Кіріспе

Францискан орденінің француз реформасы тармағы – Реколекттер. Реколекттер – францискан орденінің француз реформасы тармағы болған. Сұр киімдерімен және сүйір бас киімдерімен ерекшеленетін Реколекттер кедейлікке серт беріп, өмірін дұғаға, тәубеге және рухани ой-толғанысқа арнады. Бүгінде олар әлемнің түрлі аймақтарындағы миссионерлік қызметімен, әсіресе ерте Канададағы қызметімен танымал. Орденнің тамыры 16 ғасырда жатыр. Ресми түрде "Реколекттердің Кіші бауырлар ордені" деп аталды, олар OFMRec (Ordo fratrum minorum recollectorum) немесе OMR (Ordo minorum recollectorum) аббревиатураларын қолданды. 1897 жылы Папа XIII Лео Реколекттер орденін ресми түрде таратып, оны францискан орденінің құрамына енгізіп, олардың атауын ресми түрде Кіші бауырлар деп өзгертті.

Этимология

Латын тіліндегі Ordo fratrum minorum recollectorum атауындағы соңғы сөз – recollecti (дара түрі: recollectus, recolligo, ‘жинау’ етістігінен туындаған сөз). Бұл сөз француз тіліндегі recueilli (‘толыққан, терең ойға дамылған’) және recueillement (‘ойды жинақтау, терең ойға шұғылдану’) сөздерімен байланысты. "Реколекс" атауының шығу тегі әлі де даулы. Кейбір тарихшылар оны еске алу үйлеріне (рухани жаттығу орындарына) байланыстырады. Ал басқалары оны тек есте сақтау қабілетіне ие адамдарды ғана қабылдау тәжірибесімен байланыстырады.

Франция

Реколекция бөлімшесі Кемелдік монахтар орденінің 16 ғасырда Испанияда Пётр Алькантарский сияқты тұлғалар бастаған реформа қозғалысынан туындады, онда реформаның жақтастары Алькантариандар деп аталды. 1585 жылы Францияда Тульде, 1592 жылы Неверде, 1596 жылы Лиможде және 1603 жылы Париждегі Реколеттер монастырында монахтар қауымдары оны қабылдады. Реколекция үйлерінің ерекшелігі – бұл дұға мен құрбанға берілгісі келетін монахтардың рухани ой-толғанысқа өмірін арнау үшін шегіне алатын монастырьлар болатын. Сонымен қатар, олар көптеген пасторлық міндеттерде де белсенділік танытып, әсіресе француз армиясының әскери капелландары ретінде танымал болды. Француз реколекциясы 18 ғасырдың соңына қарай 11 провинцияда 2534 монастырьға ие болды. Бұл бөлімше Франция революциясы кезінде таратылды.

