Кіріспе
Электрондық қалдықтар (немесе e-қалдықтар) – қолданыстан шығарылған электрлік немесе электрондық құрылғыларды білдіреді. Ол сондай-ақ, электрлік және электрондық жабдықтардың қалдықтары (WEEE) немесе өмірлік аяқталу (EOL) электроникасы деп белгілі. Жаңару, қайта пайдалану, қайта сату, құрамындағы материалды қайта өңдеу немесе жою мақсатындағы қолданылған электроника да электрондық қалдыққа жатады. Дамып келе жатқан елдерде электрондық қалдықтарды ресми емес жолмен өңдеу адам денсаулығына зиян келтіруі және қоршаған ортаның ластануына әкелуі мүмкін. Цифрлік революция және ғылым мен технологиядағы инновациялар, мысалы, биткоин сияқты жаңалықтар, электрондық тауарлардың тұтынуының артуына байланысты, электрондық қалдықтар мәселесі мен қауіптің күшеюіне себеп болды. Электрондық қалдықтардың қарқынды өсуіне себептер: жиі жаңа үлгілердің шығуы, электрлік және электрондық жабдықтардың (ЭЭЖ) қажетсіз сатып алынуы, инновациялық циклдардың қысқаруы, қайта өңдеу деңгейінің төмендігі және компьютерлердің қызмет ету мерзімінің қысқаруы. Электрондық қалдықтардың құрамындағы процессорлар сияқты компоненттерде қорғасын, кадмий, бериллий немесе бромды отқа төзімді заттар сияқты зиянды материалдар болуы мүмкін. Электрондық қалдықтарды қайта өңдеу және жою процесі жұмысшылар мен олардың қауымдастықтарының денсаулығына қауіп тудыруы мүмкін.
Саны
Электрондық қалдықтар әлемдегі ең жылдам өсіп келе жатқан қалдық ағыны болып саналады, 2016 жылы 44,7 миллион тонна өндірілді, бұл 4500 Эйфель мұнарасына тең. Жыл сайын шамамен 50 миллион тонна электрондық қалдықтар пайда болады. АҚШ жылына 30 миллион компьютерді, ал Еуропа жыл сайын 100 миллион телефонды тастап түседі. Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің бағалауынша, электрондық қалдықтардың бар болғаны 15–20% қайта өңделеді, ал қалғаны тікелей полигонға және қақпақтарға жіберіледі. 2006 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы жыл сайынғы әлемдік электрондық қалдықтардың көлемін 50 миллион метрикалық тоннаға бағалады. БҰҰ-ның "Қайта өңдеу – электрондық қалдықтардан ресурстарға" атты есебінде айтылғандай, кейбір елдерде, мысалы, Үндістанда, ұялы телефондар мен компьютерлерді қоса алғанда, электрондық қалдықтардың көлемі келесі он жылда 500 пайызға дейін өсуі мүмкін. АҚШ электрондық қалдықтарды өндіруде әлемдік көшбасшы болып табылады және жыл сайын шамамен 3 миллион тонна тастап түседі. Қытай қазіргі таңда 10,1 миллион тонна (2020 жылғы бағалау бойынша) ішкі өнім өндіреді, бұл АҚШтан кейін екінші орында. Электрондық қалдықтарды импорттауға тыйым салғанмен, Қытай дамыған елдер үшін электрондық қалдықтарды тастауға арналған маңызды орын болып қала береді. iPhone ойлап табылғалы ұялы телефондар электрондық қалдықтардың басты көзіне айналды. Электрлік қалдықтар қауіпті, бірақ сонымен қатар құнды және сирек кездесетін материалдарды қамтиды. Күрделі электроникада 60-қа дейін элементтер кездесуі мүмкін. Электрондық қалдықтардағы металдардың концентрациясы әдеттегі кендерге қарағанда жоғары болады, мысалы, мыс, алюминий, темір, алтын, күміс және палладий. 2013 жылдың соңына қарай Apple 796 миллионнан астам iҚұрылғысын (iPod, iPhone, iPad) сатқан. Ұялы телефон компаниялары тұтынушылар жаңа телефондар сатып алуы үшін ұзақ қызмет ете алмайтын телефондар жасап шығарады. Компаниялар осы өнімдердің қызмет ету мерзімін қысқартады, себебі тұтынушылар жаңа өнімді қалайтынын және оны жасаса сатып алатынын жақсы біледі. АҚШ-та полигондардағы ауыр металдардың шамамен 70% тасталған электроникадан келеді. Тасталған электрондық құрылғылардың саны артып бара жатқанына барлық тарап келіссе де, салыстырмалы тәуекел (мысалы, автомобиль сынықтарымен салыстырғанда) және пайдаланылған электроника саудасын шектеу жағдайды жақсарта ма, әлде нашарлата ма деген мәселеде көп дау бар. "Motherboard" басылымында жарияланған мақалаға сәйкес, сауданы шектеуге жасалған әрекеттер беделді компанияларды жеткізу тізбегінен шығарып, күтпеген салдарларға әкеп соқты.
