Кіріспе

Британдық археолог Джон Девитт Стрингфеллоу Пендлбери (12 қазан 1904 – 22 мамыр 1941) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық барлау қызметінде жұмыс істеген британдық археолог. Ол Крит шайқасы кезінде неміс әскерлеріне тұтқынға түсіп, дереу атылды.

Ерте өмір

Джон Пендлбери Лондонда туған, Лондон хирургі Герберт Стрингфеллоу Пендлбери мен Лилиан Доротея (Девитт) тұңғыш ұлы, сэр Томас Лейн Девитттің қызы, 1-ші барон, «Девитт пен Мур» кеме қатынасы компаниясының бір бөлігінің иесі. Екі жасында ата-анасының досы қарауында болғанда бір көзін жоғалтты. Оқиға туралы әртүрлі мәліметтер келтірілді. Ол әйнек көз салған, оны білген адамдар көбінесе нағыз көз деп қателескен. Өмірі бойы екі көзі бар адамдардан жақсырақ болуға тырысты. Бала кезінде оны Британ мұражайына, Уоллис Баджге алып барды. Әңгіме барысында ол Мысыр археологы болуға шешім қабылдағандай болды. Бадж оған шешім қабылдамас бұрын классикалық білім алуды кеңес берді. 17 жасында анасы қайтыс болды, оған әкесінен қалған мұра қаржылық тәуелсіздік сыйлады. Әкесі қайтадан үйленді, бірақ басқа балалары болмады. Пендлбери өгей анасы Мейбл Уэбб пен оның ұлы Робинмен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол әкесінің сүйіктісі болды, хаттарында оны «әке» деп атады. Сондай-ақ ол спортшы ретінде де көзге түсті, жеңіл атлетикадағы жетістіктері үшін «көк» белгісін алды және биіктіктен секіруде халықаралық жарыстарға қатысты. Оны сэр Уильям Николсон «Кембриджтік көк, Джон Д. С. Пендлбери» деп суреттеді.

