Кіріспе

Итан сағасы (шотланд гаэл. Inbhir Eithein) – Шотландияның Абердин қаласының солтүстігінде Солтүстік теңізіне құятын Итан өзенінің тасқындық бөлігі. Сағаның құбылыстық әсері құрлыққа қарай созылып, ені мен аралығы өзгеше. Тасқын арнасынан өзге, жоғары жатқан құмды төбелер, құмды жағажайлар және қиыршық тасты жағалаулар бар. Тұзды батпақтар кездеседі, бірақ олар негізінен Уотерсайд көпірінен (A975 тас жолын кесіп өтетін жер) және Тарти Берн өзенінің сағасынан, кішкентай саласынан табалады. Итан өзенінің аузына жақын шығыс жағындағы сортаңды даланың өсімдік және жануарлар мекендеу ортасына сүйене отырып, бұл саға Ұлыбританияның солтүстігіндегі ең маңызды жағалаулық сортаңды дала болып есептеледі. Итан сағасы – ерекше ғылыми маңызы бар аумақ (SSSI) және Meikle Loch көлімен бірге халықаралық маңызы бар ылғалды жерлердің Рамсар тізімінде 939 нөмірлі нысан ретінде тіркелген. Сағада 50 жұп қарақалқан қаз өсіп, шығыс жағалауында арктикалық, құмдық, шағын және қарақалқан қаздардан құралған аралас терн ұялайтын орын бар. Құстарды бақылау, балық аулау, каноэмен жүзу және жабайы құстарды аулау сияқты демалыс шараларына рұқсат етіледі. Су құстарын бақылау үшін (әсіресе төмен су кезінде) жасырын тұрақтар бар, сондай-ақ сағаның негізгі көпірінен (A975) оңтүстікке қарай ерікті түрде қорғалатын аймақпен жабайы құстарды аулау қағидалары бар. Келушілер сағада кездесетін тілбурық сияқты балықтарды тегін аулауға болады, бірақ көбейтілу маусымында құстарды мазаламауға кеңес беріледі. Лосось және теңіз алабұғасын аулауға рұқсат қажет.

Топография және геометрия

Естуарь аузының солтүстігінде Форви құмдары жатыр, бұл Еуропадағы ең кең құмдық қалыптасу, және оның Тас дәуіріндегі елді мекен болғандығы дәлелденген. Естуарьдың солтүстігіндегі кейбір құмдықтардың биіктігі шамамен 5 метрге жетеді, ал оңтүстігіндегі төменгілері шамамен 5 метр биіктікте көтеріледі. Естуарьдың аузынан ішке қарай жылдамдағанда, бастапқыда жағасында құмды жағажайлар, содан кейін қиыршық тасты жағажайлар мен лайлы аймақтар кездеседі. Бірінші жол көпіріне жеткенге дейін, естуарь бойымен шамамен жоғары көтерілгенде, мидия төсектері мен батпақты жерлер пайда болады. Ең кең жерінде Итан естуарьының ені шамамен болады. Жоғарғы ағыстың жиектері кең лайлы аймақтардан батпақтар мен сортаптарға дейін созылады. Ағыс бойында Гек аралы деп аталатын шағын арал бар, ол тіпті төмен су кезінде де су құстарына қол жетімсіз, және ол қара қазғақтарға тыныс алатын орын. Жағалауға жақын Итан өзенімен суарылатын кең пейзаж – Бухан жазығы деп аталатын, көбінесе көлбеу ауыл шаруашылығы жерлері, ол ағаштардан дерлік бос. Мұз дәуірінде Итан өзені осы тұста Шотландия тауларынан ағып түсетін еріген сулардың күшті ағыны болған.