2016 жылғы электрондық қалдықтар туралы мәліметтер
2016 жылы Азияда электрондық қалдықтардың ең көп көлемі тіркелді (18,2 млн тонна), одан кейін Еуропа (12,3 млн тонна), Америка (11,3 млн тонна), Африка (2,2 млн тонна) және Океания (0,7 млн тонна) орналасты. Электрондық қалдықтардың ең аз көлемі Океанияда өндірілсе, оның бір тұрғынға шаққандағы көрсеткіші ең жоғары – 17,3 кг/тұрғын, ал жиналып, қайта өңделген қалдықтардың үлесі бар болғаны 6% құрайды. Еуропа бір азаматқа шаққандағы электрондық қалдықтардың екінші ірі өндірушісі болып табылады, орташа көрсеткіші 16,6 кг/тұрғынға жетеді. Америкада бір тұрғынға шаққанда 11,6 кг қалдық түзіледі, ал аймақта пайда болған электрондық қалдықтардың 17% ғана жиналады, бұл Азиядағы көрсеткішпен (15%) салыстырылады. Алайда, Азияда бір тұрғынға шаққанда электрондық қалдықтардың көлемі аз – 4,2 кг/тұрғын. Африкада бұл көрсеткіш 1,9 кг/тұрғын ғана, ал жинау көрсеткіштері туралы мәліметтер шектеулі. Осы есепте Африка, Америка, Азия, Еуропа және Океания аймандары бойынша толық мәліметтер келтірілген. Бұл құбылыс 41 елде электрондық қалдықтар туралы деректердің бар екенін көрсетеді, бұл жалпы көлемге қарағанда салыстырмалы түрде аз сан. Тағы 16 елдегі қалдықтар көлемі зерттеулер нәтижесінде жиналып, бағаланды. Электрондық қалдықтардың маңызды бөлігінің көлемі (34,1 млн тонна) белгісіз болып қалуда. Ұлттық электрондық қалдықтар заңнамасы жоқ елдерде электрондық қалдықтар басқа немесе қосымша қалдықтар ретінде қарастырылуы мүмкін. Олар полигонға тасылады немесе металл және пластик қалдықтарымен бірге қайта өңделеді. Мұнда үлкен проблема – токсиндердің тиісті түрде жойылмауы немесе бейресми сектор оларды қауіпсіздік шараларын сақтамай, жұмысшылардың денсаулығына зиян келтіретін және қоршаған ортаны ластайтын түрде өңдеуі. Электрондық қалдықтарға қатысты талаптар артып келе жатқанына қарамастан, көптеген елдер электрондық қалдықтарды реттеуді қабылдап жатыр. Ұлттық электрондық қалдықтарды басқару ережелері әлем халқының 66% қамтиды, бұл 2014 жылы тіркелген 44% көрсеткіштен жоғары.
2019 жылғы электрондық қалдықтар туралы мәліметтер
2019 жылы әлемде электрондық қалдықтардың үлкен көлемі (53,6 млн тонна, орташа есеппен бір адамға шаққанда 7,3 кг) пайда болды. 2030 жылға қарай бұл көрсеткіш 74 млн тоннаға жетеді деп болжануда. Азия әлі де 24,9 млн тонна электрондық қалдықтардың ең көп бөлігін құрап отыр, одан кейін Америка (13,1 млн тонна), Еуропа (12 млн тонна), Африка және Океания тиісінше 2,9 млн тонна және 0,7 млн тонна. Бір адамға шаққандағы қалдық көлемі бойынша Еуропа 16,2 кг-мен бірінші орында, ал Океания 16,1 кг-мен екінші орында, Америка одан кейін келеді. Африка бір адамға шаққанда 2,5 кг электрондық қалдық шығаратын ең төменгі көрсеткіштің иесі. Бұл қалдықтарды жинау және қайта өңдеу бойынша Еуропа 42,5% көрсеткішпен бірінші орында, ал Азия 11,7% көрсеткішпен екінші орында тұр. Америка мен Океания одан кейін (тиісінше 9,4% және 8,8%), ал Африка 0,9% көрсеткішпен артта қалады. Әлемде пайда болған 53,6 млн тонна электрондық қалдықтардың 9,3%-ы ресми түрде жиналып, қайта өңделді, ал 44,3%-ның тағдыры белгісіз, оның қайда екені және қоршаған ортаға тигізетін әсері әлемнің әртүрлі аймақтарында әр түрлі. Дегенмен, 2014 жылдан бері ұлттық заңнамасы, ережелері немесе саясаты бар елдердің саны 61-ден 78-ге дейін өсті. Құжатталмаған коммерциялық және тұрмыстық қалдықтардың көп бөлігі пластик және металл қалдықтары сияқты басқа қалдықтармен араласады, бұл оңай қайта өңделетін фракциялардың залалсыздандыру және барлық құнды материалдарды қалпына келтірмей, нашар жағдайда қайта өңделуі мүмкін екенін білдіреді.
2021 жылғы электрондық қалдықтар туралы мәліметтер
2021 жылы әлемде шамамен 57,4 миллион тонна электрондық қалдықтар пайда болды. Еуропада, мұнда бұл мәселе ең жақсы зерттелген, орташа шаңырақтағы 72 электрондық құрылғының 11-і қолданылмайды немесе істен шыққан. Жыл сайын әр тұрғынға шаққанда Еуропада тағы 4-5 кг пайдаланылмаған электр және электрондық өнімдер жиналып, кейін тасталады. 2021 жылы электрондық қалдықтардың 20 пайызынан азы ғана жиналып, қайта өңделді.
2022 жылға арналған электрондық қалдықтар туралы мәліметтер
2022 жылы әлемде электрондық қалдықтардың өндірісі 3,4%-ға өсіп, 59,4 млн тоннаға жетті деп есептелді, бұл 2022 жылға дейін Жер шарында қайта өңделмеген электрондық қалдықтардың жалпы көлемі 347 млн тоннадан асты. Электрондық қалдықтардың трансшекаралық ағыны көптеген алаңдатарлық жаңалықтарға байланысты халықтың назарын аударды, бірақ оның көлемі мен сауда жолдары бойынша жаһандық зерттеу әлі жүргізілмеген. Трансшекаралық электрондық қалдықтар ағынын бақылау мониторы мәліметінше, 2019 жылы 5,1 млн тонна (немесе әлемдік электрондық қалдықтардың 53,6 млн тоннасының шамамен 10%-ы) халықаралық шекараны кесіп өтті. Бұл зерттеу электрондық қалдықтардың трансшекаралық қозғалысын реттелген және бақылаусыз қозғалыстарға бөліп, мұндай қозғалыстың салдарларын жақсырақ түсіну үшін қабылдаушы және жіберуші аймақтарды ескереді. 5,1 млн тоннаның ішінде 1,8 млн тоннасы реттелген жағдайда жіберілсе, 3,3 млн тоннасы бақылаусыз жеткізілді, себебі пайдаланылған ЭЭЖ немесе электрондық қалдықтар заңсыз қозғалысты ынталандырып, электрондық қалдықтарды тиімді басқаруға қауіп тудыруы мүмкін.