Археолог

1923 жылғы Пасха демалысында Пендлбери мен Винчестерден келген мұғалім Грекияға, Пендлбери үшін алғашқы сапар жасады; Микендегі қазбаларды аралап, Афинадағы Британ мектебінің директоры Алан Уэйспен әңгімелесті. Уэйс оны "өз көзімен көруді қалаған" бала ретінде еске алатын. Көп ұзамай ол осы серіктестікті ұната бастады. Итакада қазба жұмыстарын жүргізген Сильвия Бентонмен бірге грек аймалдарын аралап, кім жылдам жүре алатынын байқасты. Ол өзінен 13 жас үлкен археология студенті Хильда Уайтпен де дос болды. Афинадағы Акропольді зерттеу кезінде ол парапеттен өтіп, күзетшіге: "Мен парсымын", - деп мәлімдеді. Студенттер Грекияны топтап зерттеді, ғалымдардың отырықшы өміріне қарамастан, белсенді өмір салтын ұстанды. Пендлбери Микенде 10 шақырымдық ежелгі жолды тапты, сондай-ақ отпен тойлаған ауылдық биге қатысты. Пендлбери теннис пен хоккей ойнауға, жүгіру мен секіруден команда құруға да уақыт тапты. 1928 жылы ол басқа студенттермен бірге алғаш рет Критке сапар шекті. Түнгі теңізден қиын өткелінен кейін Кноссқа жетті, ол Пендлберидің пікірінше, қалпына келтіру жұмыстарынан "бұзылған" еді. Содан кейін студенттер шығыс Критін лайлы жолдармен, жиі жаңбыр мен қарда автомобильмен аралап шықты. Шығыс жағында Мохлос пен Псейраға тесілген қайықпен жетуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Олар жүзуге дайын болды. Пендлбери Ситияда тұрғанда кездескен масалар туралы өлең жазды. Афинадағы қарбалас өміріне оралған Пендлбериді мектеп директорының орынбасары Уолтер Абель Хьюртли Салоника маңындағы ежелгі македондық орындағы алғашқы қазба жұмыстарына шақырды. Хильда Уайт та шақырылып, оның серігі болды. Пендлбериге белгісіз, Британ мектебі мен сэр Артур Эванс арасында тығыз байланыс болды. Эванс, әлдебірде, Пендлберидің Криттегі және Македониядағы іс-әрекеттері туралы естіген болуы мүмкін. Жыл соңында, жақсы ауа-райы болғанда, Пендлбери Эванс пен Дункан Маккензимен бірге Вилла Ариаднеге шақырылды. Хильда Уайт Ираклионда қалды. Ол Маккензидің Пендлбериге "өз ойым бар" дегенін, бірақ Эвансқа айтпағанын айтты. Сапар соңында Эванс Пендлберидің Оңтүстік Критте немесе тіпті Кносс қазбаларын жүргізе алатынын айтты. Біраз уақыттан кейін Пендлбери Уайтқа үйлену туралы ойға берілді. Оның отбасы жас айырмашылығына байланысты бастапқыда осы одаққа қарсы болды. Пендлбери олар бір-бірінен айырыла алмайтынын жазғаннан кейін, бір жыл танысқаннан кейін тойға рұқсат берілді. Айға бару үшін жұбайлар Солтүстік Пелопоннес тауларын зерттеуге аттанды. 1928-1929 жылдардың қысында Пендлберилер алғаш рет Египетке барды. Олар Арманттағы қазба жұмысына қысқа уақыт көмектесті, содан кейін 1928 жылдың соңында Тель-эль-Амарнадағы қазба жұмысына қатысты. Амарнадағы қазба жұмыстарын 40 жыл бұрын Флиндерс Петри бастаған, бірақ ол кезде Египеттік зерттеулер қоғамы үшін Ханс Франкфорттың басшылығымен жалғастырылды. Ханс Франкфорт пен оның әйелі Етти Пендлбери келгенге дейін Британ мектебінде оқыған. Олар Хамфри Пэйннің достары болды, оның әйелі Дилис өмірінің соңғы кезеңінде Пендлберидің өмірбаянын жазды. Хамфри 1929 жылы, әлі де 20 жасында Британ мектебінің директоры болып тағайындалды. Джонның стипендиясы 1928 жылдың соңында аяқталды; оны тағы бір жылдық оқуға арналған Макмиллан стипендиясы алмастырды, бірақ тек Грецияда. Пендлберилер келесі қысты Амарнада өткізбеді. 1930 жылы Пэйн мен Дилис Критке барып, қазбадан бұрын Елеутернны зерттеуге барды, Пендлберилерді олармен бірге жүруге шақырды. Хамфри мен Дилис Вилла Ариаднада тұрды, онда Эванс, Маккензи және Гиллиерон, Эванстың фрескаларын қалпына келтіруші, жұмыс істеді, ал Джон мен Хильда Пендлбери жақын маңдағы тавернада Эванстың суретшісі Пит де Йонгқа қосылды. Кносс 1924 жылы Британ мектебіне сыйға берілді, бірақ Эванс сол уақытқа дейін бақылауын сақтап, қалпына келтіру жұмыстарын жалғастырды және ондағы істерді аяқтады. Бұл сыйлық мүліктің жалғасуын қамтамасыз етіп қана қоймай, Эвансқа Британ мектебінің де бақылауын берді. Шешілуді қажет ететін бір мәселе оның қазба директоры Дункан Маккензидің зейнеткерлікке шығуы болды, ол 65 жастан асқан және алкоголизм, безгек және Кносстағы физикалық жағынан ауыр жұмыстың салдарынан денсаулығы нашарлаған. Ол 1929 жылдың соңында зейнетке шығуы керек еді, бірақ Пендлбери Эванстың назарынан тыс қалдыра алмайтын мүмкіндік болды. Пендлбери студенттік стипендиясы біткен кезде жұмыс іздеді. Кносс маңындағы біреу оған Критте қазба жұмыстарын жүргізуге рұқсат сұрауды ұсынды. Кейін Афинаға оралғанда әкесі отанына оралып, лекция оқуға өтініш беруді ұсынды. Ол жауап ретінде бұл жоспарды қабылдамайтынын, "академиялық өмірді" қаламайтынын мәлімдеді. Одан кейін қол қойылмаған, құпия телеграмма келіп, Дунканды 1929 жылдың күзінде зейнеткерлікке шығаруға болатын болса, Кносс директоры лауазымына қызығушылық танысады ма деп сұрады. Телеграмма тек Эванс немесе Пэйннен ғана келуі мүмкін еді. Эванстың дұрыс екенін білген Пендлбери: "жауап жағымды" деп телеграмма жіберді. Оның осы күздегі оқиғаларға қатысқанына немесе олар туралы білгеніне ешқандай дәлел жоқ. Эванс Маккензинің жұмыс сағаттарында ұйықтап, мас екенін айтты. Зейнеткерлік дереу күшіне енеді. Пит де Йонг оған қарсы шығып, Дункан ішпейтінін мәлімдеді. Оқиғаның шындығы Дункан үшін көп маңызды болған жоқ. Ол қатты ауырғандықтан отбасының күтіміне берілді және Афинадан көшіріле алмады.