Канада

Реколекттер Канададағы француз колонияларына алғашқы миссионерлер ретінде маңызды болды, бірақ кейіннен оларды иезуиттер ығыстырып салды. Самуэль де Шамплен 1613 жылғы 26 мамырда Канадаға жасаған алтыншы сапарынан оралғаннан кейін келесі сапарында миссионерлерді алып келуді жоспарлады. Шамплен бастапқыда өзінің досы, король Людовик XIII-нің хатшысы және Иер-Бруаж тұз фабрикасының басқарушысы Сир Луи Хуэльден кеңес алғаннан кейін Реколекттерге жүгінген. Хуэль 1610 жылдан бері Бруажда орналасқан Реколекттермен таныс еді. Шампленнің сапар шығындарын «Руан және Сен-Мало саудагерлері» қоғамы төлеп отырғандықтан, олар Хуэль екеуінен тиімді әрі арзан миссионерлерді таңдауын талап етті. Сондықтан монахтардың кедейлікке берілгендігі олардың пайдасына болды. Шамплен Жаңа әлемде және Жапониядағы францискандық миссионерлердің табысты қызметіне де ықпал етті. Сонымен қатар, 1613 жылы капитан Сэмюэл Аргалл басқарған британдықтардың қазіргі Новая Шотландиядағы Порт-Рояльға жасаған шабуылынан кейін иезуиттердің Акадиядағы миссиясы сәтсіз аяқталды. Шамплен миссиясын жоспарлап жатқан кезде Францияда иезуиттерге наразылық та болды. Иезуиттер мен Акадияның вице-губернаторы Жан де Бьенкур де Путринкур және Сен-Жюст арасындағы дау-дамайлар Францияда да естілді. Осы оқиғалар Шампленді Реколекттердің Жаңа Францияға әкелуге лайықты діни орден екендігіне көндірді. Реколекттер 1615 жылы Шампленмен бірге Жаңа Францияға сапар шекті, олар 1615 жылдың мамырында алғаш рет Тадуссакқа келді, ал кейін 1615 жылдың маусымында Квебек қаласына барды. Жаңа Франциядағы миссияны ұйымдастыруға бақылаушы комиссар Денис Жаме, Жозеф Ле Карон, Жан Долбо және Пацифик Дюплесси (Дюплессис) әкелер Шампленмен бірге миссионер ретінде таңдалды. Реколекттер Жаңа Франциядағы алғашқы діни орден болмаса да (иезуиттер 1611 жылдан бері Акадияда болды), олар Квебек провинциясына алғаш болып кірді және өзін орден ретінде бекітті. Келіп жеткен соң Реколект әкелері Квебек аумағын бөлу үшін конклав құрды. Жан Долбоға Сент-Лоуренс аңғарының солтүстік жағалауы, Монтань (Инну) аумағы, сондай-ақ Тадуссак бекеті тағайындалды. Жозеф Ле Каронға Гурон миссиясы және Ұлы көлдер аймағындағы басқа да үнді халықтары берілді. Денис Жаме Квебек қаласы мен Трой-Ривьер арасындағы миссияларды қабылдады. 1626-1629 жылдардағы Англия-Франция соғысының бір бөлігі ретінде 1629 жылдың 20 шілдесінде британдықтар Квебек қаласын басып алды. Сол жылдың 9 қыркүйегінде Реколекттер 21 шілдеде күшпен қуылған иезуиттермен бірге Францияға оралуға мәжбүр болды. Екі топ монахтар Кале, Францияға жеткізілді, олар сол жерге 1629 жылдың 29 қазанында келді. Реколекттер француз үкіметінен 1630 және 1637 жылдар аралығында бірнеше рет Жаңа Францияға оралуға өтініш жасады, бірақ кардинал Ришелье мен оның агенттері иезуиттерді де, Реколекттерді де Жаңа Франциядан тыс ұстауға бекінді. Кейбір Реколекттер, соның ішінде тәжірибелі миссионер Жозеф Ле Карон, бастапқыда Жаңа Англиядан келген капуцин миссионерлерінен Квебек миссиясын оларға қайтаруды өтінді. Капуциндер келісті, бірақ кардинал Ришелье иезуиттерге Квебектегі капуциндерді алмастыруды бұйырды, сонымен қатар Реколекттерге француз кемелерінде Жаңа Францияға баруды тыйым салды. Француздық бюрократиядан көңілі қалған Реколекттер Римдегі папаға Жаңа Францияға оралуға өтініш жасады және 1637 жылы өздерінің іс-әрекетін жүргізуге рұқсат алды. Алайда оларға тағы да француз кемелеріне кіруге рұқсат етілмеді. Бұл қақтығыс 1643 жылы Францияның регенті, Австрия королевасы Анна олардың өтінішін қабылдағанда жалғасты; бірақ тағы да ешқандай көлік алынбады. Реколекттер 1670 жылы, қуылғаннан кейін қырық жылға жуық уақыт өткен соң ғана Жаңа Францияға қайта кірді. Қайтып оралғаннан кейін олар Квебек, Трой-Ривьер және Монреальде миссионерлік қызметті қайта жаңғыртты. 1682 жылдың 22 наурызында ЛаСалльмен бірге келген Реколект капелланы, әке Зенобиус, Иллинойс тіліндегі білімімен төменгі Миссисипи өзеніндегі Тенсас тайпасына уағыз айтты. 1759 жылы британдықтар тағы да францискандықтардың ісіне кедергі келтірді. Бес жылдан кейін Квебек епискобы Жан-Франсуа Губер 1784 жылдан кейін өмір сүрген монахтардың анттарын күшінен айырды. 1791 жылы олардың саны біртіндеп азайып, тек бес монах қалды. Соңғы канадалық Реколект, әке Луи Демерс Монреальде 1813 жылы қайтыс болды.

