Кіріспе

A Passionate Pilgrim – Генри Джеймстің повести, алғаш рет 1871 жылы «The Atlantic Monthly» журналында жарияланды. Бұл оқиға Джеймстің туындыларының Нью-Йорк басылымына (1907–1909) енгізілген алғашқы көркем шығармасы болды. Англияда өтетін бұл әңгіме Джеймстің Ескі және Жаңа әлемдер арасындағы қарама-қайшылыққа деген қызығушылығын көрсетеді. Шындығында, Америка мен Еуропа арасындағы айырмашылық оқигада ашық жанжалға ұласады, соның нәтижесінде ирониялық соңға жетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Айтқыш ескі лондондық мейрамханада америкалық Клемент Сёрлмен танысады. Клемент Америкадағы шұғыл өмірінен қашу үшін Англияға қоныстанғысы келеді. Бірақ ол денсаулығына байланысты ауырып, сонымен қатар оның адвокаты алыс туысы Ричард Сёрлге тиесілі ауылдық үйдің үлесіне талап етуін қолдамайды, сондықтан ол көңілі төмен. Клемент пен баяндаушы осы үйге барады, онда Клементтің мүддесін қолдайтын әдемі Мисс Сёрлмен кездеседі. Олар сондай-ақ Мисс Сёрлдің інісі Ричардпен де танысады, ол бастапқыда күдікпен қараса, кейін Клементке ашық жаулық көрсетіп, жанжал тудырады. Конфликтке қынжылған Клемент пен баяндаушы Оксфордқа сапар шегеді, онда Америкаға баруға қаражаты жетпеген мырза Роусонға көмектеседі. Клементтің ауруы күшейеді, ол Мисс Сёрлді шақыртады. Ол келіп, ағасының аттан құлап қайтыс болғанын айтады. Клемент енді мұраның бір бөлігін алуға мүмкіндік алады, бірақ бұл мүмкіндік оған тым кеш келеді. Ол қайтыс болып, өзіне қонақжайсыз болған Англияда жерленеді.

Негізгі тақырыптар

Клемент Сёрл – Джеймстің ойлы және сезімтал кейіпкерлерінің ерте мысалы, олар көбінесе кем мінезді қарсыластарынан жеңіледі. Оқиғаның күлкілі де өткір ирониясы – егер Клементтің денесінің әлсіздігі оны жалмаса, ол ағылшын жерінде өмір сүру арманын орындауға мүмкін болған еді. Бұл оқиға Джеймстің оқушы кезеңін көрсетеді. Нақты және ағымды стильде жазылғанмен, повестьге жергілікті колориттің көптеген сипаттамалары тым байқаусыз араласады. Бұл сипаттамалар Клементтің Англияда қоныстанып, ұзақ армандаған өмір сүру арманына мазмұн қосады. Әрине, Клементтің авторы осы арманды өмірінің көп бөлігін Англияда өткізіп, гүлдену арқылы іске асырады. Оқиға Джеймстің туындыларындағы тағы бір жиі кездесетін тақырыпты де ойнатады: тәжірибенің бір мезгілде тартымдылығы мен қауіптілігі. Клемент ағылшын ауылдарында үй салу арманына жақындаған сайын, денсаулығы нашарлай түседі. Джеймстің көркем әдебиетінде жиі көзге түсетін – ойшыл кейіпкерлер қалаған құштарлық тәжірибеге жақындап, бірақ мұндай тәжірибе де қиратуға қабілетті екенін сезінеді.

Санаткерлік бағалау

Нью-Йорк басылымының алғы сөзінде Джеймс осы әңгіменің техникалық нашарлықтарын мойындады. Бірақ бұл әңгіме оған өте маңызды болды, өйткені ол оның халықаралық тақырыбының ерте мысалы, Еуропа мен Америка арасындағы жарқын контрастты бейнелейтін туынды. Сыншылар көбінесе осы әңгіме тақырыпты дереу және қызықты ететініне келіседі, алайда Джеймстің Нью-Йорк басылымынан шығарған басқа ерте шығармаларынан гөрі жақсырақ екендігі туралы пікірталас туды. Кейбір сыншылар Клемент Сёрлге наразылық білдіріп, оны іс жүзінде қолдануға келмейтін арманшыл және Джеймстің "әлсіз, сезімтал мырзаларының" нашар үлгісі деп санайды. Клементтің денсаулығының нашарлығы оны әлемнің қатал істерінде Джеймстің басқа жеңілген кейіпкерлерінен де тиімсіз етеді. Бірақ жаңа, көбірек эмоциялық қанағат алатын өмірге құштарлығы оның армандарымен өте ұқсас оқырмандардың көңілінен шығуы мүмкін.

Жариялану тарихы

"Асқын саяхатшы" алғаш рет 1871 жылғы The Atlantic Monthly журналында екі бөлімде жарық көрді (27(161) (наурыз 1871): 352–371; және 27(162) (сәуір 1871): 478–499). Джеймс мәтінді "Асқын саяхатшы және басқа да әңгімелер" жинағына енгізу үшін қайта қарады, бұл оның алғашқы әңгімелер жинағы және, шын мәнінде, оның алғашқы жарияланған кітабы. Онда ол алты әңгімеден тұратын жинақтың біріншісі болып келеді (7–124 беттер). "Асқын саяхатшы және басқа да әңгімелер" 1875 жылдың 31 қаңтарында "Бостон: Джеймс Р. Осгуд және Компания" таңбасымен жарық көрді және әр данасы 2 долларға сатылды. Бастапқыда 1500 дана басылды, бірақ барлық даналар бірден мұқабаланбады: 1878 жыл немесе одан кейін мұқабаланған 400-ге жуық дананың омыртқасында Houghton Osgood & Co. мөрі болды. Ағылшын тіліндегі басылым болған жоқ, бірақ американдық басылымның көшірмелері импортталып, қолмен "Лондон: Trübner & Co." немесе "Лондон: Trübner & Co. 57 & 59 Ludgate Hill." деп мөрленді және 10/6 бағамен сатылды. Джеймс 1884 жылы "Лондон қоршауы" және "Көзқарас" әңгімелерімен бірге Лейпцигтегі Tauchnitz баспасынан шыққан континенттік басылым үшін әңгіменің мәтінін тағы да қайта қарады. Ол ағылшын тілінде кітап түрінде әлі жарияланбаған Джеймстің шығыс әңгімелерінен құралған "Жаңадан жаңғырылған әңгімелер" жинағында пайда болғанға дейін төртінші авторлық өңдеуден өтті. "Жаңадан жаңғырылған әңгімелер" 1885 жылы Лондон: Macmillan & Co. баспасынан бастапқыда үш томдық, кейін екі томдық қайта басылым түрінде жарық көрді. Ол 1908 жылы 13-томда жарық көрген "Нью-Йорк басылымы" үшін бесінші рет қайта өңделді. Бұл Джеймстің өмірлік кезеңінде жарық көрген соңғы басылым, сондықтан көптеген басқа "Нью-Йорк басылымы" мәтіндері сияқты, ол түпнұсқа ретінде кеңінен танылған. Джеймстің қайтысынан бері "Асқын саяхатшы" көптеген жинақтарға енді: мысалы, Генри Джеймстің романдары мен әңгімелері, Джеймстің өлімнен кейінгі алғашқы жинағы (1921–23); Леон Эдельдің Генри Джеймстің толық әңгімелері (1862–1864); Генри Джеймстің әңгімелерінің аяқталмаған Оксфорд басылымы (1873–84); 1999 жылғы Everyman's Library басылымы; және сол жылы "Америка кітапханасы" жинағындағы Джеймстің шығармалары.