Кноссос пен Амарнадағы директор

1929 жылдың күзінде Артур Эванс МакКензидің орнына Пендлбериді Кносстағы археологиялық қазбалардың кураторы етіп тағайындады. 1930 жылдың көктеміне дейін ол Кносс кураторы лауазымын атқаруға міндетті болған жоқ. Осы уақыт аралығында ол Хилдамен бірге Сицилияны аралап, Афина мен Фив арасындағы тауларды басып өтті. Джон Хилдаға фехтование спортын үйретті. Ол студенттердің хоккей матчын Корольдік теңіз күштерінің командасымен ұйымдастырды. Трой қамалын тарихқа сыйғызуға тырысқан мақаласына Британ мұражайының Х. Р. Холл шабуыл жасады. Пендлбери өзінің жұмысына жасалған алғашқы кәсіби сынға ашуланып, өз қорытындыларын деректермен толыққанды қолдағанын мәлімдеді. Пендлберилер жаңа лауазымын атқару үшін наурыз айында Вилла Ариаднаға келді, бірақ қарым-қатынаста жақсару болған жоқ. Олар бірден екінші соққыны алды. Британ мектебінің студенті жеке үйге грек вазаларын суретке түсіруге шақырылды, суретке түсіру кезінде полиция кіріп, вазалардың иелерін елден көне заттарды сатуға тырысқаны үшін тұтқындады. Гераклион мұражайының директоры Спиридон Маринат Пендлбериге наразылық хат жазып, тергеу жүргізуді талап етті. Хэмфри Пэйн Археология министрлігіне шағымданды. Ақырында Британ мектебі кешірім сұрап, кінәсінен арылды. Холл қазан айында қайтыс болды. Джон туралы Диллис Пауэлл былай деп жазды: "Ол ешқашан бұзушылықты елемейтін". Пендлбери Кносс кураторы лауазымын қабылдаған кезде, учаске өсімдіктермен жабылып, жануарлар қираған жерлердің арасында еркін жүрді, ал кейбір ғимараттар бұзылып қалған еді. Сонымен қатар, қалған ауыл шаруашылығы жерлерін жалға алу қажет болды. Келушілердің саны көбейді, олардың көпшілігі қонақжайлылықты қажет ететін беделді тұлғалар еді. Сэр Артур Эванс егжей-тегжейлі нұсқаулармен келді. Эванс Вилла Ариаднаның шетінде орналасқан тавернаны жиһаз бен кілемдермен жаңартқанда, Пендлбери қазбадан табылған артефактілердің жәшіктерін сұрыптауды бастады. Ол виллаға археологиялық кітапхана салуды жоспарлады, қазір ол Криттегі Британ мектебінің бас кеңсесі болып табылады. Пендлберилер тавернаны иеленуге тиіс болды, ол Вилла сияқты, куратор болмаған кезде археологтар үшін әлеуметтік орталық болды. Пит де Йонг Кноссон тастап, Перахорадағы (Коринф маңында) жаңа қазба кезінде Хэмфри Пэйнмен бірге болды. Пендлбери мен Эвансты таңнан кешке дейін шаршатып жүрген жұмыстың көптігіне байланысты Джон маусымның шілдеде аяқталуын құптады. Артур мен Джон Театр аймағын қазып шықты. Эванстың жас шәкіртіне деген құлшынысы толыққанды қайтарылмады. Пендлбери әкесіне: "Эванс менің мұнда болу уақытымды ұзартуға асығып жатыр. Мен бұны қаламаймын". Эванс маусымға кеткенде, ол "Біз Эванстан құтылдық, Құдайға шүкір" деп жазды. Пендлберилер бір маусым ішінде Джонның басшылық жауапкершілікті қабылдауға дайын және қабілетті адам екендігін көрсеткенін білмей, үйлеріне сапармен оралды. Ол "Стратиграфиялық мұражайға арналған нұсқаулық" атты еңбегін жаза бастады. Осы арада Франкфорт кенеттен Амарнадағы директорлық қызметінен бас тартып, Иракта қазба жұмыстарын бастады. Дағдарыс кезінде Мысыр барлау қоғамы Пендлберидің қызметін сұрап, оған қазба жұмыстарының директоры болуды ұсынды. Соңғысы өмір бойы армандаған мақсатының орындалуына қарсы бола алмады. Ол келісті. 