Кіріспе

Төменгі Канада көтерілісінің әскери қақтығысы

Сент-Денис шайқасы 1837 жылдың 23 қарашасында британдық отаршылдық билігінің өкілдері мен Төменгі Канададағы патриоттар көтерілісі арасында Төменгі Канада көтерілісінің бір бөлігі ретінде болды. Патриоттарға Вольфред Нельсон жетекшілік етті. Гор подполковник Джордж Ветролл басқарған күштермен бірлесіп, Ришельеу өзені аңғарындағы көтерілісті басу үшін жіберілді. Гор патриоттар бақылап тұрған жерге бірінші болып жетті. Нельсон жолға қарап тұрған тас үй ішінде, жақсы қаруланған көтерілісшілердің көпшілігімен қорғанысты ұйымдастырды. Бір ғана зеңбірекпен келген Гор тас үйді үш рет басып алуға тырысты, бірақ зеңбірек тиімсіз атып, күшін көрсетпеді. Сол жақтан үйді айналып өтуге жасалған тағы бір әрекет сәтсіз аяқталды, Гордың әскері жақсы қаруланбаған жасақтарға тап болды. Оқ-дәрісі бітіп қалған британдықтар шегінді. Бұл 1837 жылы патриоттардың жалғыз жеңісі болды, себебі бұл шайқастан кейін Сент-Шарль мен Сент-Эсташта екі жеңіліс тіркелді.

Өмірбаян

1791 жылы Төменгі Канада құрылғаннан кейін жиырма жыл ішінде француз канадалықтарынан өзге халықтарға қоныстану үшін жаңа жерлер бөлінді. Француздар өзендер бойындағы иеліктерінде негізгі орында болды, ал жаңа аймақтар көбінесе ағылшын тілді британдық иммигранттармен толықты. Жаңа ағылшын тілді иммигранттар британ үкіметі кезінде француз қауымдастықтарына қарағанда көп артықшылыққа ие болды. Төменгі Канаданың Заң шығару жиналысына сайланған француз канадалықтары көбінесе католик колледждерінде білім алған элитадан шықты, себебі британдықтар сауда мен үкіметтік лауазымдарды монополиялағандықтан, әлеуметтік қозғалыс шектелді. Француз канадалықтары балаларына беруге жердің азаюымен бетпе-бет келді және британдық бюрократия иммигранттардың талаптарын тұрғындардың алдына қойып, ағылшын талаптарымен жаңа жерлер үшін ағылшындармен бәсекелесті. Сонымен қатар, 1830-шы жылдардың ортасында дизентерия, тиф және холера сияқты аурулар колонияны шарлады, оларды келген иммигранттар әкелді. Сонымен қатар, Боусе, Шаудиер және Ришелье аймақтарындағы (және аз дәрежеде Монреаль маңындағы) шаруашылықтар бидай шыбығы, шегіртке және гусеница шабуылынан қирады, бұл азық-түлік көлемін азайтты. Луи Жозеф Папино бастаған, Патриот партиясының сайланған басшысы, Заң шығару жиналысындағы мемлекеттік шығындарды бақылауға жасаған әрекеттері, ағылшындар басымдығы бар Төменгі Канаданың Заң шығару кеңесімен тоқтатылды. Папиноны қолдаған екі журналист газеттерінде Заң шығару кеңесін сынағаннан кейін тұтқындалып, түрмеге қамалды, бұл одан әрі наразылықты күшейтті. 1832 жылғы 21 мамырдағы көтеріліс гарнизон шақырылғаннан кейін басылды, нәтижесінде үш адам қаза тапты. Провинциядағы экономикалық жағдайдың ұзаққа созылған нашарлауы наразылықтың өсуіне әкелді. Папино 1834 жылы провинцияны басқару мәселесі бойынша британ үкіметіне Тоқсан екі қаулыны ұсынды. 1837 жылы Папиноның барлық қаулыларын қабылдамаған Он қаулы деп аталатын жауап келді. Патриоттардың жауабы қарсы болды. Ірі қоғамдық митингтер Сент-Марк-сюр-Ришелье, Сент-Гяцинте, Шамбли, Сент-Шоластик және Монреальде өтті. Монреаль маңында өткен қосымша митингтер 1837 жылдың жаз айларында көбірек адамдарды тартты. 23 қазанда Сент-Чарльсте үлкен алты округтік митинг өтті, онда бірнеше көшбасшылар көтеріліске шақырды және үкіметтен өзгерістерді талап ететін бірқатар қаулылар қабылдады. 6 қарашада Монреаль көшелерінде Патриоттар мен лоялист Дорик клубы арасындағы қақтығыспен зорлық-зомбылық басталды. Папиноның жақтастары жартылай әскери топтар құрды және Монреаль мен қаланың шығысындағы ауылдарда қолдау көрсетілді. Канада колонияларындағы әскери күштердің бас қолбасшысы сэр Джон Колборн 16 қарашада милицияны шақырып, күдікті көтерілісшілерді тұтқындауға ордерлер жіберді. Папино және басқа Патриот көшбасшылары Монреальден Ришелье аңғарындағы Сент-Дениге қашып кетті.

