлігін өзінің шекті тұтынуға бейімділігіне сәйкес соңғы (тұтынушылық) тауарларға жұмсайды, бұл циклді тек қолданыстағы бос қуатпен шектелген кез келген санда қайталауға мүмкіндік береді.

Қолданбалар

Мемлекеттік шығындарды арттыру арқылы экономикалық белсенділіктің жалпы деңгейін көтеруге тырысатын үкіметтер көбейткіш эффектіні пайдаланады. Бұл рецессия немесе экономикалық белгісіздік кезеңінде, еңбек күшінің жұмыссыздығы жоғары және басқа ресурстар толыққанды пайдаланылмаған кезде орындалуы мүмкін. Үкіметтің шығындарының ұлғаюы жиынтық сұраныстың деңгейін арттырады, бұл кәсіптік белсенділікті, табысты және одан әрі шығындарды, сондай-ақ жиынтық сұранысты арттырады. Аталған идея бойынша, экономикадағы барлық тараптардың өндіріс пен табысының жалпы өсуі үкімет шығындарының бастапқы ұлғаюынан асып түсуі мүмкін, себебі қосымша ресурстар ақша айналымы мен экономикалық қызмет ағынына тартылады. Экономикадағы бос қуаттылық пен ерікті емес еңбек күшінің жұмыссыздығын нақты ЖІӨ мен әлеуетті ЖІӨ арасындағы айырмашылық ретінде көрсетуге болады, ал фискалдық ынталандыру саясаты көбейткіш арқылы күшейтілген жеткілікті қосымша шығындарды енгізуге бағытталған болуы мүмкін, бұл өнімдік айырмашылықты жабуды жеделдетуге мүмкіндік береді. Үкімет тарапынан кез келген қосымша шығындар резервтерді тарту, қосымша салықтар салу немесе қосымша мемлекеттік қарыздық құралдар шығару (яғни, қарыз алу) арқылы қаржыландырылуы тиіс. Шығындардың өсуіне сәйкес салықтардың өсуі экономиканың айналым ағынынан салық түрінде дәл сол сомада табыс алуға бағытталған сияқты көрінеді. Сондай-ақ, қосымша мемлекеттік сатып алуларды қаржыландыру үшін қарыз алудың ұлғаюы жеке инвестициялық шығыстар үшін қарыз алуды ығыстырып, айналым ағынынан қосымша мемлекеттік сатып алуларға тең сомада қаражат алуға бағытталған болуы мүмкін. Экономикалық ойдың тарихында мемлекеттік шығындардың кез келген өсуі міндетті түрде салық салу немесе қарыз алу арқылы жеке шығындар мен инвестициялардың тең сомасын шығарады және осылайша экономикалық белсенділікке ешқандай әсер етпейді деген пікір Қаржылық көзқарас деп аталады және жалпы алғанда, бұрыс саналады. Мемлекеттік шығындарды қаржыландыру үшін салықтарды немесе қарыз алуды таңдау салық төлеушілер қарыз алуды бақылап, қарызды өтеу үшін салықтарды күтіп сақтаса, Рикардолық теңдестік ретінде белгілі және кейде рационалды тұтынушылар мен кәсіпкерлердің реакциялары фискалдық ынталандыру саясатын күшсіз етеді деп сенуге негіз ретінде келтіріледі, олар мемлекеттік шығындардың өсуіне пропорционалды түрде шығыстарын азайтады немесе инвестициялайды. Қаржылық көзқараста