26 жасында ол Эгей теңізі археологиясының ең маңызды екі лауазымын атқарды. Ол қайшылықты байқамады. Грекия мен Мысыр арасындағы климаттық айырмашылықтар екі елде де жыл сайын қазба жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді: Мысыр қыста, Крит көктемінде, жазғы демалыспен. Пендлбери Амарнадағы қазба жұмыстарына ынта мен көркемдік берді, оның барысында бірнеше еуропалықтар 100-ге дейін жергілікті жұмысшыны бақылады. 1928 жылы Джон оқулықтан араб тілін жеткілікті үйренген. Хильда қызметшілерден араб тілін үйренді. Директордың және басқа еуропалықтардың өмір сүру шарттары мүлдем қарапайым емес еді; алайда, Пендлбери өзінің мінез-құлқы мен манерасында демократиялық болды, ол және Эванс біріктірілген саясат болды. Балқандағы жас репортер Эванс қоғамдық іс-шараларда кию үшін түрік киімдерін сатып алған сияқты, Пендлбери Амарнадағы ұқсас іс-шараларда кию үшін крит киімдерін сатып алды. Алайда, фотосуретте ол ежелгі Мысырдың қалың түсті киімімен киімсіз бейнеленген. Ол мысқылдап, ежелгі Мысыр мүсінін мазақтап тұр. Ол Мысыр археологиясының сол кездегі британдық директорларына соншалықты әсер етті, сондықтан бірінші маусымның соңында оған Каир мұражайында тұрақты қызмет ұсынылды. Ол бас тартты, жеке өзіне "тұрақты жұмыс" қажет емес екенін мәлімдеді. 1932 жылы Пендлбери Кноссон қазбадан шығарылған 2000-ға жуық сынықтарды каталогтаудың жалықтыратын жұмысын мұра етті. Эванс үйге кетіп, 1935 жылға дейін қайтып оралмады, бұл Пендлбериге үлкен жеңілдік берді. Каталогтау жұмысына көмекшілер ретінде ол әйелін және Британ мектебінің екі аспирантын – Эдит Эклс пен Мерси Мани Кауттсты пайдаланды. Сол жылы ол учаскеде теннис корты салып, алғашқы баласы Дэвидтің тууына орай тавернаға балалар бағын қосты, Дэвид Англияда дүниеге келген. Хильда оған мүмкіндігінше ерте қосылды. 1934 жылы олар қыз, Джоанды дүниеге әкелді. Эванс пен Пендлбери арасындағы керісіптің көп бөлігі Кносс нұсқаулығының мәні туралы келіспеушіліктерден туындады. Пендлбери жұмысты өзінің жоспары бойынша жазып, өз көзқарастарын толыққанды білдіргісі келді, оны өзінің атынан жариялап, оған ақы төленуін қалады. Эванс тек "Миной сарайының" қысқаша мазмұнын Пендлберидің кураторлық қызметінің бөлігі ретінде жасауды қалады; алайда, ол Пендлберидің оны жазғанын қалады. Соңғысы бұған толығымен бас тартты. Эванстың баспа фирмасының өкілі Джордж Макмиллан келіссөздер жүргізу үшін шақырылды. Ол сәттілікпен Пендлбериді келісімге келуге көндірді. 1933 жылы жарық көрген кітаптың көп бөлігі Пендлберидің еңбегі болды, Эванстың қосымшалары мен алғы сөзімен. Пендлбери соңында Эванстың қалпына келтірулерге қатысты көзқарасын түсінді. Ол Алғы сөзбен: "Қалпына келтірусіз сарай мағынасыз қираған орталық болар еді және соңында толығымен жоғалып кетер еді" деп жазды. Кітап тез сатылып бітті, Кноста таратуға ешқайсысы қалмады. Парламент депутаты Харольд Макмилланға шағымданғаннан кейін, Пендлбериге оның өзі қосымша даналарды алуға тырысатыны айтылды.

