Кіріспе

19-20 ғасырдағы американдық ғалым Джеймс Брэндер Мэтьюс (21 ақпан 1852 - 31 наурыз 1929) – американдық ғалым, жазушы және әдеби сыншы. Ол Нью-Йорктегі Колумбия университетінде драмалық әдебиетті толық уақытты оқытатын алғашқы профессор болды және театрды ғалымдар зерттейтін лайықты пән ретінде орнықтыруда маңызды рөл атқарды. Оның қызығушылықтары Шекспир, Мольер және Ибсеннен бастап француз бульварлық комедиялары, халық театры және оның заманының жаңа реализміне дейін жетеді.

Ерте өмір

Мэтьюс Нью-Орлеан қаласындағы бай отбасында дүниеге келді және Нью-Йорк қаласында өсті. Дегенмен, ол заңға ешқандай нақты қызығушылық танытпады және өмірін өткізу үшін еңбек ету қажеттілігі болған жоқ.

Жазу

Мэтьюс 1880 және 1890 жылдары романдар, пьесалар, әңгімелер, драматургия туралы кітаптар мен актерлердің өмірбаяндарын жазып, әдеби мансабын бастады. Ол қала өміріне арналған үш эскиздер жинағын жазды. Олардың бірі – «Манхэттен виньеткалары» (1894) – оның досы Теодор Рузвельтке арналған. Брэндер Мэтьюс – отыздан астам кітаптың авторы, өнімді және жан-жақты жазушы. Оның жеке романдары мен пьесалары ерекше көзге түспейді және ұзақ уақыттан бері ұмытылған (оның пьесаларының бірінің танымалдылығы Теодор Дрейзердің «Карри әпке» романындағы есімдер тізімінде көрсетілгендігімен байланысты: бұл Кэрри кейіпкерінің барып көрген «Алтын кен» атты мелодрамасы, осы оқиға оны актерлік мансабын ойлауға итермелейді). Оның американдық әдебиет және драма туралы зерттеулерінің кейбіреулері жоғары мектептер мен колледждерде оқулық ретінде жақсы сатылды. Оның алғашқы кітаптарының бірі – «XIX ғасыр француз драматургтары» (1881) – тақырыпты терең зерттейтін ғылыми еңбек болып табылады және екі онжылдық ішінде екі рет қайта қаралып, қайта басылды. Ал 1919 жылғы автобиографиясы «Осы көп жылдар» – өнерде білім алған бай және жемісті өмір сүрген адамның әңгімесі. Бұл кітап сонымен қатар 1860-1900 жылдар аралығындағы Манхэттендегі өмірді еске түсіреді. Мэтьюс 1910 жылы Мольердің, ал 1913 жылы Шекспирдің өмірбаянын жариялады.

Оқыту

1892-1900 жылдары Колумбия университетінде әдебиет профессоры болды, 1924 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін драма әдебиеті профессоры қызметін атқарды. Ол қызықты дәріс оқушы және харизматикалық, бірақ талапкер ұстаз ретінде танылды. Оның ықпалы соншалық, бір әзілде бүкіл буын "бір Мэтьюспен өртене" (brandered by the same Matthews) деп айтылды. Мэтьюстің студенттері оны драма тарихына жақсы білетін және американдық және британдық драматургтармен қатар континенттік драматургтарды да жақсы танитын адам ретінде білді. Ол американдықтар үшін тым батыл саналған драматургтарды, мысалы Герман Судерман, Артур Пинеро және ең бастысы Хенрик Ибсенді қолдады, ол туралы жиі және шешен жазды. Студенттері оны пікір білдіруге бейім, сәл консервативті саясат ұстанатын адам ретінде білді. 1917 жылы онымен бірге оқыған драматург С.Н. Берман естеліктерінде былай деп еске алады: "Бір күні мен сыныпқа [либералды журнал] The New Republic-тің көшірмесін алып келіп қателік жасадым. Мен оған үлесімді де қосқан едім. Мэтьюс The New Republic-ке қарап: "Осы нәрселерге уақытыңды ысыраптап жатқаныңа өкінемін", - деді. Теодор Рузвельттің жақын досы және берік республикашыл ретінде ол өз міндетін орындады". Берман мойындағандай, ол "оңай және әңгімешіл" де бола алатын, және университет кампусында әлемді білетін адам ретінде құрметке ие болды. Ол драманың негізгі өнері – пьесаның әдеби мәтіні емес, қойылымы екенін үйретті. Басқа студенттер оны "махаббат пен шыдамсыздық араласқан" ұстаз ретінде еске алды және ол өзінің жайлы өмірін және талғампаздығын жасыруға тырыспады. Колумбиядағы әріптестерімен қарым-қатынасы кейде шиеленіскен. Оның консервативтілігі соңғы жылдары күшейді: ол әйелдерді магистратураға қабылдамауға қатаң болды және әйелдердің ұлы драматурлар болуға табиғи қабілеті жоқ деген пікірін ашық білдірді. Марк Ван Дореннің айтуынша, ол ондаған жылдар бойы қайта қараудан бас тартқан "көне" американ әдебиетінен таңдаулы курсын оқытқан. Табиғи түрде, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі жазушылар мен белсенділердің назарына ілікті. 1917 жылы Мэтьюстің автобиографиясын қарап, радикал сыншы және Колумбия түлегі Рэндольф Борн Мэтьюс үшін "әдебиет – өмірді түсіну емес, әдептіліктің белгісі" деп шағымданады. Альфред Казин өзінің "Туған жер туралы" еңбегінде оны "әдеби мырза" деп сипаттады. Мэтьюс кейіннен үлкен драмалық мансапқа ие болған бірнеше студенттерге сабақ берді, олардың ішінде драматург Берман, драма сыншылары Старк Янг, Людвиг Левисон және Джон Гасснер болды. Колумбия университетінде ұзақ қызмет еткен кезінде Мэтьюс костюмдер, сценарийлер, реквизиттер және басқа да сахналық естеліктерден тұратын "драмалық мұражай" құрып, басқарды. Философия залындағы төрт бөлмелі кешенде орналасқан коллекция оның қайтысынан кейін бөлініп сатылды. Алайда, оның кітаптары университет кітапханасына қосылды, ал Глобус театрының және басқа да тарихи драмалық орындардың диорамалары кампуста, негізінен Додж-холлда көпшілікке көрсету үшін таратылды. Кейінгі жылдары өзін-өзі қанағаттандырған, бұл стильдің сәннен шыққаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң да қой шашағын сақтап жүргеніне қарамастан, Мэтьюс әрқашан өте әлеуметтік адам болды. Ол студенттерді Вест-Эндтегі пәтеріне кешкі әңгімелерге шақыратын. Ол 1924 жылы жетпіс екі жасында Колумбия университетінен зейнеткерлікке шықты.