Ньюфаундленд

Ньюфаундлендте реколекттік монахтар 1689 жылы аралдың астанасы Плесанста (қазіргі Плацентия) монахтар монастырын құрды, оны 1701 жылға дейін Париждің жанындағы Сен-Дениден келген монахтар басқарды. 1701 жылы оларды Бретаньнен келген монахтар алмастырды, бұл аранжировка 1714 жылы Утрехт шартынан кейін француздар Ньюфаундлендтен қуылғанға дейін жалғасты. Ағылшын тілінде сөйлейтін Ньюфаундлендте 1784 жылы губернатор Джон Кэмпбеллдің католиктерге діни бостандық жариялағаннан кейін, Ирландиядан келген реколект дін қызметкерлері аралдағы Рим католицизмінің таралуында және алғашқы басшылығында маңызды рөл атқарды. 1615-1629 жылдар аралығында өткен евангелизациялық миссияларды үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең, 1615-1623 жылдар аралығы, аймақты зерттеу кезеңі болды: ол Хурония және Тадусак аймақтарын түсіну және ашу бойынша жасалған алғашқы әрекеттерді көрсетеді. Екінші кезеңде, 1623-1625 жылдары, реколекттер евангелизациялық күш-жігерін Хуронияға шоғырландырды. Үшінші кезең, 1625 жылдан бастап 1629 жылы Жаңа Франциядан қуылғанға дейін, реколекттердің аумағын иезуиттермен бөліскен кезеңді көрсетеді, себебі соңғылары Жаңа Францияға тек 1625 жылы келді.