Археология

Тарихқа дейінгі адамдар Солтүстік-Шығыс Шотландия жағалауындағы жағалаулық сағаларда қоныстар салған, оның ішінде жақын орналасқан Дон өзенінің сағасы мен Итан сағасы да бар. Зерттеулер көрсеткендей, табылған тас құралдар б.з.д. 7000 жылға дейін соққан, ал Итан аузы аймағынан алынған көптеген артефакттар Форви құмдарынан табылды. Осы белсенді құм жүйесіндегі дефляциялық беттен литиктердің ірі жиынтығы 1994-2001 жылдар аралығында қазылып алынды. Қазба жұмыстары бір-бірінің үстіне жиналған жер беттерінің сақталғанын көрсетті, олардың қабаттарында ошақтар мен басқа да мезолиттік дәуірге тән артефакттар анықталды. Бұл жерде викингтерге тиесілі ешқандай зат табылған жоқ, бірақ жағалау бойымен солтүстікке қарай бірнеше шақырымда викингтердің жағаға қонған жерімен байланысты жалғыз жер атауы бар – Круден шығанағындағы Сент-Олаф.

Экология

Итан сағасы кешенінде батпақ, жағалау, саға, көлді және құмды сияқты бірнеше ерекше тіршілік орталары бар. Осылайша, бұл табиғи қорықта өсімдіктер мен жануарлардың ерекше әртүрлілігі кездеседі. Сағаның өзі Солтүстік теңізден жеті шақырым қашықтықта орналасқан және жарықшамен толысады. Сағада және оның жағалауларында терн колонияларының болуы ерекше көзге түседі, себебі Итан сағасының солтүстік жағалауларын пайдаланатын бірнеше түрлі терн бар, және олар Ұлыбританиядағы терн жұптарының белгілі бір пайызын құрайды. Жазда терндерді сағадан шамамен 600-900 метрге ішке қарай суға сүңгіп, тамақтанатынын байқауға болады. Өзен сағасында қаз, ұзын құйрықты қаз, қызыл кеуделі мерген және барқытты ергежейлі қаз сияқты құстар кездеседі. Солтүстік теңізге құятын бұл жерде кейде гильмота мен бритвенділердің аз санын кездестіруге болады. Саға аузынан үш шақырымдай жерде кең моллюсктер төсектері орналасқан, олар қарапайым ейдэрді (кейде король ейдэрі, балықшылдар мен тасбұрыштарды) азықтандырады. Итан сағасы кешенінің Форви-Мур бөлігінде үнсіз және айқайлы аққулар кездеседі. Мейкл көлі Итан сағасы кешенінің құрамында және су өсімдіктерін қамтиды, ал қарашадан наурызға дейін көптеген су құстары, қаздар мен үйректерге пана болады.

Қорғау мәртебесі

Еуропалық Одақ Директивасының 4.1- және 4.2-баптарына сәйкес, бұл аудан Еуропалық маңызы бар биота популяцияларын қамтамасыз ететіндіктен, Ерекше қорғалатын аймақ (ЕҚА) мәртебесіне ие. ЕҚА немесе Ұлттық табиғат ескерткішінің құрамдас бөліктері болып табылатын жер бедерлері – өзен сағасы, шығыстағы Форви құмдары, Мейкл көлі және іргелес Киппет таулары. Ythan Estuary ЕҚА коды UK9002221, бұл тағайындама 1998 жылғы 30 наурызда берілді. I қосымшаның 4.1-бабына сәйкес, Итан сағасы кешені көбелек шаруалау маусымында келесі маңызды құс популяцияларын қамтамасыз етеді: Жалпы қара шаңқай (Sterna hirundo), 265 жұп, Ұлыбританиядағы көбелек шаруалау популяциясының 2,2% құрайды. Кішкентай қара шаңқай (Sterna albifrons), 41 жұп, Ұлыбританиядағы жалпы көбелек шаруалау популяциясының 1,7% құрайды. Құмшаң қара шаңқай (Sterna sandvicensis), 600 жұп, Ұлыбританиядағы көбелек шаруалау популяциясының 4,3% құрайды.

Ythan сағасы сонымен қатар Еуропалық маңызы бар келесі қысқы көшіп-қоныс жасайтын түрлердің популяциясын қамтамасыз ететіндіктен, ЕО директивасының 4.2-бабына сәйкес біліктілікке ие: Қызыл аяқты қаз (Anser brachyrhynchus), 7213 дана, ол Шығыс Гренландия/Исландия/Ұлыбританияның орташа қыстау популяциясының 7,7% құрайды.