Кіріспе

Прилу́ки (Прилу́ки) – Украинаның солтүстік-орталық бөлігіндегі Чернигов облысындағы Удай өзенінің жағасында орналасқан қала және муниципалитет. Ол Прилуки ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Жақын жерде Прилуки әуе базасы орналасқан, ол Суық соғыс кезеңіндегі маңызды стратегиялық бомбалаушылар базасы және Украинаның ең ірі әуежайы. Халық саны:

Тарих

Археологиялық қазбалар көрсеткендей, қазіргі қала аумағындағы елді мекеннің тарихы б.з.д. екінші мыңжылдыққа дейін жетеді. Бір түсіндірме бойынша, қаланың аты орналасқан жерінен шыққан – өзеннің иілісінен, жоғарыдан қарағанда садаққа ұқсайтын тұсқа орналасқандықтан осылай аталған. Тағы бір теория бойынша, қаланың аты «су тасқынынан су басқан жазықтарда» орналасқандығын білдіреді. Прилюки алғаш рет 1085 жылы князь Владимир Мономахтың «Балаларыма арналған өсиеттерінде» есімдері аталады. Сол жылы қаланың бекінісі князьді және оның сүйектестерін половцы шабуылынан қорғады, ал жақын арада князьдің қарулы күштері, Прилюки жасағымен күшейтіліп, жауды жеңді. Алайда 1092 жылы половцы тағы да бекініске шабуыл жасап, тұрғындардың барлығын қырып, қаланы тонады. Кейін қала шығыс көшпелі тайпаларының қайта-қайта шабуылына ұшырады және Русь князьдері арасындағы алау-даудың ортасы болды. 1239 жылы Прилюки моңғолдар тарапынан қиратылды, ал 1362 жылы қала литвалық феодалдардың билігіне көшті. Бірақ тұрғындар әрқашан Прилюкиді қаһармандықпен қорғап, бостандықтары мен қадір-қасиеттері үшін күресті. 1569 жылғы Люблин униясынан кейін, қала поляк ақсүйектерінің билігіне өткен соң, Прилюки мен жақын ауылдардың көптеген тұрғындары кең Днепр далаларында еркіндік іздеп қашуға мәжбүр болды. Украинаның орталық және шығыс аймақтарынан қысым көрген шаруалар да осы жерге пана тапты. 15-16 ғасырларда қашқандар құрған елді мекендер Киев пен Черкассы маңында кең аумақты алып жатты. Осылайша казак қауымы қалыптасты. Казактардың өркендеуінен және танымалдығынан қорқып, Польша осы спонтанды қарсылықты басуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 17 ғасырда казактар Хмельницкий көтерілісіне қатысты. Удай алқабының құнарлы топырағы қарақшыларға ғана емес, сонымен қатар қажырлы еңбектен қашқан еңбекқор адамдарға да тартымды болды. 17 ғасырда Прилюки мен оған жақын ауылдардың халқы едәуір өсті. Швецияның Стокгольм қаласындағы мұрағаттарда сақталған бір құжатқа сәйкес, 1632 жылы Прилюкиде 800 түтін, яғни 800 үй болған. Әрбір үйде кем дегенде алты адам тұрса, сол кезде қалада шамамен 5000 адам тұрған. 1648 жылы гетман Богдан Хмельницкий Украинада полктерге бөлінудің жаңа әкімшілік жүйесін енгізді. Осы жүйе бойынша Прилюки қаласы Прилюки полкінің әскери орталығы болды және Иван Мельниченко полковник бірінші командир болып тағайындалды. Полк құрамында шамамен 2000 казак болды, олар 1648-1654 жылдардағы соғыста көптеген шайқастарға белсенді қатысты. Мысалы, 1651 жылы Берестечко шайқасында І. Шкурат басқарған Прилюки полкінің барлық казактары ерлікпен шейіт болды. 1652 жылдың маусымында полковник Яков Воронченко басқарған Прилюки полкі үлкен поляк жасағын жеңуде үлкен батырлық көрсетті. Полк Польша мен Түркияға қарсы жорықтарға да қатысты. Биік қоршаумен және қару-жарақтармен қоршалған Прилюки қаласы сол кезде өте қауіпті көрінді. Алайда 18 ғасырдың екінші жартысында саяси және әскери себептермен шекара оңтүстікке жылжытылды және Прилюки сияқты бекіністі қалалардың қажеттілігі жойылды. Якубович Олександр Якович Прилюкидің соңғы полковнигі болды. 1781 жылы Украинада казак режимі жойылып, Прилюки Малороссия губернаторлығының уезіне, ал 1802 жылдан бастап Полтава губернаторлығына айналды. 1932 жылдан бастап Чернигов облысына қарасты қала. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Прилюки 1941 жылдың 18 қыркүйегінен 1943 жылдың 18 қыркүйегіне дейін неміс әскері тарапынан басылып алынды. Окупация кезінде еврейлер мәжбүрлі еңбекке тартылды. 1941 жылдың 18 қазанында бірнеше еврей құрбандарын қоздырған жазалау операциясы жүргізілді. 1942 жылдың басында гетто құрылды. 1942 жылдың қаңтарынан бастап 30-40 жас, дені сау ер адамдар геттодан жүйелі түрде алынып, белгісіз жерде атылды. 1942 жылдың мамырында Прилюкидегі еврейлердің көпшілігі жаппай қырғынға ұшырады. 1942 жылдың 10 қыркүйегінде немістер Прилюкиде тағы бір жаппай жазалау операциясын жүргізді. Прилюки уезінің Полова, Ладан және Линовица, Чернигов уезінің Харитоновка, Подоль, Радковка және Малая Девица ауылдарындағы еврейлер Прилюкиде өлтірілді. Прилюки Украинаның ең көне қалаларының бірі болып саналады және 1995 жылы Украинаның тарихи қалаларының тізіліміне енгізілді. «Аймақтардың мәдени дамуындағы инновациялар» бағдарламасы аясында Прилюки жергілікті билігі ескі халықтық өнер дәстүрлерін қайта жаңғырту шараларын қабылдап, қаланың тарихи және сәулеттік ескерткіштерін іздестіруде. Қала тұрғындары уақыт өте келе Прилюки Чернигов облысының «Алтын сақинасы» туристік маршрутының бір бөлігіне айналады деп үміттенеді. 2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Прилюки облыстық маңызы бар қала ретінде белгіленген және Прилюки ауданының орталығы болғанымен, ауданға қарасты болмаған. Украинаның әкімшілік реформасы аясында Чернигов облысының аудандарының саны төртке дейін қысқартылып, қала Прилюки ауданымен біріктірілді. 28 ақпан күні Ресей басқыншыларының танк ротасы жойылды. 7 наурызда Прилюки маңында Украина Қарулы күштері Ресейдің жанармай цистерналарынан тұратын колоннасын жеңді. 2022 жылдың 13 маусымында сағат 13:15-те Прилюкиде Ресей әскерлерінің ракеталық шабуылы тіркелді. Ресей ракеталары Прилюки маңында орналасқан нысанаға тиді. Оқ-дәрілер жарылды. Өрт сол күні локализацияланды.

Көрікті жерлер

Қаладағы ең көне азаматтық ғимарат – бұрынғы кеңсесі және Прилуки казак полкінің сақшысы. Киелі Николай шіркеуінен (1720) басқа, қалада екі собор бар. Ескі, бес күмбезді собор 1710-1720 жылдары Мазепа бароккосының қарапайым стилінде казактармен салынған. Жаңа неоклассикалық собор (1806) бір күмбезді және Құдай ананың тууына арналған.