Кіріспе
Бюджеттік процесте кірістен артық жұмсалым – белгілі бір кезеңде жұмсалымның кірістен басып өту мөлшері, қарапайым тілде тапшылық немесе бюджеттік тапшылық деп аталады: бұл бюджеттік артықшылыққа қарама-қарсы. Бұл термин үкіметтің, жеке компанияның немесе жеке тұлғаның бюджетіне қатысты қолданылуы мүмкін. Мемлекеттік тапшылық жұмсалымды алғаш рет Джон Мейнард Кейнс Ұлы депрессиядан кейін қажетті экономикалық құрал ретінде анықтады. Бұл экономикадағы маңызды дау-дамайдың тақырыбы, төменде осы туралы сөз болады.
Within the budgetary process, deficit spending is the amount by which spending exceeds revenue over a particular period of time, also called simply deficit, or budget deficit: the opposite of budget surplus. The term may be applied to the budget of a government, private company, or individual. Government deficit spending was first identified as a necessary economic tool by John Maynard Keynes in the wake of the Great Depression. It is a central point of controversy in economics, as discussed below.
Фискалдық консерватизм
Фискалдық консервативтілікті жақтаушылар кейнсиандыққа қарсы шығып, үкіметтің әрқашан теңгерімді бюджетті сақтауы (және барлық қарыздарды өтеу үшін артық табысқа ие болуы) керек екенін, ал дефицитпен шығынданудың әрқашан жаман саясат екенін айтады. Неоклассикалық бағыттағы Чикаго экономика мектебі фискалдық консервативті идеяларды қолдады. АҚШ-тың көптеген штаттарының мемлекеттік конституцияларында теңгерімді бюджет туралы түзетулер бар, ал Еуропалық валюталық одақтың тұрақтылық және өсу пактісі үкіметтің ЖІӨ-нің 3% немесе одан жоғары дефицитін жазалайды. Фискалдық консервативтілікті жақтаушылардың тамыры қазіргі заманғы экономиканың негізін қалаушы Адам Смит кезіне дейін жетеді. Фискалдық консерватизм Ұлы депрессияға дейін басымдық құрды, ол алтын стандартымен байланысты және қазір ескірген Қаржы министрлігінің тұжырымында мемлекеттік қаржы саясатының тиімсіздігін көрсетеді. Дефицитпен шығындануға қарсы жиі айтылатын аргумент – Үкімет-шаруашылық аналогиясы: шаруашылықтар дефицитпен жұмыс істемеуі керек – шығындаудан бұрын ақшаңыз болуы керек, сақтықтан туындаған принцип – және шаруашылық үшін дұрыс болған нәрсе, елдер мен олардың үкіметтері үшін де дұрыс. Осыған ұқсас аргумент – бүгінгі дефицит болашақта салықтардың өсуіне әкеледі, соның салдарынан болашақ ұрпақтарға ауыртпалық түседі. (Толық ақпарат алу үшін ұрпақтық есепке қараңыз.) Басқалар қарыздың жеке тұлғаларға да, жеке тұлғалардан да болуына байланысты, мемлекеттік қарыздың жалпы жүктемесі жоқ, тек қарызкорлардан (үкімет, салық төлеушілердің қолдауымен) қарыз иеленушілерге (мемлекеттік облигациялардың иелеріне) байлықтың қайта бөлуі ғана болады. Осыған байланысты, Австрия экономика мектебінің пікірінше, мемлекеттік дефицит инфляцияны тудырады. Экономикада инфляцияның жеңіл немесе орташа деңгейден басқа кез келген түрі жаман деп есептеледі. Іс жүзінде, үкіметтер қарыздарын ақша басып шығару арқылы төлейді, ақша ұсынымын арттырып, инфляцияны тудырады, ал кейбіреулер бұл фиаттық ақшаға қарсы және қатты ақшаға, әсіресе алтын стандартына қарсы аргумент ретінде қарастырады.