Электрондық қалдықтар туралы заңнамалық базалар
Еуропалық Одақ (ЕО) электрондық қалдықтар мәселесін шешу үшін екі заңнамалық актіні енгізді. Біріншісі – Электр және электрондық жабдықтар қалдықтары туралы директива (WEEE директивасы), ол 2003 жылы күшіне енді. Осы директиваның басты мақсаты сол кездегі мүше мемлекеттерде электрондық қалдықтарды қайта өңдеу және қайта пайдалануды реттеу және ынталандыру болды. 2008 жылы қайта қаралып, 2014 жылы күшіне енді. Бұдан бөлек, ЕО 2003 жылдан бастап электр және электрондық жабдықтардағы кейбір қауіпті заттарды қолдануды шектеу туралы директиваны да қабылдады. Бұл құжат 2012 жылы тағы да қайта қарастырылды. Батыс Балқан елдеріне келсек, Солтүстік Македония 2010 жылы аккумуляторлар мен батареялар туралы заң қабылдады, ал 2012 жылы электр және электрондық жабдықтарды басқару туралы заң қабылданды. Сербия электрондық қалдықтарды қоса алғанда, арнайы қалдықтар ағынын Ұлттық қалдықтарды басқару стратегиясы (2010–2019) арқылы реттеді. Черногория 2020 жылға дейін бір адамға жылына 4 кг электрондық қалдықтарды жинауды мақсат тұтқан электрондық қалдықтарға қатысты концессиялық актіні қабылдады. Албанияның құқықтық базасы 2011 жылғы электр және электрондық жабдықтардың қалдықтары туралы заң жобасына негізделген, ол электр және электрондық жабдықтардың конструкциясына бағытталған. Керісінше, Босния және Герцеговинада электрондық қалдықтарды реттейтін заң әлі қабылданбаған. 2019 жылдың қазан айына дейін әлемдегі 78 ел электрондық қалдықтарды басқару бойынша саясатты, заңнаманы немесе ерекше ережелерді қабылдады. Дегенмен, елдердің осы ережелерді сақтайтынына қатысты нақты мәліметтер жоқ. Азия және Африка сияқты аймақтарда заңдық күші жоқ, тек бағдарламалық сипаттағы саясаттар бар. Осылайша, электрондық қалдықтарды басқару саясаты әлі де толыққанды дамымағанын көрсетеді.
Электрондық қалдықтар проблемасын шешу (StEP) бастамасы
Электрондық қалдықтар мәселесін шешу – Біріккен Ұлттар Ұйымы Университетінің құрамына кіретін және электрондық қалдықтармен байланысты мәселелерді шешу мақсатында құрылған мүшелік ұйым. Электрлік және электрондық жабдықтарды өндіру, қайта пайдалану және қайта өңдеу салаларындағы ең беделді компаниялар, мемлекеттік органдар, ҮЕҰ және БҰҰ ұйымдары оның мүшелері болып табылады. StEP электрондық қалдықтармен байланысты барлық мүдделі тараптардың ынтымақтастығын қолдайды, проблеманы кешенді, ғылыми, бірақ іс жүзінде қолданылатын тұрғысынан қарауды қанағаттандырады.
Әлемдік сауда мәселелері
Бір теория бойынша, электрондық қалдықтарды реттеудің күшейе түсуі және табиғаттағы экологиялық зиянға қатысты алаңдаушылық экспортқа жібермес бұрын қалдықтарды жоюға экономикалық бөгет жасайды. Қолданылған электроника саудасын сынаушылар, өздерін қайта өңдеушілер деп таныстыратын делдалдардың Қытай, Үндістан және Африканың бір бөліктері сияқты дамып келе жатқан елдерге тексерілмеген электрондық қалдықтарды экспорттаудың әлі де оңай екенін айтады, осылайша нашар катодтық сәулелі түтіктер (оларды өңдеудің өте қымбат және қиын екенін) сияқты заттарды жою шығындарынан қашып құтылуда. Дамып келе жатқан елдер электрондық қалдықтардың уытты қоқысқа толы полигондарына айналды. Шетелден электрондық қалдықтарды қабылдайтын дамып келе жатқан елдер көбінесе тасталған құрал-жабдықтарды жөндеу және қайта өңдеуге көбірек күш жұмсайды. Дегенмен, 2003 жылы электрондық қалдықтардың 90% дамып келе жатқан елдердегі қоқыс орындарында қалды. АҚШ Базель конвенциясын немесе оның тыйым салу туралы толықтауларын ратификацияламағандықтан және уытты қалдықтарды экспорттауға тыйым салатын ішкі федералдық заңдарының аздығынан, Базель әрекеттер желісінің бағалауынша, АҚШ-та қайта өңдеуге жіберілген электрондық қалдықтардың 80% қайта өңделмейді, бірақ контейнерлік кемелерге тиеліп, Қытай сияқты елдерге жіберіледі.
Гюйю
Қытайдың Гуандун аймағындағы Гуйю – электрондық қалдықтарды өңдеудің ірі орталығы. Оны көбінесе "әлемдегі электрондық қалдықтар астанасы" деп атайды. Дәстүрлі түрде Гуйю – ауыл шаруашылығымен айналысатын қауымдастық болған; алайда, 1990 жылдардың ортасында ол жергілікті үй шаруашылықтарының 75% астамын және қосымша 100 000 көшіп келген жұмысшыны қамтитын электрондық қалдықтарды қайта өңдеу орталығына айналды. Мыңдаған жеке шеберханаларда жұмысшылар кабельдерді кесіп, тізбекті тақталардан чиптерді ажыратады, пластик компьютер корпустарын ұнтақтап, құнды металдарды еріту үшін тізбекті тақталарды қышқыл ванналарына мақтайды. Басқалары мыс сымның шағын мөлшерін алу үшін барлық сымдардан оқшаулауды жояды. Бақылаусыз күйдіру, бөлшектеу және кәдеге жарату салдарынан жер асты суларының ластануы, атмосфераның ластануы және судың ластануы сияқты бірқатар экологиялық проблемалар туындады, тікелей төгілу немесе жер бетінен ағып кету (әсіресе жағалау аймақтарында) арқылы, сондай-ақ қалдықтарды өңдеу әдістеріне байланысты тікелей және жанама қатысы бар адамдардың денсаулығына, еңбек қауіпсіздігіне әсер ететін денсаулық мәселелері де пайда болды. Гуйюдегі көптеген ауылдардың алтауы тізбекті тақталарды бөлшектеумен, жетісі пластик пен металдарды қайта өңдеумен, ал екеуі сым мен кабельдерді бөлшектеумен маманданған. Greenpeace экологиялық ұйымы Гуйюдегі шаң, топырақ, өзен шөгінділері мен жер асты суларынан сынама алды. Олар екі жерде де улы ауыр металдар мен органикалық ластаушы заттардың жоғары деңгейін анықтады. Ұйымның өкілі Лай Юн "қосық, сынап және кадмий сияқты 10-нан астам улы металл" табылғанын мәлімдеді. Гуйю – цифрлық қоқыс полигондарының бір ғана мысалы, бірақ осыған ұқсас орындарды Нигерия, Гана және Үндістанда да кездестіруге болады.