Патриоттар

Патриоттар азаматтық және әскери қанаттарға ұйымдастырылды. Әскери қанатқа Монреальден келген сәтсіз саудагер Томас Строу Браун басшылық етті. Азаматтық қанат алты бөлімге бөлінді, олардың әрқайсысы бір ауданды ұсынып, соғыс жағдайында батальон ретінде қарулануға дайын болды. Патриоттардың екі штабы болды, біреуі Сен-Дениде, екіншісі Сен-Шарльде. Сен-Денидегі патриоттарға Вулфред Нельсон басшылық етті. Оның табельінде шамамен 800 адам болды, олардың шамамен жартысы қарулы болды. Көпшілік жастардан тұрды, бірақ қатарларында кәсіби сарбаздар мен қарт тірлікке келгендер де болды. Дезертирлікке жол бермеу үшін Нельсон қашып кеткендердің тамырын кесумен қорқытты. Сорельден келген жолда Нельсон аударылған арбалар мен қалың бұталардан тосқауыл жасады. Шіркеу мен қала өзен жағасында орналасқан, осылайша қоршаудан сақтанды. Қаланың екінші жағында Сен-Дениге жақындаған сайын сиреп бара жатқан орман болды. Сен-Денидегі ең ірі ғимарат – екі қабатты ескі тас ат қорасы еді, ол Мадам Сен-Жерменге тиесілі болған, бірақ ол одан көшіп кеткен. Қабырғалары 1 метрден қалың болған ат қорасы жолға бақылау жасады, ал Нельсон қабырғаларда шамшырақтар жасады. Нельсон шамамен 200 адамын осы үйге орналастырды, олардың көпшілігі оттық қарумен жабдықталған. Ат қорасының маңында бірнеше ғимарат орналасқан. Нельсон тас дистилляциялық зауытында екінші бекініс құрды, онда одан да көп қарулы күштерін орналастырды. Оқ-дәрісі жоқтар, көбінесе орақ, шанышқы және таяқпен қаруланғандар шіркеудің артындағы топырақ үйінділеріне орналастырылды, бірақ шайқасқа дейін кейбіреулері қашып кетті. Қаланың солтүстігінде жол тегіс, өңделген жерге дейін созылды, ал Ришелье өзені егістік алқаптарының жиегімен өте жақын ағып өтті. Егістік алқаптарының ар жағында Нельсон шабуылшылар мен қарауылдарды орналастырған орман болды, сондай-ақ ол көпірлерді қиратты. Патриоттар түнде британдықтардың жақындап келе жатқаны туралы ескертілді, сондықтан Нельсон елді мекендерге хабаршылар жіберіп, Сен-Денисті қорғауға шақырды. Өзен жағалауынан Папино мен Эдмунд Бейли О'Каллахан Нельсонның үйінде күтіп отырды. Шайқас басталғаннан кейін көп ұзамай екеуі Сен-Шарльге аттанды. Оның кету себептері белгісіз, бірақ кейбіреулер Папино олардың жеңіліске ұшыратынына сеніп, қашқан деп санайды. Оның кетуі Патриоттардың барлық деңгейінде әртүрлі сезімдерге орын берді.

Үкімет

Төменгі Канаданың үкіметін азаматтық генерал-губернатор Госфорд графы басқарды. Әскери бөлімді Пиреней соғысының ардагері сэр Джон Колборн басқарды. Колборнның төменгі Канадада бірнеше британдық жаяу әскер полкінің күші болды. Квебек қаласында Корольдік полк, 15-ші, 79-шы, 83-ші жаяу әскер полктері және 66-шы жаяу әскер полкінің бөлімдері орналасты. Монреальде 32-ші жаяу полкі орналасқан, ал Ноикс аралы мен Сорельде 66-шы полктің тағы да бөлімдері гарнизонға орналасты. Сент-Лоуренс өзеніндегі Сент-Хелен аралында Корольдік артиллерияның бөлімдері орналастырылды. Аймақтағы жағдай нашарлаған сайын, Колборн Монреальге Корольдік полкті жіберді. Монреальде Томас Строу Браунның «Солдат ұлдары» қоғамы мен лоялист Дорик клубы арасындағы төңкерістен кейін Колборн 24-ші жаяу полкіне Торонто мен Кингстондағы гарнизондарынан Монреальге жөнелуге бұйрық берді. Колборн Патриоттардың штабына екі бағыттан шабуыл жасауды жоспарлады. Ол полковник Чарльз Горды 300 жаяу әскермен, оның ішінде 24-ші полктің екі ротасы, бір зеңбірек және Корольдік артиллерияның тобы, сондай-ақ Royal Montreal Cavalry әскери бөлімімен жіберді. Екінші күшті Корольдік полкінің подполковнигі Джордж Ветэралл басқарады, ол Корольдік полктің үш ротасын, 66-шы полктің бір ротасын, жиырма Royal Montreal Cavalry және Корольдік артиллерияның тобы мен екі зеңбірекке басшылық етеді. Гор көтерілісшілерге солтүстіктен Сорель арқылы шабуылдайды, ал Ветэралл оңтүстіктен Форт-Чембли арқылы шабуылдайды.