Еркін жұмыс істейтін археолог

Пендлбери 1930 жылдан 1936 жылға дейін Телл-эль-Амарнадағы қазбалар директоры болды және 1934 жылға дейін Кносста куратор болып қызмет етті. Сол кезде Британ мектебінің кеңесіндегі ғалымдар мен археологтарға оның күштерін шамадан тыс жұмсап жатқаны анық болды. Пендлбери бүкіл Крит аралына археологиялық нұсқаулық жазу туралы жаңа жоспар жасады. Ол 1933 жылы бастаған бүкіл Критті кеңінен зерттеуді қажет етті. Оның Кносстағы ізбасары Р. В. Хатчинсон кейін сондай нұсқаулық жазды, ол кеңеске ұнады, бірақ 1934 жылы олар Пендлбериге кураторлықтың шарттары өзгергенін хабарлады. Содан бері куратор Кносстан алыс жерлерде жеке археологиялық жұмыстар жүргізуге міндетті емес деп есептелді. Кеңес "қамшыны соқты" деп шағымданып, Пендлбери қызметтен кетті. Ол 1935 жылы отбасымен келген ізбасары Р. В. Хатчинсонды жақсылап дайындауға мұқият болды. Сол жылы Эванс өзінің ескерткішінің ашылуына қатысу үшін соңғы рет Кноссқа келді. Пендлберилер де қатысты. Ескі реніштер жойылды. 1936 жылдан бастап ол Криттің шығысындағы Дикти тауында қазба жұмыстарын басқарды және соғыс қаупі туғанға дейін сонда жұмыс істеді.

Археологиялық әдіс

Пендлбери қола дәуірінің ортасын қалпына келтірумен айналысқан алғашқы археологтардың бірі болды; мысалы, С. Майкл Хоган атап өткендей, Пендлбери Кносстағы елді мекеннің қола дәуірінде өте тығыз қоныстанғандығын алғаш рет орманды кесу шаралары арқылы болжай білген.