Зерттеу
2020 жылдың мамыр айында Қытайда хлорланған, бромаланған және аралас галогенді дибензо-п-диоксиндер/дибензофурандар (PCDD/Fs, PBDD/Fs, PXDD/Fs), полибромаланған дифенил эфирлері (PBDE), полихлораланған бифенилдер (PCB) және полигалогенді карбазолдер (PHCZ) сияқты ластаушы заттардың дәстүрлі және жаңа кластарының пайда болуы мен таралуын зерттеген ғылыми зерттеу жүргізілді. Зерттеу аймағында бір ғана ресми шығарынды көзі болса, кең өнеркәсіптік аймақта металлдарды қайта өңдеу және қайта өңдеу зауыттары бар, сондай-ақ қарапайым және ауыр жұмыс істейтін құрылғылар қолданылатын жақын мандағы автомобиль жолдарындағы қозғалыс көп. Нысаналы галогенді органикалық қосылыстардың (HOC) ең жоғары концентрациясы негізгі көзден 0,1–1,5 км қашықтықта анықталды, ал жалпы анықталған HOC деңгейлері әлем бойынша тіркелген деңгейлерден төмен болды. Зерттеу зерттеушілердің ескертуін растады, яғни, қозғалысы көп автожолдарда, әсіресе дизельдік көліктерге қызмет көрсететіндерде, шығарындылар диоксиндердің стационарлық көздеріне қарағанда маңыздырақ көздері болып табылады. Химиялық қосылыстардың, әсіресе PBDD/Fs және PXDD/Fs қоршаған ортаға және денсаулыққа тигізетін әсерін бағалау кезінде топырақтың құрамын және жаңбыр сияқты ұзақ мерзімді ауа-райы жағдайларын, сондай-ақ желдің бағытын ескеру қажет. Электрондық қалдықтардың әсерін бағалау үшін ортақ түсінік пен әдістерді дамыту үшін қосымша зерттеулер қажет.
Ақпараттық қауіпсіздік
Қолданыстан шығарылған деректерді өңдеу құралдарында бұрынғы пайдаланушылар үшін құпия саналатын оқылмалы деректер сақталуы мүмкін. Мұндай құралдарды қайта өңдеу жоспары, құпия ақпаратты дұрыс жою қадамдары орындалғанын қамтамасыз ету арқылы ақпараттық қауіпсіздікті күшейтуге көмектеседі. Бұл сақтау ортасын қайта форматтау, деректерді қалпына келтіру мүмкін болмауы үшін кездейсоқ деректермен жабу, тіпті құралды тікелей бөлшектеу және өртеу сияқты физикалық жою қадамдарын қамтуы мүмкін, осылайша барлық деректер жойылғандығына көз жеткізіледі. Мысалы, көптеген операциялық жүйелерде файлды жою оның физикалық деректерді сақтау ортасында сақталып қалуы мүмкін, бұл деректерді стандартты әдістермен алуға мүмкіндік береді.
Қайта өңдеу
Қайта өңдеу – электрондық қалдықтарды басқарудың маңызды бөлігі. Дұрыс жүргізілсе, ол қоршаған ортаға зиянды заттардың таралуын күрт азайтуға және табиғи ресурстардың таусылуына қарсы тұруға себін тигізеді. Дегенмен, оны жергілікті билік органдары мен халыққа білім беру арқылы қолдау қажет. Электрондық қалдықтардың 20 пайыздан азы ғана ресми түрде қайта өңделеді, ал 80 пайызы полигонға түседі немесе бейресми түрде қайта өңделеді – оның көп бөлігі дамып келе жатқан елдерде қолмен жасалады, бұл жұмысшыларды сынап, қорғасын және кадмий сияқты қауіпті және қатерлі заттарға ұшыратады. Электрондық қалдықтардан құнды металдарды алудың үш негізгі әдісі бар: гидрометаллургиялық, пирометаллургиялық және гидропирометаллургиялық. Осы әдістердің әрқайсысының өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар, сонымен қатар зиянды қалдықтар да өндіріледі. Ал кейбір басқа әдістер әлі де зерттелуде. Электрондық құралдарды дұрыс тастау немесе қайта пайдалану денсаулық сақтауға, парниктік газдар шығарылымдарын азайтуға және жаңа жұмыс орындарын құруға көмектеседі.