Кейнстерден кейінгі экономика
Кейбір посткейнсиандық экономистер дефициттік шығыстар ақша ұсынысын жасау үшін (картализм) немесе жеке инвестициямен қанағаттандырылатыннан артық жинақ сұранысын қанағаттандыру үшін қажет деп санайды. Карталистер дефициттік шығыстар логикалық тұрғыдан қажет деп санайды, өйткені олардың пікірінше, фиат ақшасы дефициттік шығыстар арқылы құрылады: фиат ақшасы шығарылғанға және жұмсалғанға дейін салықтармен жиналуы мүмкін емес; айналыстағы фиат ақшасының мөлшері мемлекеттік қарызға тең – жұмсалған, бірақ салықтармен жиналмаған ақша. Бір сөзбен айтқанда, "фиат ақша үкіметтері 'жұмсап, салық жинау' принципімен жұмыс істейді, емес 'салық жинап, жұмсау' принципімен" – дефициттік шығыстар бірінші болады. Карталистер елдердің үй шаруашылықтарынан түбегейлі өзгеше екенін айтады. Өз валютасында ғана қарызы бар фиат ақша жүйесіндегі үкіметтер, өзінің пайыздық қарызын төлеу үшін басқа міндеттемелерді, яғни фиат ақшаларын шығара алады. Олар өз валютасындағы қарыздарды өтеуге арналған төлем құралы болғандықтан, ерікті түрде банкрот бола алмайды, ал үй шаруашылықтарының міндеттемелері мұндай мақсатта пайдаланылмайды. Осы көзқарас былай түйінделеді:
Осы бағытта әрі қарай дамыта отырып, карталистер кеңейіп жатқан экономикада ақшалай кеңею үшін құрылымдық дефицит қажет деп санайды: экономика өсе берсе, ақша ұсынысы да өсуі керек, бұл мемлекеттік дефицит арқылы іске асырылуы тиіс. Жеке сектордың жинақтары мемлекеттік сектордың дефицитіне тең, тиынға дейін. Егер жеткілікті дефицит болмаса, ақша ұсынысы экономикадағы қаржылық левериджді (қарыздық ықпал) арттыру арқылы өсе алады – банк ақшасының көлемі артады, ал негізгі ақша ұсынысы өзгермейді немесе баяу өседі, соның салдарынан қатынас (леверидж = қарыз/негізгі ақша) артады, бұл несие көпіршігіне және қаржылық дағдарысқа әкелуі мүмкін. Картализм экономикадағы азшылық көзқарас; жылдар бойы оның жақтастары болды және ол Кейнске әсер етті, ол оны ерекше бағалады. Оның көрнекті жақтасы – украин-американдық экономист Абба П. Лернер, ол неокартализм мектебін құрды және функционалдық қаржы теориясында дефициттік шығыстарды қолдады. Қазіргі кездегі неокартализм орталығы – Канзас-Сити экономика мектебі. Карталистер, басқа кейнсиандар сияқты, жеке үй шаруашылықтары мен елдің мінез-құлқының арасындағы қателіктерді жасайтын үнемдеу парадоксын қабылдайды; үнемдеу парадоксы (және де осылайша фискалдық ынталандыру үшін дефицит) экономикада кеңінен қабылданса да, карталистік формасы қабылданбаған. АҚШ экономисі Уильям Викри дефициттің қажеттілігіне қатысты баламалы аргумент келтірді, ол жеке инвестициямен қанағаттандырылатыннан артық жинақ сұранысын қанағаттандыру үшін дефицит қажет деп мәлімдеді.