қарастырылғанға ұқсас жағдайда мемлекеттік шығындардың бірте-бірте ұлғаюы көбейткіш эффектісіне ие бола ма, жоқ па, экономикадағы жағдайларға байланысты: біріншіден, ресурстардың жұмыссыздығының деңгейіне, мемлекеттік сатып алулар арқылы ұсынылған қосымша сұраныс бағаларды көтермей, қосымша өндіріс пен ресурстарды тиімді пайдалану арқылы қанағаттандырылуы мүмкін; екіншіден, қаржы және несие нарықтарының жағдайына, онда ақшаға және ақша құралдарына деген сұраныс қосымша мемлекеттік қарызды төмен тәуекелді бағалы қағаздар ретінде қабылдауы мүмкін, бірақ жалпы экономикалық белсенділіктің төмен деңгейін ескере отырып, жеке өндірістік қуатқа немесе капитал құруға инвестициялауды тым тәуекелді деп санауы мүмкін. Экономикадағы ресурстардың жұмыссыздығы жоғары болғанда және ақшалай қаражат қаржы және несие жүйесінде жинақталғанда, фискалдық көбейткіш 1-ге тең немесе одан жоғары болуы мүмкін. Тіпті теңгерімді бюджеттік фискалдық ынталандыру – қосымша мемлекеттік сатып алулар толыққанды салықтың теңестірілген өсуімен қаржыландырылады, қосымша мемлекеттік қарыз алу жоқ – өндіріс пен экономикалық белсенділіктің өсуі тұрақты жұмыссыздықты және жинақтауға себеп болатын алаңдаушылықты азайтады, нәтижесінде жеке тұтыну мен инвестицияның өсуі экономиканың толық жұмыспен қамтылуына кететін уақытты қысқартады. Қаржылық және несиелік жүйеде қолма-қол ақша жинақталған жағдайда қосымша мемлекеттік сатып алуларды қаржыландыру үшін мемлекеттік қарыз алу жеке инвестициялық шығыстарды ығыстырмайды. Төмен тәуекелді мемлекеттік бағалы қағаздардың қосымша ұсынысы жай ғана жинақтауды жалғастыру құралы болуы мүмкін, өйткені қысқа мерзімді мемлекеттік бағалы қағаздар қолма-қол ақшаға тең деп саналады. Мұндай жағдайларда, фискалдық шаралар арқылы жиынтық сұранысты және жалпы экономикалық белсенділікті арттыру саясаты қосымша сатып алулар мен салықтарды азайтуды шамамен теңдестірілген құралдар ретінде қарастыруы мүмкін, шығындар мен салықтар арасындағы таза айырмашылық дефицитпен қаржыландырылатын фискалдық ынталандыру ретінде анықталады. Таза фискалдық ынталандыру шығындарды салық түсімдерінен жоғары көтеру, салықтарды мемлекеттік шығындар деңгейінен төмендету немесе екеуінің кез келген комбинациясы арқылы ұлғаюы мүмкін, нәтижесінде үкімет жұмсаған қаражаттан кем салық жинайды. Көбейткіш эффектісінің отандық экономикалық белсенділікті арттыру деңгейі тұтынуға бейімділіктің және импортқа бейімділіктің шегіне байланысты. Кейбір мемлекеттік сатып алулар немесе салық азайтулар қысқа мерзімде экономикалық белсенділікке үлкен немесе тез әсер ететін болып анықталуы мүмкін. Мысалы, табысы ең