Тұтынушыларды хабардар ету
АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі электрондық өнімдерді қайта өңдеушілерді аккредиттелген, тәуелсіз үшінші тарап аудиторына электрондық өнімдерді қауіпсіз қайта өңдеу және басқару үшін белгілі бір стандарттарға сәйкес екендіктерін көрсету арқылы сертификаттауға ынталандырады. Бұл ең жоғары экологиялық стандарттар сақталуын қамтамасыз ету үшін жасалуы керек. Қазіргі уақытта электрондық өнімдерді қайта өңдеушілер үшін екі сертификация бар, және олар EPA-мен бекітілген. Тұтынушылар сертификатталған электрондық өнімдерді қайта өңдеушілерді таңдауға шақырылады. Электрондық құрылғыларды жауапкершілікпен қайта өңдеу қоршаған ортаға және адам денсаулығына тигізетін зиянды азайтады, қайта пайдалануға және жаңартуға болатын жабдықтарды көбейтеді, сондай-ақ шектеулі ресурстарды сақтай отырып, энергия тұтынуды азайтады. EPA бекіткен екі сертификаттау бағдарламасы – «Жауапты қайта өңдеушілердің тәжірибесі» (R2) және E-Stewards. Сертификатталған компаниялар, қайта пайдалану мен қайта өңдеуді барынша арттыратын, адам денсаулығы мен қоршаған ортаға тигізетін зиянды азайтатын, материалдарды қауіпсіз басқаратын және электрондық құрылғылардағы барлық деректерді жоятын қатаң экологиялық стандарттарға сәйкес келеді. Сертификатталған электрондық өнімдерді қайта өңдеушілер аудиттер мен басқа да тәсілдер арқылы жоғары экологиялық стандарттарға үнемі сәйкес екендіктерін және пайдаланылған электрондық өнімдерді қауіпсіз басқаратындығын көрсеткен. Сертификатталғаннан кейін, қайта өңдеуші тәуелсіз аккредиттелген сертификаттау органының үнемі бақылауымен белгілі бір стандарттарды сақтауға міндетті. Сертификаттау органы сертификаттау органдарының нақты міндеттерді орындауын және аудит жүргізуге және сертификаттауды жүзеге асыруға қабілетті екенін қамтамасыз ету үшін аккредиттеуді және қадағалауды жүзеге асырады. АҚШ-тағы кейбір бөлшек сауда орындары тұтынушыларға ескірген электрондық құрылғыларын қайта өңдеуге мүмкіндік береді. АҚШ-тағы Тұтынушы электроника қауымдастығы (CEA) тұтынушыларды өмірлік циклі аяқталған электрондық құрылғыларды дұрыс жоюға шақырады және осы мақсатта қайта өңдеу локаторын ұсынады. Бұл тізімге тек өндірушілер мен бөлшек саудагерлердің бағдарламалары кіреді, олар тұтынушыларға өнімдерінің қауіпсіз және жауапкершілікпен қайта өңделетініне кепілдік беру үшін ең қатаң стандарттарды және үшінші тараптан сертификатталған қайта өңдеу орындарын қолданады. CEA зерттеулері тұтынушылардың 58 пайызы ескірген электрондық құрылғыларын қайда тапсыру керектігін білетінін көрсетті, және электроника индустриясы осы көрсеткіштің артуын қалайды. Тұтынушы электроника өндірушілері мен бөлшек саудагерлері бүкіл ел бойынша 5000-нан астам қайта өңдеу орындарын қолдайды немесе басқарады және 2016 жылға қарай жылына бір миллиард фунтты қайта өңдеуге уәде берді, бұл 2010 жылы қайта өңделген 300 миллион фунттан айтарлықтай артық. Тұрақты материалдарды басқару (SMM) электрондық шақыруын 2012 жылы АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) құрды. Шақыруға электрондық өнімдерді өндірушілер мен электрондық бөлшек саудагерлер қатысады. Бұл компаниялар әр түрлі орындарда өмірлік циклі аяқталған (EOL) электрондық құрылғыларды жинап, оларды сертификатталған үшінші тараптың қайта өңдеушісіне жібереді. Бағдарламаға қатысушылар өз компанияларында 100% жауапкершілікпен қайта өңдеуді жариялап, насихаттай алады. Электрониканы қайтару коалициясы (ETBC) – адам денсаулығын қорғауға және электроника өндірілген, пайдаланылған және жойылған жерде қоршаған ортаға тигізетін зиянды шектеуге бағытталған науқан. ETBC технология өнімдерін жою жауапкершілігін электрондық өндірушілер мен бренд иелеріне жүктеуге тырысады, негізінен қоғамдық насихаттау және заңдық шаралар арқылы. Ол тұтынушылардың қайта өңдеуіне қатысты ұсыныстар мен экологиялық жауапкершілікпен қаралатын қайта өңдеушілердің тізімін ұсынады. Өндірушілер мен тұтынушылар жасаған қалдықтарды қайта өңдеу мен жинаудың артуынан, мысалы, құнды материалдарды қалпына келтіру және оларды қоқысқа тастаудан және өртеуден сақтау сияқты үлкен пайдалар болғанмен, EPR жүйесінде әлі де көптеген мәселелер бар, соның ішінде «қайта өңдеу стандарттарының дұрыс орындалуын қалай қамтамасыз ету, оң таза құны бар қалдықтармен не істеу керек және бәсекелестіктің рөлі» (Kunz et al.). Көптеген мүдделі тараптар барлық жерде қайта өңдеу жүйесін жақсарту үшін ең жоғары жауапкершілік пен тиімділік деңгейіне қол жеткізу қажет екеніне келісті, сондай-ақ өсетін қалдықтар көлемі тиімді жүйені құруға мүмкіндік беретін мүмкіндік ретінде қарастырылуы керек. Қайта өңдеудегі бәсекелестікті тиімді ету үшін өндірушілер бәсекелестікті ынталандыру қажет екеніне келісті, өйткені бұл оларға электрондық қалдықтарды қайта өңдеу үшін таңдауға көбірек өндіруші жауапкершілігі ұйымдарына мүмкіндік береді. Электрондық өнімдерді қайта өңдеушілер үшін арналған сертификатталған электрондық қайта өңдеуші бағдарламасы – сапа, қоршаған орта және денсаулық пен қауіпсіздік көрсеткіштері үшін маңызды операциялық және үнемі жақсарту элементтерін қамтитын толыққанды, біріктірілген басқару жүйесінің стандарты. «Silicon Valley Toxics Coalition» халық денсаулығын жақсартуға және технологиялардағы уытты заттардың салдарынан туындаған экологиялық әділетсіздік мәселелерін шешуге бағытталған қоғамдық қозғалыс. «The World Reuse, Repair, and Recycling Association» (wr3a.org) – экспортталатын электрониканың сапасын жақсартуға, импорттаушы елдерде жақсырақ қайта өңдеу стандарттарын қолдауға және «Әділ сауда» қағияттары арқылы тәжірибені жақсартуға арналған ұйым. «Take Back My TV» – «The Electronics TakeBack Coalition» жобасы, теледидар өндірушілерін олардың жауапкершілігін бағалауға арналған, коалицияның пікірінше. Американдық түрмелерде электрондық қалдықтарды бөлшектеудің қауіпті жағдайларына назар аударуға да күш салынып жатыр. «Silicon Valley Toxics Coalition», тұтқындардың құқықтарын қорғаушылар және экологиялық топтар түрме еңбегі электрондық қалдықтарды өңдеуге қалай қолданылып жатқанын көрсететін «Toxic Sweatshops» есебін жариялады, бұл жұмыскерлер арасында денсаулық салдарын тудырады. Бұл топтар түрмелерде қауіпсіздік стандарттары жеткіліксіз болғандықтан, тұтқындар денсаулыққа зиянды және қауіпсіз емес жағдайларда өнімдерді бөлшектеп жазады деп мәлімдейді.