Арнайы операцияларға жол

1939 жылдың шілдесінде Пендлбери Криттегі жұмысына үзіліс жасады; «Крит археологиясына кіріспе» жарияланды және Карфи қазбалары тоқтатылды. Джон отбасымен бірге Англияға қайту үшін Гераклион қаласын қалдырды. Джон Кембриджде аяқтауға ниеттенген жұмыстары болды. Көптеген дереккөздерде 1939 жылдың тамызында ол «офицерлер резервіне» қойылды деп айтылады. Бұл – Британ армиясының еріктілер резерві, Территориялық армияның (ТА) офицерлерге тіркелу тізімі. Офицерлерге шақырылғанға дейін өздерінің азаматтық қызметтерін жалғастыруға рұқсат етілді. Кембридждегі жұмысын аяқтағаннан кейін Джон отбасын демалысқа Уайт аралына алып кетті. 3 қыркүйекте Пендлберилер радиодан Ұлыбританияның Германиямен соғыс жариялағанын естіді. 1940 жылдың қаңтарында Пендлбери Бас тізімге енгізілді. 1940 жылдың маусымында ол Кандияда (Гераклионның венециялық атауы) британдық вице-консулы болып тағайындалды, бірақ оның лауазымы оның міндеттерінің мәнін жасырмады. Ол дереу жоспарларын дамытуға кірісті: барлауды жақсарту (жолдар, тығылған жерлер, су көздері) және Антониос Грегоракис және Манолис Бадувас сияқты жергілікті тайпа басшыларымен байланыс орнату. Түркия Критті бақылауынан 43 жыл бұрын шыққан еді және осы капетаниостар криттік соғыс рухын пайдаланудың кілті болатын. Қазан айында Италияның Грекияға басып кіру әрекеті кезінде Пендлбери британдық әскерлер мен криттік әскери билік арасында байланыс офицері болды. 1941 жылдың қаңтарында ол Эгей теңізіндегі итальяндық аралдардың бірі – Касосқа жасалған сәтсіз шабуылға қатысты.

Крит шайқасына қатысу

1941 жылы сәуір айында Германия материктік Грекияны басып алған кезде Пендлбери жоспарларын жасаған болатын, онда грек армиясының Крит бөлімшесі, материкте тұтқынға алынғандықтан, ескерілмеді. 20 мамыр 1941 жылы Критке шабуыл басталды, Пендлбери Гераклион аймағында болды, онда ауыр бомбалаумен қатар парашютпен десант түсірілді. Жау Гераклионға енгізілді, бірақ грек және британдық әскерлер мен түрлі қару-жарақпен қаруланған арал тұрғындары оларды ығыстырып шығарды. 21 мамыр 1941 жылы неміс әскері Гераклионды басып алған кезде Пендлбери криттік достарымен бірге Капетаний Сатанин ауылына, оңтүстік-батысқа қарай Крусонасқа бет бұрды. Олар қарсы шабуыл ұйымдастыруды ниеттенген, бірақ жолға шыққанда Пендлбери көліктен түсіп, неміс әскерлеріне атыс ашты, олар да жауап берді. Бірнеше "Штука" ұшақтары пайда болды және Пендлбери кеудесінен жараланды. Аристеа Дроссулакис оны жақын жердегі үйіне алып кірді және төсекте жатқызды. Үйге шабуыл жасалды, ал неміс дәрігері оған асыл ниетпен көмектесіп, жараларын таңды, содан кейін инъекция жасады. Ертесі күні Пендлбери таза көйлек киді. Немістер жақын жерде қару орнатуда болды, ал жаңа десантшылар тобы келді. Олар Пендлбериді тапты, ол әскери билетін жоғалтқан және грек көйлегі киген еді. Ол әскери формасыз болғандықтан, өзінің солдат екенін дәлелдей алмады, сондықтан үйдің қабырғасына тіреліп, атып өлтірді. "Ол біздің түніміздің көлеңкесінен асып өтті" деген эпитафия Перси Биш Шеллидің "Адонай: Джон Китстің өліміне арналған элегия" поэмасының 352-ші жолынан алынған. Ол сондай-ақ Трампингтон соғыс ескерткішінде және оның әйелінің қабір тасында, Кембридждің оңтүстік шетіндегі Трампингтон ауылындағы шіркеу маңында еске алынған.

Пендлберидің шығармалары

1948 жылы Джон Пендлбери Критте. Кембридж: Университет баспасы. (Пендлберидің қайтысынан кейін жеке жарияланды – Николас Хаммонд пен Том Данбабиннің алғы сөздерімен).