Жаңа Францияның жергілікті халықтарымен қарым-қатынас

Реколект және иезуит миссионерлері көп жағынан бір-біріне ұқсас болды, себебі екі орден де жергілікті халықты христиан дініне өткізуге тырысты, сонымен бірге ұқсас әдістемелерді қолданды. Реколекттердің дінге өту теориясы бойынша, Жаңа Франциядағы француз қоныс салушылары жергілікті халықты христиан дініне өткізуде маңызды рөл атқарды. Олар отарлау мен дін таратудың ажырамас екенін сенді. Керісінше, иезуиттер өздерінің дін тарату әрекеттерін француз колониясына қатысудан толығымен бөлек ұстады. Реколекттер француз қоныс салушыларын ешқашан назарсыз қалдырмады, олардың бар күштерін жергілікті халықты дінге өткізуге жұмсады. Реколекттер француз қоныстарын идеалды қоғам құрудың кілті деп қарады; француз және жергілікті халықтың аралас некелерін ынталандыру арқылы үлкен христиандық елді мекен құруды жоспарлады. Бірақ Реколекттер кездескен жергілікті халық француз колониясында тұрақты қоныс тандырмады. Сондықтан миссионерлер иезуиттер сияқты, жергілікті қауымдармен бірге саяхаттап, оларға католик дінін үйретуге тырысты. Жаңа Франциядағы Реколекттердің мақсаты – сол жерде тұратын жергілікті халық арасында миссионерлік жұмыс жүргізу болды. Бұл жұмыста қиындықтар да болды, мысалы, тіл тосқауыл болды. Бұл мәселені шешу үшін Реколекттер қарапайым отбасылардан шыққан, жас және епті көмекшілерді (truchement) жалдады, олар жергілікті тілдік ерекшеліктерді түсіндіріп, қолдармен және қимылдармен жауап беретін болды. Миссионерлер осы көмекшілерді қаржылай қолдады, соның арқасында кейбіреулері Жаңа Францияның әлеуметтік сатысында көтерілу мүмкіндігіне ие болды. Мысалы, Николас Марсоле [fr] иелік алды, ал Пьер Бухер Трои-Ривьер қаласының губернаторы болды, кейін Бухервиль қаласын құрды. 1670 жылы олардың Жаңа Францияға оралуын отец Жермен Алларт бастады, оған Габриэль де ла Рибур, Симпл Лэндон, Иларион Гуенин, Ансельм Бардон және Люк бауыр да қосылды. Квебек аймағы сол кезде иезуиттерге (Лоренция аңғары және басқа батыс аймақтары) және сульпициандарға (Монреаль және оның төңірегіндегі аймақ) бөлінді. Бұл кезде америкалықтарды христиан дініне өткізу Реколекттер үшін басты мақсат болмай қалды, себебі олар 1629 жылы британдықтар тарапынан қуылғаннан кейін қалған инфрақұрылымды қайта жаңартуға көбірек көңіл бөлді. Дегенмен, олар Гаспезия, Акадия және Луизианада дін тарату миссияларын жалғастырды. Реколекттер әдетте жергілікті халықпен жақын байланыста болды. Шындығында, олар Жаңа Францияға алғаш келген кезде, "басбұзар" балаларды өздеріне қабылдап, оларға Құдай жолын үйретті. Олар бұл миссияны жалғастыруға жеткілікті қаражаты жоқ екенін білгенімен, жергілікті халықпен, әсіресе гурондармен жақсы қарым-қатынаста болды. Реколект Габриэль Сагард өзінің жазбаларында олардың монастыры бірнеше жергілікті елді мекендерге өте жақын болғанын, ал ол өзі кейбір гурондармен жақын дос болғанын айтады. Кейбіреулер оны хурон тіліндегі туыстық атаулармен атады: кейбіреулері оны Айн ("ұлы" деген мағынада), ал басқалары Атакен ("бауыр" деген мағынада) деп атады. Ол сондай-ақ олармен бірге өткен әдеттегі күннің қалай болғаны туралы жазады: әдетте олармен бірге тамақтанады, кейде күнделікті өмірде оларды байқап жүреді. Олар оған өздерінің сенімдерін, әдет-ғұрыптарын және тілдерін үйретті, бұл кейіннен оған пайдалы сөздік жасауға көмектесті.