Кәсіби қатынастар

Мэтьюс университеттен тыс жерде белсенді кәсіби өмір сүрді. Ол Авторлар клубы мен Ойыншылар клубының негізін қалаушылардың бірі және Америка авторлық құқық лигасының ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол Америка өнер және әдебиет академиясының мүшесі және 1913 жылы Ұлттық өнер және әдебиет институтының президенті болды. 1906 жылы ол Төселген жазу кеңесінің (Simplified Spelling Board) алғашқы төрағасы болып тағайындалды және 1910 жылы Американың қазіргі тілдер қауымдастығының (Modern Language Association of America) президенті болды.

Құрметтер

Мэтьюс 117-ші көшеде, Амстердам даңғылы мен Морнингсайд драйвы арасында орналасқан, қазір бұзылған Брендер Мэтьюс театрының идеясы болды. Колумбия университетінде оның атымен аталған ағылшын тілінен профессорлық қызмет әлі де сақталып тұр. 1907 жылы француз үкіметі француз драмасын насиаттауға қосқан үлесі үшін оны Құрмет легионы орденімен марапаттады.

Жеке өмір

Мэтьюс кейін Ада Харландқа үйленді. Олардың бір қызы болды. 1890 жылдары ол "Санкт-Бакхустың достық ұлдары" деп аталатын бейресми топтың негізін қалаушысы болды, олар Гринвич Виллидждегі богемиялық кафеде ойын-сауық пен оқу үшін жиналатын. Топтың басқа мүшелеріне білімді және әлемдік көреген сыншы Джеймс Гиббонс Хунекер және шулы Ашкан мектебінің суретшісі Джордж Люкс кірді, олар екеуі де алкоголь ішуімен танымал болған нью-йорк тұрғындары еді, олардың қатысуы "ұлдардың" тек зиялық ойын-сауыққа ғана берілмегенін көрсетеді. Мэтьюс ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген Джин Милл Клубының мүшесі болды, оның құрамында Колумбия университетінің президенті Николас Мюррей Батлер және көптеген мемлекеттік қызметкерлері болды, олар барлығы да бауырластықпен әңгімелесуге, жақсы шарап пен тамаққа құштар еді. Ол Роберт Луис Стивенсон, Рудьярд Киплинг, Бретт Харт, Марк Твен, Уильям Дин Хауэллс және Теодор Рузвельт сияқты көптеген белгілі адамдармен дос болды. Твенмен арақатынасы әзіл-қалжыңға толы болды; ол өзінің танымал "Фенимор Купердің әдеби қателіктері" атты мақаласында Купердің әдеби еңбектеріне қатысты Мэттьюстің пікірлерін сынады. Мэттьюстің 1880 жылдардан бастап Ақ үй кезеңіне дейінгі Рузвельтпен болған хат алмасуы оның өлімінен кейін жарияланды. Олар мінез жағынан ұқсас болды, сонымен қатар, әріптерді жеңілдету мәселесіне қызығушылық танытты. 1929 жылы ол зейнетке шыққаннан кейін бес жыл өткен соң Нью-Йорк қаласында қайтыс болды.