Кіріспе

Иоганн Лепсиус (15 желтоқсан 1858, Потсдам, Германия – 3 ақпан 1926, Меран, Италия) – неміс протестант миссионері, шығыстанушы және гуманист. Ол Осман империясындағы армян геноцидінің алдын алуға ерекше қызығушылық танытты. Бастапқыда ол Мюнхенде математика мен философияны оқыды және 1880 жылы, бұрын-соңын жоқ жұмысымен марапатталғаннан кейін, докторлық дәрежесін алды. Лепсиус – неміс-армян қоғамының негізін қалаушылардың бірі және алғашқы төрағасы. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол "Bericht über die Lage des armenischen Volkes in der Türkei" ("Түркиядағы армян халқының жағдайы туралы есеп") атты еңбегін жариялады, онда ол армян геноцидін мұқият құжаттап, айыптады. Екінші басылымы "Der Todesgang des armenischen Volkes" ("Армян халқының өлімге бет бұруы") деп аталып, геноцидтің басты ұйымдастырушыларының бірі Энвер-пашамен жасалған сұхбатты қамтыды. Лепсиус Түркия Германия империясының одақтасы болғандықтан және ресми әскери цензура стратегиялық маңызды түрік одақтасын ренжітуден сескендіктен, есепті жасырын түрде жариялауға мәжбүр болды. Дегенмен Лепсиус есептің 20 000-нан астам данасын таратты. Австриялық еврей жазушысы Франц Верфель өзінің "Муса Дагтың қырық күні" романында Лепсиусты "армяндардың қорғаушы періштесі" ретінде бейнеледі. Иоганн Лепсиустің рухани мұрасын неміс шіркеу тарихшысы Герман Гольц жинады және Виттенбергтің Мартин Лютер университетімен бірге Галле-на-Сале қаласында "Иоганн Лепсиус мұражайын" құрды. Мұражайдан бірнеше құжаттар мен журналдар микрофише түрінде жарияланды.

Отбасы

Иоганн Лепсиус – Германияда египтологияның негізін қалаушы египтолог Карл Ричард Лепсиус пен оның әйелі Элизабет Клейннің (1828–1899), Фридрих Николайдың шөбересі болған. Иоганнның ата-анасы зор интеллектуалдық көкжиегі бар үйде өсті. Осы үйде Иоганн империяның саясат, мәдениет және дін салаларындағы көптеген маңызды тұлғаларымен танысты. Олардың алты баласы болды: геолог және Дармштадт Техникалық университетінің ректоры Ричард Лепсиус (1851–1915), химик және Грисхайм химиялық зауытының директоры Бернхард Лепсиус (1854–1934) және портрет суретшісі, Пруссия өнер академиясының мүшесі (1916 жылдан бастап) Рейнхольд Лепсиус (1857–1929). Оның әкесі – Наумбург округінің комиссары Петер Карл Лепсиус (1775–1853), ал атасы Иоганн Август Лепсиус (1745–1801) Наумбург-на-Сале қаласының мэрі болған. Оның әйелі – Маргарет (Мэгги) Зеллер. Ол халықаралық деңгейде танымал миссионерлік отбасы – Вюртембергтік Зеллерлерден шыққан. Оның әкесі – пастор Иоганн Зеллер (1830–1902), Иерусалимдегі Гобат мектебінің (1847 жылы құрылған) жетекшісі, 1877 жылдан бастап Шіркеу Миссионерлік қоғамының басқаруында болды. Мэгги Зеллер анасы арқылы Иерусалим епископы Самуэль Гобаттың немересі және Дора Раппардтың қызы болды. Мэгги мен Лепсиус Османдық Иерусалимде танысты. 1884 жылдан 1886 жылға дейін Сирия жетімдер үйінің кеңесінде болған Иоганн 1860 жылы христиан халқына жасалған қырғын салдарынан Иерусалимде көптеген қиындықтарға тап болды. 2011 жылы Германияның Потсдам қаласында Лепсиус 1908 жылдан 1926 жылға дейін тұрған үйінде Иоганн Лепсиус үй-мұражайы – Лепсиушаус ашылды. Бұл орталық сонымен қатар "Геноцидті зерттеу орталығы" болып табылады.

Арменияның геноциді

Иоганнес Лепсиус 1897 жылы Жозефина Цюрхерді Урфада армяндар үшін емхана ашуға ынталандырды. 1914 жылы Лепсиус, Пол Рорбах және Аветик Исаакян неміс-армян қоғамын құрды, ал Лепсиус оның тұңғыш төрағасы болды. Лепсиус армяндардың қиын жағдайы үшін осыншалықты күресті, 1916 жылдың қаңтарында оның атын атаудың өзі Рейхстагта алабұдырату тудырды және «Лепсиус аты ұятты ақпараттың синекдохасына айналды». Лепсиус армян геноцидін құжаттауымен белгілі. Оның «Түркиядағы армян халқының жағдайы туралы есеп» атты еңбегі 1916 жылдың 7 тамызында цензураланды, бірақ цензура күшіне енгенге дейін 20 000 данасы Германияның барлық аймақтарына таратылды. Құжаттаманың тағы бір нұсқасы – 1915 жылы «Армян халқының өлім коридоры» деп аталатын Энвер-пашамен жасалған сұхбат. 1909 жылы Осман империясының армяндары Абдул Хамидтің режимін құлатқан «Жас түріктер» қозғалысынан үлкен үміт күтті. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы айларында Шығыс Анатолияда тұратын армяндар жаппай тұтқындалып, жер аударылып, қырғынға ұшырады. Осы кезеңде Лепсиус гуманитарлық көмек көрсету шараларын ұйымдастырды және Осман империясының одақтасы Германияға, оның Осман империясының аумағында мыңдаған сарбаздары мен офицерлері орналасқан болатын, ықпал етуге тырысты (бірақ сәтті болмады). Эрнст Яекхтің сөзінше, «Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол армян тақырыбын түрік бас генерал-сиссимусы Энвер-пашаға таныстырды, ал автордың [Яекхтің] араласуы арқасында көптеген армяндардың, әсіресе әйелдер мен балалардың өмірі сақталды». Лепсиус еңбегінің ішіндегі маңыздысы – «Германия және Армения 1914–1918: Дипломатиялық құжаттар жинағы», ол кейіннен «армян геноциді туралы басты құжат» деп танылды. Кейіннен, Франц Верфель «Муса Дагтың қырық күні» атты шығармасында Лепсиус күресі мен Энвер-пашамен келіссөздеріне екі тарау арнады.