Мемлекеттік бюджет тапшылығы
Егер мемлекеттік шығындар (яғни, тауарлар мен қызметтерді сатып алу, жеке және корпоративтік гранттарға трансферттер және таза пайыздық төлемдердің жалпы сомасы) мемлекеттік салық кірістерінен асып кетсе, мемлекеттік бюджет тапшылықта деп есептеледі; салық кірістерінен асып түскен мемлекеттік шығындар тапшылықтық шығындар деп аталады. Аккруалдық есеп жүйесін (ақшалай есеп жүйесінің орнына) қолданатын мемлекеттік органдар үшін бюджеттік баланс тек ағымдағы операцияларға жұмсалатын шығыстарды ескере отырып, жаңа капиталдық активтерге жұмсалатын шығыстарды қоспай есептеледі. Мемлекеттер әдетте өздерінің тапшылықтарын жабу үшін облигациялар шығарады. Оларды Орталық банк ашық нарық операциялары арқылы сатып ала алады. Әйтпесе, қарыздық эмиссия (i) мемлекеттік қарызды, (ii) жеке сектордың таза байлығын, (iii) қарыздық қызмет көрсетуді (пайыздық төлемдерді) және (iv) пайыздық ставкаларды арттыруы мүмкін. (Төмендегі «Қысып шығару» бөлімін қараңыз.) Дефициттік шығындар мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатысты үлесі тұрақты болуымен де үйлесімді болуы мүмкін, бұл ЖІӨ өсу деңгейіне байланысты. Бюджеттік тапшылықтың керісі – бюджеттік артықшылық; мұндай жағдайда салық кірістері мемлекеттік сатып алулар мен трансферттік төлемдерден асып түседі. Мемлекеттік сектордың тапшылығы жеке сектордың (ішкі және шетелдік) артықшылығын білдіреді. Сондықтан мемлекеттік қарыздың өсуі жеке сектордың таза қарыздылығының тең мөлшерде төмендеуіне сәйкес келуі керек. Басқаша айтқанда, тапшылықтық шығындар жеке секторға таза байлықты жинақтауға мүмкіндік береді. Орташа есеппен, экономикалық цикл ішінде көптеген мемлекеттер бюджеттік тапшылықтарды жиі кездестіреді, бұл әлемдегі мемлекеттердің жинаған үлкен қарыздық балансынан көрінеді.
Кейнс эффектісі
Джон Мейнард Кейнстің ілесіп, көптеген экономистер дағдарысты, әсіресе ауыр дағдарысты басу немесе тоқтату үшін бюджет тапшылығын пайдалануды ұсынады. Экономикада жоғары жұмыссыздық болған кезде, үкіметтік сатып алулардың артуы бизнес өнімдеріне сұраныс жасайды, табыс тудырады және тұтынушылардың шығындарын арттыруға ынталандырады, бұл бизнес өнімдеріне сұранысты одан әрі арттырады. (Бұл көбейтуші эффект) Бұл нақты ішкі жалпы өнімді (ЖІӨ) және еңбекпен қамтуды арттырады, ал қалған жағдайлар өзгермейтін болса, жұмыссыздық деңгейі төмендейді. (ЖІӨ сұранысы мен жұмыссыздық арасындағы байланыс Окун заңы деп аталады.) Мемлекеттік тапшылықтың нәтижесінде нарық көлемінің ұлғаюы бизнестің табыстылығын арттырып, оң көзқарасты ынталандыру арқылы экономиканы одан әрі серпілте алады, бұл жеке инвестицияларды фабрикаларға, машиналарға және т.б. салуға ынталандырады. Бұл үдеткіш эффект сұранысты одан әрі ынталандырады және жұмыспен қамтуды арттырады. Сол сияқты, үкіметтік бюджеттің артығы немесе тапшылығын азайту тұтынушылар мен бизнес шығындарын төмендетіп, жұмыссыздықты арттырады. Бұл инфляция деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. Макроэкономиканы басқару үшін үкіметтік тапшылықты пайдалану фискалдық саясат деп аталады. Тапшылық тек сұранысты ынталандырмайды. Егер жеке инвестициялар ынталандырылса, экономиканың ұзақ мерзімді перспективада өнімді ұсыну қабілеті артады. Сонымен қатар, егер үкіметтік тапшылық инфрақұрылым, негізгі зерттеулер, денсаулық сақтау және білім беру сияқты салаларға жұмсалса, бұл ұзақ мерзімді перспективада әлеуетті өнімді арттыра алады. Соңында, Verdoorn заңына сәйкес, үкіметтік тапшылықтың тудырған жоғары сұранысы нақты әлеуетті ұсыныстың өсуіне жағдай жасайды. Тапшылықпен шығындар инфляцияны тудыруы немесе қолданыстағы инфляцияны күшейтуі мүмкін. Мысалы, АҚШ-тағы Вьетнам соғысы кезеңіндегі тапшылық инфляцияны тудырды. Бұл әсіресе жұмыссыздық деңгейі төмен болған кезде жиі кездеседі. Бірақ инфляцияның жалғыз себебі үкіметтік бюджет тапшылығы емес: ол 1970 жылдардағы мұнай дағдарысы сияқты ұсыныс жағынан болатын шоктардан немесе өткеннен қалған инфляциядан (мысалы, инфляциялық күтулер мен бағалар/жалақы спиралі) туындауы мүмкін. Егер тепе-теңдік ұсыныстың классикалық диапазонында орналасса, үкіметтік шығындардың артуы жұмыссыздыққа әсер етпей инфляцияға әкеледі. Сонымен қатар, жүйеде инфляцияны сақтау үшін жеткілікті ақша айналымы болуы керек, сондықтан инфляция ақша-кредит саясатына байланысты.