Өңдеу әдістері
Көптеген дамыған елдерде электрондық қалдықтарды өңдеу әдетте алдымен жабдықты әртүрлі бөліктерге (металл қаңқалар, қуат көздері, схемалық тақталар, пластик) бөлшектеуді қамтиды, көбінесе қолмен, бірақ көбірек автоматтандырылған ұңғылау жабдықтары арқылы. Типтік мысал – Болгарияның Нови-Искар қаласындағы NADIN электрондық қалдықтарды өңдеу зауыты, ол Шығыс Еуропадағы осындай ірі кәсіпорын. Бұл процестің артықшылығы – жұмысшы адамның жұмыс істейтін және жөндеуге жарамды бөліктерді, соның ішінде чиптерді, транзисторларды, RAM-ды және т.б. тану және сақтау қабілеті. Кемшілігі – денсаулық пен қауіпсіздік стандарттары ең төмен елдерде еңбек ақы ең арзан. Баламалы жаппай жүйеде, материалды ұңғылауға арналған бункер механикалық сепараторға жеткізіледі, содан кейін металл және пластик фракцияларын бөлу үшін скрининг және грануляция машиналары қолданылады, олар балқыту орындарына немесе пластик қайта өңдеушілерге сатылады. Мұндай қайта өңдеу машиналары жабық және шаң жинау жүйесімен жабдықталған. Шығарындылардың бір бөлігі скрабберлер мен экрандармен ұсталады. Магниттер, едір токтары және Trommel экрандары шыны, пластик және қара және түсті металдарды бөлу үшін қолданылады, оларды кейін балқыту орындарында одан әрі бөлуге болады. Мыс, алтын, палладий, күміс және қалайы – қайта өңдеу үшін балқыту орындарына сатылатын құнды металдар. Қауіпті түтін мен газдар ұсталып, оқшауланып, қоршаған ортаға төнетін қауіпті азайту үшін өңделеді. Бұл әдістер барлық құнды компьютерлік құрылыс материалдарын қауіпсіз қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Hewlett Packard компаниясының өнімді қайта өңдеу бойынша менеджері Рене Сент-Денис процесін былай сипаттайды: «Біз оларды шамамен 9 метр биіктіктегі алып ұңғымалар арқылы өткіземіз, ол барлығын шамамен 2,5 см өлшемдегі бөлшектерге бөліп жібереді. Сіздің дискіңіз осылайша бөлінгеннен кейін, деректерді алу қиын». Электрондық қалдықтарды қайта өңдеудің идеалды зауыты компоненттерді қалпына келтіру үшін бөлшектеуді, жаппай электрондық қалдықтарды тиімді өңдеумен үйлестіреді. Қайта пайдалану – қайта өңдеуге балама, өйткені ол құрылғының қызмет ету мерзімін ұзартады. Құрылғылар соңында қайта өңдеуді қажет етеді, бірақ басқаларға пайдаланылған электрониканы сатып алуға мүмкіндік беру арқылы қайта өңдеуді кейінге жылдыруға және құрылғыны пайдаланудан пайда табуға болады. 2021 жылдың қараша айының басында АҚШ-тың Джорджия штаты Igneo Technologies компаниясымен бірлесіп Саванна портында 85 миллион долларлық ірі электрониканы қайта өңдеу зауытын салу туралы хабарлады. Жоба қалдық ағынындағы төмен құнды, пластикке көп мөлшерде иеленген құрылғыларға баса назар аударады, олар үшін бірнеше ұңғымалар мен пиролиз технологиясын қолданатын пештер пайдаланылады.