төменгі топқа жататын үй шаруашылықтарына бағытталған салық азайтулар немесе шығындар, олардың шығындары табыспен шектеледі, жоғары көбейткішке ие болуы мүмкін, себебі мұндай үй шаруашылықтары табыстың кез келген қосымша сомасын жылдамырақ үлкен үлесін жұмсайды. Фискалдық ынталандырудың экономикалық белсенділікті ынталандырудағы тиімділігі ақша-кредиттік саясатты жүзеге асыратын органның – орталық банктің – қаншалықты ыңғайлы екеніне байланысты. Көптеген экономистер ақша-кредиттік саясатты бизнес айналымын реттеу құралы ретінде қабылдайтын консенсусқа сенеді, ал фискалдық ынталандыру ақша-кредиттік саясат тиімсіз болған жағдайларда ғана тиімді болып саналады, себебі саяси пайыздық ставкалар нөлдік шекараға жақындап қалған немесе қаржы жүйесі ақшаны жинақтап, капитал құруға және өндірісті арттыруға қатысты тәуекелді инвестицияларды қаржыландырудан бас тартатын ақша-кредиттік тұрақсыздық пайда болған. Егер ақша-кредиттік саясат тиімді болса, ол фискалдық саясатқа басымдық береді, соңғысын тиімсіз етеді. Қосымша мемлекеттік қарыз алу және шығыстар ақша-кредиттік орган қосымша мемлекеттік қарыз алу мен шығыстарға жауап ретінде пайыздық ставкаларды арттыру арқылы пайыздық ставкаларды арттыруға ұрындырады, бұл ресурстарға деген сұраныстың қызуын болдырмау және инфляцияны болдырмау мақсатында жасалады. Мемлекеттік тауарлар мен инфрақұрылымға жасалған мемлекеттік инвестициялардың ұзақ мерзімді пайдасы көбейткіштің сандық бағалауын құру кезінде ескерілуі керек пе, яғни көбейткіш тиімділік-пайданы талдауды қамтуы керек пе, бұл тұжырымдық шатасу мен дау тудыратын мәселе болып табылады. Көптеген тұрақты жұмыссыздық бар болған жағдайда, мемлекеттік шығындарға мүмкіндік шығындары көбейткіш 1-ден асып түскен жағдайларда азаяды деп айтуға болады. Бұл басқаша ысырапты мемлекеттік шығындарды ақтауы керек пе, әлде мемлекеттік шығындардың ысыраптылығы ЖІӨ әсерлерін ғана көрсететін көбейткіш бағалауларын кіріс әсерлерін көрсететін кішірек бағалауларға төмендетуді ақтауы керек пе, бұл саяси дау тудыратын мәселе болып қалады. Қарыз алынса, ол әрине пайызымен қайтарылуы керек, сондықтан экономикаға ұзақ мерзімді әсер ЖІӨнің дереу өсуі мен осы нәтижедегі мемлекеттік қарызды қызмет көрсетудің ұзақ мерзімді құны арасындағы компромиске байланысты деген пікір бар. Бұл пікірдің дұрыс еместігін айтуға болады, себебі нарықтық мемлекеттік қарызды орталық банктер ақша-кредиттік саясат құралы ретінде және қаржы жүйесі тәуекелді қорқыту және портфельді басқару құралы ретінде пайдаланады. Қарыз ешқашан «қайтарылмауы» мүмкін, тіпті қайтарылса да, ол таза номиналдық шарттарда ғана болады.