Қарызға берілетін қаражат
Көптеген экономистер мемлекеттік дефицит кредиттік қорлар нарығы арқылы экономикаға әсер етеді деп санайды, оның бар екендігіне чарталистер мен басқа да пост-кейнсиандықтар дау жасайды. Бұл нарықта мемлекеттік қарыз алу қарызға қолжетімді қаражатқа деген сұранысты арттырады және осылайша (басқа өзгерістерді ескермейтін болсақ) пайыздық мөлшерлемені көтереді. Пайыздық мөлшерлеменің өсуі жеке инвестициялардың тұрақты шығындарын ығыстырып тастауы немесе олардан бас тартуға әкелуі мүмкін, бұл дефициттен туындаған сұраныстың ынталандыру әсерін толығымен немесе жартылай жойып, ұзақ мерзімді ұсыныстың өсуіне зиян келтіруі мүмкін. Дефициттің өсуі сонымен қатар жалпы табыстың көлемін арттырады, бұл жеке тұлғалар мен корпорациялардың жинақтайтын қаражатының мөлшерін арттырады, осылайша қарызға қолжетімді қаражаттың ұсынысын арттырып, пайыздық мөлшерлемені төмендетеді. Осылайша, ығыстыру әсері тек экономика толық жұмыспен қамтылуға жақын болғанда ғана (мысалы, 4% жұмыссыздық деңгейінде) және табыс пен жинақтарды арттыру мүмкіндігі ресурстар шектеулерімен (потенциалды өнім) шектелгенде туындайды. 1945 жылы мемлекеттік қарыз ЖІӨ-ден асып кеткеніне қарамастан, АҚШ 1950 және 1960 жылдары ұзақ өркендеуді бастан өткерді. Көрініп тұрғанындай, үлкен дефициттер мен қарыздар ұсыныстың өсуіне зиян келтірген жоқ. Мемлекеттік дефицит мемлекеттік қарызды арттырады. Көптеген елдерде үкімет банктерден қарыз алудың орнына облигацияларды сату арқылы қарыз алады. Бұл қарыздың ең маңызды салмағы – облигация иелеріне төленетін пайыз, ол үкіметтің басқа мақсаттарға жету үшін шығындарын арттыру немесе салықтарды төмендету мүмкіндігін шектейді.
Көбейіп кету
Көбінесе экономистер "ығыстыру" терминін қолданғанда, мемлекеттік шығыстар жеке кәсіпкерлік пайдаланатын қаржы және басқа да ресурстарды толықтай жұмсап жіберуін білдіреді. Дегенмен, кейбір сарапшылар "ығыстыру" терминін мемлекеттің жеке индустрия үшін бизнес мүмкіндігі болатын қызмет немесе тауар ұсынуына қатысты қолданады.
Қалайсыз тапшылықтар
Ұлттық мемлекеттік бюджеттің тапшылығы қасақана, саяси шешімдердің нәтижесі болуы немесе қасақана емес, жағдайға байланысты туындауы мүмкін. Экономика төмендеген кезде, әдетте, бай елдерде тапшылық көбейеді. Экономикалық белсенділікке (табыс, шығын немесе мәмілелер) негізделген прогрессивті салықтардан түсетін кірістер азаяды. Салық кірістерінің басқа көздері, мысалы, мүлік салығы сияқты байлық салығы, экономикалық құлдырауға ұшырамайды, бірақ активтер бағасының артуына байланысты көпіршіктерге ұшырауы мүмкін. Жұмыссыздық артуы мен үй шаруалықтарының табысы төмендеуіне байланысты әлеуметтік төлемдер көбейеді.