Қайта өңдеудің пайдасы
Электрониканың қызмет мерзімі аяқталған шикізатты қайта өңдеу – электрондық қалдықтардың көбейіп бара жатқан мәселесін шешудің ең тиімді жолы. Көптеген электрондық құрылғылар әртүрлі материалдардан тұрады, соның ішінде болашақта пайдалану үшін қайта өңдеуге болатын металдар бар. Бұрынғы құрылғыларды бөлшектеп, қайта пайдалану мүмкіндіктерін ұсыну арқылы табиғи ресурстар сақталады және қауіпті әдіспен жойылған қалдықтардан туындайтын ауа мен судың ластануының алды алынады. Сонымен қатар, қайта өңдеу жаңа өнімдерді өндіру кезінде пайда болатын парниктік газдар шығарындыларын азайтады. Электрондық қалдықтарды қайта өңдеудің тағы бір артықшылығы – көптеген материалдарды қайта өңдеуге және қайта пайдалануға болады. Қайта өңдеуге болатын материалдарға "темір және темір емес металдар, шыны және пластиктің түрлі түрі" жатады. "Алюминий және мыс сияқты темір емес металдарды қайта балқытып, қайта өңдеуге болады. Болат және темір сияқты темір металдар да қайта пайдаланылуы мүмкін". 3D-басып шығарудың соңғы кезде кең таралғанына байланысты, кейбір 3D-басып шығару машиналары (FDM түрінде) атмосферадағы зиянды ластаушы заттардың мөлшерін азайтатын, оңай қайта өңделетін қалдықтарды өндіру үшін жасалған. Бұл принтерлерден шығатын қосымша өнімдерді жаңа 3D-баспа өнімдерін жасауға пайдалануға болады. Қайта өңдеудің тиімділігі жауапты қайта өңдеу әдістерін қолданғанда артады. АҚШ-та жауапты қайта өңдеудің мақсаты – электрондық құрылғыларды жою және бөлшектеу кезінде адам денсаулығына және қоршаған ортаға қауіп төндіретін факторларды азайту. Жауапты қайта өңдеу қайта өңделетін электрониканы басқарудың ең жақсы тәжірибелерін, жұмысшылардың денсаулығы мен қауіпсіздігін, сондай-ақ жергілікті және халықаралық қоршаған ортаны ескеруді қамтамасыз етеді. Еуропада қайта өңделген металдар бастапқы компанияларға төмен бағамен қайтарылады. Жапониядағы өндірушілер қайта өңдеу жүйесі арқылы өнімдерін тұрақты түрде өндіруге ұмтылады. Көптеген компаниялар өз өнімдерін қайта өңдеуге жауапты болғандықтан, бұл өндірушілерге жауапкершілік жүктеді, олардың көпшілігі инфрақұрылымын қайта құруға мәжбүр болды. Нәтижесінде, Жапониядағы өндірушілерге қайта өңделген металдарды сату мүмкіндігі берілді. Электрондық қалдықтарды дұрыс басқармау нәтижесінде алтын, платина, кобальт және сирек кездесетін элементтер сияқты тапшы және құнды шикізаттардың айтарлықтай жоғалуына әкеледі. Қазіргі кезде әлемдегі алтынның 7%-ы электрондық қалдықтарда болуы мүмкін, ал электрондық қалдықтардың бір тоннасында алтын кенінің бір тоннасынан 100 есе көп алтын бар. Екін жағынан, кейбір салалардағы өндірушілер тұтынушыларды еңсеру үшін, қосалқы бөлшектердің, қызмет көрсету нұсқаулықтарының және бағдарламалық жасақтама жаңартуларының шектеулі қолжетімділігі арқылы немесе жоспарланған ескіру арқылы жаңару циклын ұстануға мәжбүрлейді. Бұл жағдайға тұтынушылардың наразылығы жөндеу қозғалысының өсуіне әкелді. Көбінесе бұл қоғамдық деңгейде, мысалы, жөндеу шеберханалары немесе Restart Project ұйымдастырған "қайта іске қосу кештері" арқылы жүзеге асырылады. АҚШ-тағы "жөндеуге құқық" қозғалысын жоғары технологиялық шаруашылық машиналарын жөндеу үшін қызмет туралы ақпараттың, арнайы құралдардың және қосалқы бөлшектердің болмауынан наразы шаруалар бастады. Бірақ бұл қозғалыс шаруашылық машиналарын ғана емес, мысалы, Apple компаниясы ұсынған жөндеудің шектеулі мүмкіндіктері де сынға ұшырайды. Өндірушілер көбінесе рұқсатсыз жөндеулер мен өзгертулерден туындайтын қауіпсіздік туралы алаңдаушылықтарды білдіреді. Электрондық қалдықтардың көлемін азайтудың оңай жолы – оларды жоюдың орнына электрондық құрылғыларды сату немесе қайырымдылыққа беру. Дұрыс тасталмаған электрондық қалдықтар қауіпті болып барады, әсіресе электрондық қалдықтардың көлемі арта түсуде. Осы себепті Apple, Samsung және басқалар сияқты ірі брендтер ескі электрониканы қайта өңдеуге мүмкіндік беруді бастады. Қайта өңдеу құрылғылардың ішіндегі қымбат электрондық бөлшектерді қайта пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл айтарлықтай энергияны үнемдеуге және қосымша шикізатты өндіру немесе жаңа компоненттерді жасау қажеттілігін азайтуға көмектеседі. Электрондық қайта өңдеу бағдарламаларын көптеген аймақтарда қарапайым онлайн іздеу арқылы табуға болады, мысалы, қала немесе аудан атауын қосып "электрониканы қайта өңдеу" деп іздеу арқылы. Бұлтты қызметтер деректерді сақтау үшін пайдалы екенін дәлелдеді, оларға әлемнің кез келген жерінен сақтау құрылғыларын алып жүрудің қажеті жоқ. Бұлтты сақтау сонымен қатар үлкен көлемде деректерді төмен бағамен сақтауға мүмкіндік береді. Бұл ыңғайлылықпен қатар, жаңа сақтау құрылғыларын өндіру қажеттілігін азайтады, осылайша электрондық қалдықтардың өндірісі азаяды.