Оңтүстікке қарай

22 қарашада Гор сағат 18:00-де Сорелге келді. Ол 32-ші полктің бір ротасына, 24-ші полктің төрт ротасына, 24 фунттық бір зеңбірекпен артиллерия отрядына және Монреаль кавалериясының бір тобына аттандыру бұйрығы берді. Сағат 22:00-де 300 шамасындағы күш Сорелден қатып суыған жаңбырда аттанды. Сен-Дени Сорельден оңтүстікке қарай 18 миль (29 км) қашықтықта орналасқан, ал жолдар орманмен қоршалған. Ауа райы өзгеріп, жаңбыр мен қар араласып, жолдар тізеге дейін топыраққа толып, мұздаған шұңқырлар пайда болды. Сағат 23:00-де Сорелден 32-ші полктің офицері бар калешка жолға шықты, ол полковник Горға лейтенант-полковник Ветэрлдің ілгерілеуін күту туралы бұйрықтарды жеткізуге тиіс болды. Алайда, шамамен 16 км жолдан кейін калешка қате бұрылыс жасады, ал офицер Патриоттардың тұтқынына айналды. Сен-Дениге жеткізілген офицер кейіннен шайқас кезінде қашып құтылуға тырысқанда қаза тапты. Гор Сен-Дениге жақындағанда, шабуылшылар орманнан колоннаға оқ атты, содан кейін қалаға қарай шегінді. Британдықтардың жақындап келе жатқанын өзен бойындағы шіркеу қоңыраулары хабарлады. Сен-Дениге жеткен Гор зеңбіректі далаға шығарды және кабинаға бір оқ атты, бірақ ешқандай зақым келтірмеді. Осы кезде шығыстан қатты жел соғып, қар жауа бастады. Содан кейін Гор күштерін орналастырып, бір құлаға (шағыр) тоқтағанша алға жылжыды. Ол сол жерден қалаға қарап бағалады.

Шабуыл жасау

Гор бір ротаға қаруды ертіп, даланы кесіп өтуді және оң жақтағы қорада қаруды кабинаның қашықтығында ұстап, қорғаныс позициясын құруды бұйырды. Компания штыкпен шабуыл жасап, қораны қорғағандарды ығыстырып шығарды. Қару дайын болған кезде, кабинадан атыс ашылып, үш артиллерист жараланды. Пушканың алғашқы оғы кабинаның екінші қабатының терезесінен өтіп, үш Патриотты өлтірді. Екінші, үшінші және төртінші оқтар қабырғалардан зиянсыз секіріп кетті. Кабинадан келген атыс артиллерияшыларды пушканы қауіпсіз жерге көшіруге мәжбүр етті. Гор кабинаның тас қабырғаларынан оқтардың секіріп келе жатқанын көргеннен кейін ғимаратқа шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол 32-ші полк капитаны Маркхэмге 200 шамасындағы үш ротаны үйге шабуыл жасауға бұйырды. Маркхэм үш рет әрекеттенді және сағат 12:00-ге дейін кабинаға жақын жолды қоршап тұрған ғимараттарды тазартты. Сағат 13:00-де британдық әскерлер кабинаның қарсы бетіндегі үйге кірді. Бірақ олар тас дистилляция зауыты мен кабинадан келіп жатқан айқас атысына түсті. Маркхэм үш рет жараланды, екі рет мойнынан, бір рет аяғынан. Маркхэм кері шегінуге бұйырды, оны таспаға көтеріп алып жүрді. Сағат 14:00-ге дейін британдықтар шатқалға қайтып келді. Сағат 13:00 шамасында Нельсон Джордж Этьен Картьені күшейте беру үшін өзеннің арғы жағына жіберді. Осы уақыт аралығында пушка тиімсіз атуын жалғастырды, бірақ кабинаның екінші қабатынан жауап атыс болған жоқ. Гор қаланы қайта басып алуға тағы бір әрекет жасап, сол жақтан айналып өтуге әскерін жіберді. Британдықтар шаруашылық ғимараттары арқылы өтіп бара жатқанда, шамамен 500 адамнан тұратын бекініске тап болды. Шабуыл қарқыны төмендеді. Осы сәтте Картье шамамен 100 күшейте берумен оралды және британдықтардың оң қанатына шабуыл жасады. Бұл кабина мен бекіністен жасалған шабуылмен бірге болды. Британдықтар тағы да шатқалға шегінді. Осы жолы Патриоттар британдық позицияға қарай жылдамдады. Сағат 15:00-де артиллерия әкелген 66 оқтың тек 6-сы ғана қалды. Гор шегінуге бұйырды және сағат 16:00-де британдықтар арбалар мен кейбір жараланғандарды қалдырып кетіп қалды. Бірақ олар көпірге жеткенде, пушка лайда тоңып қалды және аттар мен әскер оны босата алмады. Гор пушканы бұзуға мәжбүр болды және Сент-Орске қайтып келді.