Автоматты және белсенді дефицит саясаты
Көптеген экономистер жеңіл рецессиялармен күресу үшін (немесе инфляцияны басу үшін профициттерді пайдаланудан) автоматты тұрақтандыруды белсенді немесе дискрециялық тапшылықтарды қолданудан жақсы көреді. Белсенді саясатты саясаткерлердің қабылдауына және экономикаға әсер етуіне тым көп уақыт кетеді. Көбінесе, емделу шарасы экономикаға тек аурусы айыққаннан кейін ғана тиеді, нәтижесінде экономикада инфляция сияқты қосымша салдарлар қалдырады. Мысалы, президент Джон Ф. Кеннеди 1960 жылғы жоғары жұмыссыздыққа жауап ретінде салықты төмендетуді ұсынды, бірақ бұл шаралар тек 1964 жылы іске асырылып, экономикаға 1965 немесе 1966 жылдары әсер етті. Ал қарыздың артуы инфляцияны күшейтіп, Вьетнам соғысының қаржылық жүктемесін арттырды.
Құрылымдық және циклдік тапшылық
Құрылымдық және циклдік тапшылықтар – мемлекеттік қарыздың екі бөлігі. Бұл терминдер ең көп мемлекеттік сектордың шығыстарына қатысты қолданылады, ол елдің жалпы экономикасының бюджеттік тепе-теңдігіне әсер етеді. Жалпы бюджеттік тапшылық немесе номиналды тапшылық – құрылымдық тапшылық пен циклдік тапшылықтың (немесе профицит/профициттердің) қосындысына тең.
Циклдік тапшылық
Циклдық (уақытша) тапшылық – бұл бизнес немесе экономикалық циклмен байланысты тапшылық. Бизнес циклы – экономиканың өсімнен төмендеуге және қайтадан өсімге дейін өтуіне кететін уақыт аралығы. Бұл цикл бірнеше айдан көп жылдарға дейін созуы мүмкін және болжамды үлгіге бағынбайды. Циклдық тапшылық – бұл осы циклдің ең төмен нүктесінде, іскерлік белсенділіктің төмендеуі мен жұмыссыздықтың жоғарылауы кезінде туындайтын тапшылық. Бұл салық түсімдерінің азаюына және әлеуметтік қамсыздандыру сияқты бағыттарға мемлекеттік шығыстардың ұлғаюына алып келеді, нәтижесінде экономика тапшылыққа ұшырауы мүмкін. Циклдық компонентке үкімет шешімдері де әсер етеді, бірақ оның басты себебі – ұлттық және халықаралық экономикалық жағдайлар, олар үкімет бақылауынан шығуы мүмкін.
Құрылымдық тапшылық
Құрылымдық (тұрақты) тапшылық циклдік тапшылықтан өзгеше, себебі ол экономикалық циклдің кез келген нүктесінде, үкіметтік кірістер мен шығыстар арасындағы негізгі тепе-теңдіксіздікке байланысты болады. Осылайша, тіпті экономикалық циклдың жоғарғы нүктесінде, кірістер жоғары болған кезде де ел экономикасы тапшылықта қалуы мүмкін. Кейбір экономистер бюджеттің құрылымдық компонентін үкіметтің қаржылық басқаруын бағалау үшін пайдаланады, өйткені ол ұзақ мерзімді үкіметтік кірістер мен шығыстар арасындағы негізгі тепе-теңдікті көрсетеді, сонымен бірге іскерлік циклға байланысты факторларды ескермейді. Басқа экономистер құрылымдық тапшылықты үкіметтің дискрециялық фискалдық саясатының көрінісі деп санайды, яғни құрылымдық тапшылық – номиналды экономикалық өсімді ынталандыратын экспансиялық фискалдық саясат. Егер тапшылық қарыз алу арқылы қаржыландырылса, кейбір экономистер құрылымдық тапшылықты үкімет үшін мәселе деп қарастырады, себебі тіпті экономикалық циклдың жоғарғы нүктелерінде де үкімет қарыз алуын жалғастыруы және қарыз жинақтауын жалғастыруы мүмкін. Олардың