Мұра

Олардың қаржылық мүмкіндіктері шектеулі болғанымен және саны аз болғанына қарамастан, реколекттер Жаңа Францияда маңызды миссионерлік қызмет атқарған алғашқылар болды. Мысалы, Порт-Рояльдегі колониядағы алғашқы пасторлар олар болды. Жан Долбо Квебекте алғашқы мессаны өткізді. 1618 жылы ол миссияның провинциялық комиссары болып тағайындалды және Канадаға арналған алғашқы юбилейді уағыздады. 1620 жылы Квебекте реколекттердің алғашқы монастырын салды. Реколект миссионерлерінің жазған мәтіндері табиғат тарихы мен этнография аспектілерін біріктірді, себебі олар әдетте осы адамдар өмір сүрген ортаға ерекше назар бөлді. Мысалы, Сагард көргендерін – өсімдіктерден бастап жануарларға дейін, сондай-ақ кездескен жергілікті тұрғындармен қарым-қатынастарын сипаттайды. Иезуиттермен салыстырғанда, Жаңа Франциядағы реколекттердің ықпалы шамалы болды. Реколекттердің жазбалары иезуиттердің жазбаларына қарағанда аз танымал болды, себебі иезуиттер кең аудиторияға еңбектерін бағыттады. Осының салдарынан, олардың еңбектері Жаңа Франция туралы иезуиттердің жазбаларына қарағанда аз әсер етті, себебі иезуиттердің жазбалары Жаңа әлем туралы сенімді дереккөздер саналды. Миссиялары туралы жазғанда, реколекттер олар туралы жазу алдында жергілікті қоғамдарды байқаудың, олармен байланыс орнатудың және түсінудің маңыздылығын атап өтті. Олардың еңбектерінде миссионерлердің жергілікті тұрғындарды дінге көндіру кезінде кездесетін қиындықтар жиі айтылды, бұл оқырмандардың осы мәтіндерді пессимистік деп қабылдауына себеп болды. Осының және 1796 жылы реколекттер монастырының өртелуінің салдарынан, бүгінгі күнге дейін сақталған миссияларға қатысты мәтіндердің саны азайып қалды. Реколекттер Жаңа Франциядағы жергілікті тұрғындардың өмірін құжаттауда маңызды рөл атқарды. Кристиан Леклерк «Nouvelle Relation de la Gaspésie» атты еңбегін жазды, ол Гаспезиядағы микмактар арасындағы миссиялары нәтижесінде ол тұрған жергілікті қауымдардың өмір салтына қатысты. Микмак халқымен көп уақыт өткізген Леклерк олардың тілін үйренді. Оның олардың диалектін меңгеруі оған микмак тілінің сөздігін жасауға мүмкіндік берді, ол осы тайпалардың арасында өмір сүретін болашақ миссионерлерге көмектесу үшін арналған еді. Пасифик Дюплессис кейіннен Труа-Риверге жіберілді, онда ол аборигендерге дін таратып, науқастарға көмек көрсетті және балаларды оқытты. Осының нәтижесінде ол Жаңа Франциядағы алғашқы мектеп мұғалімі деп есептеледі. 1620 жылы реколекттер Квебектегі Нотр-Дам-дез-Агнес монастырының құрылысын аяқтады, ол Канададағы алғашқы монастырь және семинария болды. Әйгілі Николя Виел Габриэль Сагард және басқа миссионерлермен бірге Хюрониаға барып, Ле Каронға көмектесті. Осы сапардың нәтижесінде Сагард өзінің ең танымал еңбектерінің бірі – «Le grand voyage du Pays des Hurons» (1632) және кейіннен «Histoire du Canada» (1636) еңбегін жариялады, онда ол гурондардың күнделікті өмірін, әдет-ғұрыптарын және мінез-құлқын сипаттады. Бүгінгі күнге дейін Леклерктің «Nouvelle Relation de la Gaspésie» және Сагардтың «Le grand voyage du Pays des Hurons» еңбектері француз үкімдігі кезінде шығыс Канада туралы жарияланған мәтіндердің үлкен жиынтығына жататын маңызды туындылар саналады.

Басқа елдерде

Реколектілер әлемнің басқа да аймақтарында да кездесті. 1521 жылы Анже провинциясы Р. П. Мартин де Валенс басқарып, тоғыз священник пен екі әкеден тұратын бірнеше миссионерді Батыс Үндістанға жіберді. Олар сол жерде өте қысқа мерзім ішінде мың екі жүзден астам үндіні дінге көшірді.

Германия мен төменгі аймақтар

Испанияның Төмен елдердегі үстемдігі арқасында реформа сол жерде бекіп, кейін неміс монахтарына тарады. 17 ғасырдың соңына қарай, Кіші бауырлар орденінің Германия-Бельгия ұлттық аймағындағы барлық провинциялары реколектілерге айналды. Реколектілердің бұл тармағы Француз революциясымен бірге жойылмай, аман қалды және 19 ғасырда қайта жанданды. Сол кезде ол Кіші бауырлар орденінің төрт маңызды тармағының бірі болды, олардың барлығы орденнің бас министріне бағынышты болды, бірақ өздерінің бас прокурорларының басшылығымен өмір сүрді. Олардың барлығы 1897 жылы Папа Лео XIII-нің бұйрығымен жасалған Ұлы Бірлестікке біріктірілді. Ол кезде Реколектілердің жеті провинциясы болды.