Табыс салығы мультипликаторы

Ескерту: тек осында, себебі егер бұл табыс салығы мөлшерлемесінің өзгеруі болса, онда 0 деп есептеледі.

Америка Құрама Штаттары

2008 жылдың шілдесінде Конгрессте берген куәлігінде Марк Занди, Moody's Economy.com бас экономисі, бірнеше фискалдық саясаттар үшін бір жылдық мультипликатор эффектісін бағалауды ұсынды. Мультипликаторлар көрсеткендей, үкімет шығыстарын арттырудың кез келген түрі салықты төмендетудің кез келген түрінен гөрі үлкен мультипликатор эффектісіне ие болады. Ең тиімді саясат – азық-түлік талондарын уақытша арттыру, оның мультипликаторы 1,73-ке бағаланды. Шығыстарды арттырудың ең төмен мультипликаторы – штаттарға жалпы көмек көрсету, ол 1,36-ны құрады. Салықты төмендетулер арасында мультипликаторлар 1,29-дан (жалақы салығынан демалыс) 0,27-ге дейін (жеделдетілген амортизация) ауқымда болды. Буш салықтарын тұрақты етудің екінші ең төмен мультипликаторы 0,29-ды құрады. 2008 жылғы Экономикалық ынталандыру заңында қолданылған саясат – қайтарылатын біржолғы салық жеңілдіктері, салықты төмендету үшін екінші ең үлкен мультипликаторға ие болды – 1,26. Отто Экштейннің сөзіне сәйкес, бағалаулар мультипликаторлардың «оқулық» мәндерін жоғары бағалайды. Төмендегі кестеде сол жақта ақша-кредит саясаты туралы болжамдар келтірілген, ал жоғарыда мультипликатор мәні үкімет шығыстарындағы өзгеріске (ΔG) немесе салықты төмендетуге (−ΔT) қатысты екендігі көрсетілген. Ақша-кредит саясаты болжамы ΔY/ΔG ΔY/(−ΔT) Пайыздық ставка тұрақты 1.93 1.19 Ақша ұсынысы тұрақты 0.6 0.26 Жоғарыдағы кесте саясаттың тұрақты өзгерген төртінші тоқсанына қатысты. 2013 жылы фискалдық мультипликаторларға әсер ететін экономикалық ерекшеліктерді зерттейтін зерттеу жарияланды. Ол үкіметтік тұтынудың өсуінің өнімге әсері дамытылмаған елдерге қарағанда өнеркәсіптік елдерде үлкен екенін, алдын ала белгіленген айырбас бағамымен жұмыс істейтін экономикаларда фискалдық мультипликатор салыстырмалы түрде үлкен, ал икемді айырбас бағамымен жұмыс істейтін экономикаларда нөлдік екенін анықтады; ашық экономикалардағы фискалдық мультипликаторлар жабық экономикаларға қарағанда төмен, ал жоғары қарызды елдерде фискалдық мультипликаторлар да нөлдік.

Еуропа

Италиялық экономистер динамикалық әсерлер ескерілгенде, көбейту коэффициенттері 1,4-тен 2,0-ға дейін болатынын бағалаған. Экономистер жергілікті кеңестерге берілетін орталық қаржының әсерін анықтау үшін мафияның ықпалын құралдық айнымалы ретінде пайдаланды.

ХВҚ

2012 жылдың қазан айында Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) өзінің «Жаһандық перспективалар және саясат» атты құжатын жариялады, онда олардың фискалдық мультипликаторлар туралы болжамдарының дұрыс болмағаны мойындалды. «ХВҚ қызметкерлерінің есептерінде болжау процесінде қолданылатын фискалдық мультипликаторлар шамамен 0,5 құрайды делінген. Біздің нәтижелеріміз көрсеткендей, Ұлы дағдарыстан бері мультипликаторлардың мәні 0,9 мен 1,7 аралығында болған. Бұл тұжырым, қазіргі экономикалық жағдайда, айтарлықтай экономикалық резервтердің болуы, ақша-кредиттік саясаттың нөлдік шектеумен шектелгендігі және көптеген елдерде синхронды фискалдық түзетулер жүргізілуі салдарынан мультипликаторлардың 1-ден асып кетуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл мойындау Ұлыбритания сияқты елдер үшін маңызды салдарға ие, себебі OBR үкіметтің үнемдеу саясатының нәтижелері туралы экономикалық болжамдарында ХВҚ-ның болжамдарын пайдаланған. Дереккөздің сенімділігі расталмады: күні=2023 жылдың сәуірі. TUC-тің консервативті есебі бойынша, OBR-дың ХВҚ-ның төмен бағаланған фискалдық мультипликаторларын қолдануы, олардың Ұлыбритания үкіметінің үнемдеу саясатынан туындаған экономикалық зиянды 76 миллиард фунт стерлингке кем бағалаған болуы мүмкін. 2012 жылғы болжамды бағалау есебінде OBR өзінің тым оптимистік экономикалық болжамдарына фискалдық мультипликаторларды дұрыс бағаламауы себеп болуы мүмкін екенін мойындады. «Осы кезеңде ЖІӨ өсімінің күтпегендей әлсіздігін түсіндіруге тырысқанда, бұл [фискалдық] қатаңдатудың салдары болды ма деп сұрау орынды. Мүмкін, қатаңдату бастапқыда күткеннен үлкен болды немесе белгілі бір қатаңдату ЖІӨ-ні бастапқыда болжағаннан гөрі көп мөлшерде төмендетті. Бұл сұраққа жауап беру үшін біз мемлекеттік инвестициялар мен тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын қаражаттың ЖІӨ есебіндегі тікелей үлесін ғана емес, сонымен қатар ЖІӨ-ге фискалдық қатаңдатудың әртүрлі түрлерінің жиынтық әсерін («фискалдық мультипликаторлар» арқылы өлшенетін) қарастырамыз. Мемлекеттік үлес күткенімізден гөрі өсімге оң әсер етті, керісінше, теріс әсер етпеді».