пікірінше, бұл экономиканың денсаулығының негізгі көрсеткіші – ЖІӨ-ге шаққандағы қарыздың үнемі "нашарлауына" әкеледі, сондай-ақ елдің қарызын төлеу қабілетінің көрсеткіші. Мұндай жағдай Австралияда Говард үкіметінің соңғы жылдарында орын алды. 2009 жылдан бастап Қаржы министрлігі бюджеттік теңгерімнің циклдік және құрылымдық компоненттерін бөліп көрсетуге тырысты және құрылымдық компоненттің бағалауын жариялай бастады. Қаржы министрлігінің мәліметтері бойынша, үлкен және көбінесе күтпеген артықшылықтарға қарамастан, Австралия экономикасы кем дегенде 2006-2007 жылдар аралығында құрылымдық тапшылықта болды және 2002-2003 жылдар аралығында нашарлап кетті. Олар 2006-2007 жылдары 17,2 миллиард австралиялық долларының жалпы артықшылығына қарамастан, шамамен 3 миллиард доллар немесе ЖІӨ-нің 0,3%-ы құрайтын негізгі құрылымдық тапшылық бар екенін анықтады. 2008-2009 жылдары бюджеттік тапшылық 32 миллиард долларға жеткен кезде, құрылымдық тапшылық шамамен 50 миллиард долларға жетті. Экономист Крис Диллоу циклдік және құрылымдық тапшылықтардың аражігін күмәндандырды, бұл басқа да жетекші экономистердің қолдауына ие болды. Ол нақты айырмашылықты анықтауға мүмкіндік беретін тым көп айнымалы бар деп санайды, әсіресе ретроспективті емес, қазіргі жағдайларды қарастырғанда, және құрылымдық тапшылықтар тұжырымы талдау мақсаттарына қарағанда саяси мақсаттарда көбірек қолданылуы мүмкін деп болжайды. Бұл мақала негізінен 1997-2010 жылдардағы Ұлыбританияның Лейбористік үкіметінің белсенді жақтасы болған Крис Диллоудың үлкен құрылымдық тапшылыққа ұшырағандығын сынады. Сол үкіметтің экономикалық өкілдері өздері білместен сол кезде құрылымдық тапшылықты бастан өткергенін мойындады. Экономист, профессор Билл Митчелл, әсіресе Австралия контекстінде "құрылымдық тапшылық" терминінің дұрыс қолданылмауын күмәндандырды. Мартин Вольф өзінің "Трансформациялар мен шоктар" атты кітабында "құрылымдық" немесе циклдік түзетілген тепе-теңдіктің не екенін ешкім білмейді және мұндай білім ең қажет болған кезде, атап айтқанда экономика өрлеу кезінде, оны дәл білу мүмкін емес деп айтады. Ол 2000-2007 жылдар аралығындағы Ирландия мен Испанияның орташа құрылымдық бюджеттік теңгеріміне қатысты ХВҚ-ның әртүрлі бағалауларының екі мысалын келтіреді. Бұл бағалаулар 2008 және 2012 жылдары жасалған және Вольф олардың болжам емес, фактілерге негізделген бағалаулар екенін атап көрсетеді. Атап айтқанда, 2008 жылы ХВҚ Ирландияда 2000-2007 жылдар аралығында орташа жылдық 1,3% ЖІӨ-ге тең, ал Испанияда осы кезең ішінде орташа жылдық 0,5% ЖІӨ-ге тең артықшылық болғанын мәлімдеді. Содан кейін, төрт жылдан кейін, ХВҚ осы сегіз жылдық кезең ішінде Ирландияның жылдық орташа құрылымдық теңгерімі 2008 жылдың сәуірінде ойлағаннан төрт пайыздық пунктке төмен болды деп шешті, Ирландияның орташа құрылымдық бюджеттік тапшылығы ЖІӨ-нің 2,7%-ын құрады деп бағалады. Испания үшін 2012 жылғы ХВҚ бағалауы 1,7 пайыздық пунктпен ерекшеленді, бұл ретте Испания 2000-2007 жылдары ЖІӨ-нің 1,2%-ы құрайтын орташа құрылымдық бюджеттік тапшылықты бастан өткерді деп бағаланды.