Белгілі реклектілер

Ян Боксент, Фландриялық барокко мүсіншісі. Фрэнсис Давенпорт (Кристофер Давенпорт), ағылшын теологы, отыз тоғыз қағида туралы трактат жазған. Джозеф де Ла Рош Дейлон, миссионер; ол қазіргі Нью-Йорк штатындағы жергілікті халықтың мұнай қолданғанын анықтады. Жан Долбо, Канададағы алғашқы төрт Реколекттің бірі. Кейін ол Францияға оралды. Луи Геннепин Ла Салль экспедициясына Батыс Жаңа Францияға қатысып, Сент-Энтони және Ниагара шарлауына назар аударуға көмектесті. Денис Жамет, Жаңа Франциядағы алғашқы Реколекттердің жетекшісі, ол 1621 жылы Реколекттердің алғашқы тұрақты монастырын аяқтады. Ол 1615 жылы Жаңа әлемде алғашқы Реколекттік миссасын өткізді. Жозеф Ле Карон, Нью-Орлеан герцогының тәрбиешісі, Жаңа Францияның алғашқы төрт Реколектінің бірі. Ол гурон тілінде сөздік құрастырды. Габриэль Сагард, 1623 жылы Жаңа Францияға келген миссионер. Ол гурон тілінің жазбаларымен, соның ішінде сөздіктерімен танымал. Ол сондай-ақ этнографиялық еңбек "Le grand voyage du Pays des Hurons" атты еңбегін жазды. Николас Виель, Канададағы алғашқы францискандық шейіт, Квебек қаласына қайтып бара жатқанда гурондықтардың қолынан суға батып қайтыс болды. Chrétien Le Clercq (Chrestien Leclercq), Гаспезиядағы Микмак миссиясына жіберілген алғашқы Реколект миссионері, француз-Микмак сөздігінің және Nouvelle Relation de la Gaspésie этнографиялық құжатының авторы. Пацифик Дюплессис (ду Плессис), Жаңа Франциядағы алғашқы төрт Реколекттің бірі.

Уақыт шкаласы

1606 жылы Мари де Медичи Францияда алғашқы Реколект шіркеуінің іргетасын қалады. 1610: Шамплен Жаңа әлемге миссионерлерді іздеуге тырысады, ол иезуиттерден, содан кейін реколектерден сұрайды. 1611: Жозеф Ле Карон реколект болады. 1615: Әке Шапуэн төрт реколектіні Шампленнің Канадаға саяхатына бірге ертіп жібереді. Әке Ле Карон Хюронияға барған алғашқы сауатты еуропалық. Кейін ол Францияға оралып, есеп беруге тиіс, бірақ ол Квебек пен Тадуссактағы миссиясын жалғастыру үшін қайта оралады. 1619: Аквитаниядан Әке Себастьен (1623 жылы қайтыс болды), пастор Жак Кардон, Жак де ла Фойер және Луи Фонтиниер Сент-Джон өзенінің жанындағы Акадияда миссионерлік сапарды бастайды. 1619-1621: Квебекте Сент-Шарль өзенінің жанында Реколект монастырының құрылысы. Ол 1620 жылдан кейін көп ұзамай қайтыс болған және Канадалық Реколект миссиясын қорғаған Понтуаздың үлкен викариі (викарий-генералы) Шарль де Бовестің құрметіне аталды. 1623: Сагард 28 маусымда әкелер Николя Виел мен Жозеф Ле Каронмен бірге Квебекке келеді. 16 шілдеде ол Квебектен Хюронияға кетеді, ол жерге 20 тамызда жетеді. Содан кейін ол Quieuindahian-да, кейін Quieunonascaron-да қоныстанды. 1624: Сагард және басқалары Хюрониядан Квебекке, содан кейін күзде Францияға оралу үшін кетеді. 1632: Әке Жозеф Ле Карон қайтыс болады. Шампленнің «Саяхаттар» кітабының жаңа басылымы бұрынғы жылдардағы Реколект миссионерлері туралы барлық сілтемелерді жояды. Осы жылы кейбір реколектілерге Квебекке кемеге отыруға рұқсат берілмеді; олардың орнына үш иезуит, оның ішінде әке Пол Ле Жун барды. 1670: Колония саясатындағы өзгерістерден кейін, Сент-Денис реколектілеріне ақыры Квебектегі ескі монастырына оралуға рұқсат берілді. 1691: Париждік кітап сатушы Амабл Аруй Критиан Ле Клерк жазған екі жаңа кітапты жариялады: Nouvelle Relation de Gaspésie және Premier Etablissement de la foi dans la Nouvelle France.