Салдары

24 қараша күні сағат 00:00-де Гор Сент-Орс қаласында тоқтады. Сорелге оралу таңертең басталды, ал Сорелге жолда олар бір жаяу әскер ротасы және екі зеңбірек күшімен қосылды. Гор олардың барлығын Сорелге қайтуға бұйрық берді, олар сағат 11:00-де жетті. Британдықтар алты адамды қаза тапты, он адам жараланды және алты адам жоғалып кетті. Патриоттар он екі адамды қаза тапты және жеті адам жараланды. Гор Монреальге қайтып келді, онда Колборннан жаңа бұйрықтар мен қосымша әскерлер алды. Желтоқсан айының басында Гор жаңа әскерлерімен бірге "Джон Булл" бу кемесімен Сорелге оралды және ондағы әскерін кемеге мінгізді. Гор Сент-Дениге теңіз жолымен өтуге тырысты, бірақ өзен мұзбен толып, Гор шеру жасауға мәжбүр болды. Гормен бірге сегіз жаяу әскер ротасы және төрт зеңбірек жүріп өтті. Ол зеңбіректерін қалдырып кеткен жерде (ол әлі де сол жерде, саздың ішінде тоңған күйі тұрды), оны ақ ту көтерген ауыл тұрғындары қарсы алды. Олар қалада енді патриоттар жоқ екенін мәлімдеді. Скауттар Горға жаңа бекіністер мен қоршаулар салынғанын, бірақ олар толыққанды емес екенін және қорғаушылар табылмайтынын хабарлады. Нельсон Сент-Дениді нығайтуға тырысты, бірақ Сент-Шарль шайқасында патриоттардың жеңіліске ұшырауынан кейін үмітін жоғалтып, АҚШ-қа қашты. Британдық колонна қалаға кіріп, үйлерді қарап тексеруге кірісті. Көтерілісшілердің барлық мүлкі жойылды. Коляска үйі ұнтақпен жарылып, өртке ұшырады, сондай-ақ Нельсонның үйі мен дистилляция зауыты да өртенді. Нәтижесінде екі күн ішінде 50-ден астам ғимарат өртенді. 4 желтоқсанда Гор бес рота және екі зеңбірек алып, Сент-Шарльге, содан кейін Сент-Иасинтке Папиноны іздеуге бағытталды. Ол Папиноның британдықтардың шабуылынан бұрын қашып кеткенін білді. Келесі күні Гор Сент-Шарль арқылы Сент-Дениге оралды және екі қалада да гарнизон қалдырды. 6 желтоқсанда Гор Монреальге аттанды және келесі күні жетті. Патриоттар Сент-Эвсташ шайқасында екінші ауыр жеңіліске ұшырады, бұл 1837 жылдың желтоқсан айындағы көтеріліске нүкте қойды. Үкімет әскерлері шайқаста тұтқынға алынған кейбір патриоттарды дереу атқылады, ал қалған тұтқындар тағдырларын күтіп түрмеге қамалды. Үкімет әскерлері бірнеше үйді өртеп, шайқастардан кейін бір ауылды толығымен өртке ұшыратты. Жеңілістен құтылған кейбір патриоттар АҚШ-қа қашып кетті, онда олар жаңа басшылық астында қайтадан жиналды. Олар келесі жылы жақсы қаруланған күйі оралды және 1838 жылдың қараша айында көтеріліс қайтадан жанданды. Үкімет әскерлері патриоттарды бірнеше шайқаста жеңіп, тағы да бүкіл аймақтарды өртеп, тонап, зорлады. Көтерілісте тұтқынға алынғандардың 25-і асылып, 58-і Австралиядағы жазалау колонияларына жер аударылды.