Көбейіп кету

Қаржылық белсенділіктің күшеюі әрқашан экономикалық белсенділіктің өсуіне алып келмейді, себебі бюджеттік тапшылықтан туындаған шығындар, пайыздық ставкаларды көтеріп, басқа экономикалық қызметтерді қаржыландыру мүмкіндігін төмендетуі мүмкін. Осы құбылыс, дәстүрлі түрде үнемдеу деңгейі жоғары болатын және жеке секторда капитал толыққанды қолданылмаса, экономикалық төмендеу кезінде аз болуы мүмкін деп есептеледі.

Тұтынуға шекті бейімділік

Жоғарыда айтылғандай, көбейтуші тұтынуға шекті бейімділікке (МӨӨ) негізделеді. Мұндағы МӨӨ термині елдің (немесе ұқсас экономикалық бірліктің) жалпы МӨӨ-сіне сілтеме жасайды, және теория мен математикалық формулалар осы қолданылуға қатысты. Дегенмен, жеке адамдардың да МӨӨ-сі бар, және одан әрі, МӨӨ қоғамда біртекті емес. Егер олай болса да, тұтынудың өзі біртекті емес. Кейбір тұтыну экономика үшін басқаларына қарағанда тиімдірек болуы мүмкін. Сондықтан, шығындар ең көп пайда әкелетін салаларға бағытталса, олар ең жоғары (1-ге жақын) МӨӨ арқылы ұлғайтылуы мүмкін. Бұл дәстүрлі түрде құрылыс немесе басқа да ірі жобалар ретінде қарастырылады (олар дайын өнім түрінде тікелей пайда әкеледі). Әрине, қоғамның кейбір топтарында МӨӨ деңгейі басқаларына қарағанда әлдеқайда жоғары болады. Орташадан жоғары кірісі немесе байлығы бар адамның МӨӨ-сі өте төмен болуы мүмкін (кем дегенде, қысқа мерзімде), нөлге жуық – кез келген қосымша кірістің көп бөлігін үнемдеп қоюы мүмкін. Бірақ, мысалы, зейнеткердің МӨӨ-сі 1-ге тең болуы мүмкін. Шындығында, зейнетақы немесе әлеуметтік төлемдердің өсуі зейнеткердің қаржылық болашағына деген сенімін арттырса, оның МӨӨ-сі 1-ден асып кетуі мүмкін. Бұл жағдайда, адам бұрын жинаған ақшасын қосымша кіріспен бірге жұмсауға немесе шығындарын арттыру үшін кредит алуға бейімді болуы мүмкін. Ең маңыздысы, зейнеткерлердің немесе әлеуметтік төлем алушылардың тұтынуы көбінесе жергілікті шағын бизнесте жүзеге асырылады – жергілікті дүкендерде, кафелерде және басқа да демалыс орындарында. Мұндай бизнестердің де МӨӨ-сі жоғары болуы мүмкін, және олардың тұтынуы да сол немесе келесі деңгейдегі бизнестерге бағытталған, сондай-ақ олардың да пайдалы болу мүмкіндігі жоғары. Жоғары және тиімді МӨӨ-ге ие басқа да адамдарға – кірісі төмен адамдар, студенттер, кішкентай балалары бар ата-аналар және жұмыссыз адамдар жатады.