Электрондық қалдықтарды жіктеу
Нарықта электр өнімдерінің көптеген түрлері бар. Бұл өнімдерді санаттарға бөлу үшін оларды логикалық және қолдануға ыңғайлы санаттарға топтастыру қажет. Өнімдерді жіктеу тіпті оларды кәдеге келтіру процесін анықтауға көмектеседі. Жалпы, жіктелуді жасау электрондық қалдықтарды сипаттауға көмектеседі. Жіктелімдер арнайы ерекшеліктерді анықтамайды, мысалы, олар қоршаған ортаға қауіп келтірмейтін жағдайларда. Екінші жағынан, елдердің түсіндірудегі айырмашылықтарына байланысты жіктелімдер тым жинақы болмауы керек. UNU KEYs жүйесі үйлестірілген статистикалық (HS) кодтамасын ұстанып өтеді. Бұл – кедендік мақсаттар үшін ортақ негізде жіктеуді қамтамасыз ететін интеграцияланған халықаралық номенклатура. Аз мөлшерде табиғатта кездесетін элементтерге америций, антимон, мырыш, барий, висмут, бор, кобальт, европий, галлий, германий, алтын, индий, литий, марганец, никель, ниобий, палладий, платина, родий, рутений, селен, күміс, тантал, тербий, торий, титан, ванадий және иттрий жатады. Көптеген электрондық құрылғылардың құрамында қорғасын мен қалайы (тілеу ретінде) және мыс (сымдар мен баспалы схемалық платалар ретінде) болады, бірақ қорғасынсыз тілеуді қолдану қазірдің өзінде кеңінен таралуда. Төмендегілер – қалыпты қолданылу салалары:
Қауіпті
+Қауіпті қалдықтар Электрондық қалдықтар Компоненттері Электр құрылғылары, оларда кездесетін Американий. Ол канцерогенді екені белгілі. Қорғасын Дәнекерлеу, CRT монитор әйнегі, қорғасын-қышқыл аккумуляторлары, PVC кейбір түрлері. Типик 15 дюймдік катодты сәулелі түтік 1,5 фунт қорғасыннан тұруы мүмкін. Сынап Флуоресцентті шамдарда (көптеген қолданыстарда), көлбеу коммутаторларда (механикалық есік қоңыраулары, термостаттар) және жазық экранды мониторлардағы ccfl артқы жарықтандыруда кездеседі. Денсаулыққа зиянды әсерлері: сезімталдықтың бұзылуы, дерматит, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, бұлшық әлсіреуі. Жүктілік кезінде әсер етуі ұрықтың қозғалыс, назар және тіл дағдыларында кемшіліктерге әкелуі мүмкін. Жануарларға қоршаған ортаның әсері өлімге, сүексіздікке, өсу мен дамудың баяулауына алып келеді. Кадмий Жарыққа сезімтал резисторларда, теңіз және авиация үшін коррозияға төзімді қорытпаларда және никель-кадмий аккумуляторларында кездеседі. Кадмийдің ең көп таралған түрі никель-кадмий қайта зарядталатын аккумуляторларында болады. Бұл аккумуляторларда 6-18% кадмий болады. Еуроодақта никель-кадмий аккумуляторларын медициналық қолданудан басқа сатуға тыйым салынған. Дұрыс қайта өңделмесе, топыраққа сіңіп, микроорганизмдерге зиян келтіріп, топырақ экожүйесін бұзуы мүмкін. Қауіпті қалдықтарға жақын орналасқан орындар мен фабрикалардың жұмысшылары және металл өңдеу өнеркәсібінің қызметкерлері зиянды заттарға ұшырауы мүмкін. Кадмийді жұту өкпеге ауыр зақым келтіреді, сондай-ақ бүйрек зақымдануына да себеп болады. Кадмий балалардың танымдық, оқу, мінез-құлық және нейромоторлық дағдыларындағы кемшіліктермен де байланысты. Күкірт Қорғасын-қышқыл аккумуляторларында кездеседі. Денсаулыққа әсер ететін факторлар: бауыр, бүйрек, жүрек, көз және тамақ қабынулары. Қоршаған ортаға шығарылғанда, күкірт диоксиді арқылы күкірт қышқылына айналуы мүмкін. Бромталған отты баяулатушылар (БФБ) Пластмассаларда, көбінесе электроникада отты баяулату үшін қолданылады. PBB, PBDE, DecaBDE, OctaBDE, PentaBDE кіреді. Денсаулыққа әсер ететін факторлар: жүйке жүйесінің жетілмеуі, қалқанша безінің, бауырдың проблемалары. Қоршаған ортаға әсері: жануарлар мен адамдардағы ұқсас әсерлер. PBB 1973 жылдан 1977 жылға дейін тыйым салынды. PCB 1980-ші жылдары тыйым салынды. Перфтороктано қышқылы (PFOA) Өнеркәсіптік қолданыстарда антистатикалық қоспа ретінде қолданылады және электроникада, сондай-ақ жабыспайтын табаларда (PTFE) кездеседі. PFOA қоршаған ортаның ыдырауы арқылы синтетикалық түрде түзіледі. Тышқандарда жүргізілген зерттеулер келесі денсаулық әсерлерін көрсетті: гепатотоксикалық, даму токсикалық, иммунотоксикалық, гормоналдық әсерлер және канцерогендік әсерлер. Зерттеулер аналық PFOA деңгейінің жоғарылауымен өздігінен түсік (босану) және өлі туу қаупінің артуы байланысты екенін көрсетті. Аналық PFOA деңгейінің жоғарылауы жүктілік мерзімінің орташа ұзақтығының қысқаруымен (ерте туу), туған кездегі салмақтың орташа мөлшерінің төмендеуімен (төмен салмақты туу), туған кездегі ұзындықтың орташа мөлшерінің төмендеуімен (гестациялық жасқа сәйкес келмейтін кішкентай) және APGAR бағасының орташа мөлшерінің төмендеуімен де байланысты. Бериллий оксиді CPU және қуат транзисторлары үшін жылулық сіңіргіштерде қолданылатын жылулық интерфейс материалдарында, магнетрондарда, рентген сәулелеріне өткізгіш керамикалық терезелерде, вакуумдық түтіктердегі жылу беру қанаттарында және газ лазерлерінде кездеседі. Кәсіби жұмыс істеу кезінде өкпе қатерлі ісігіне байланысты әсерлер, сондай-ақ бериллийге сезімталдық, созылмалы бериллий ауруы және жедел бериллий ауруы сияқты зиянды әсерлер де болуы мүмкін. Поливинилхлорид (ПВХ) Электроникада жиі кездеседі және әдетте электр кабельдерінің оқшаулағышы ретінде қолданылады. Өндіріс кезеңінде диоксиндер сияқты уытты және қауіпті шикізаттар шығарылады. Хлор сияқты ПВХ биоаккумуляцияға бейім. Уақыт өте келе хлорлы қосылыстар ауаға, суға және топыраққа ластанушы заттарға айналуы мүмкін. Бұл адамдар мен жануарлар оларды жұтып алуы мүмкін болғандықтан, мәселе тудырады. Сонымен қатар, токсиндерге ұшырау репродуктивті және даму денсаулығына әсер етуі мүмкін.