Кіріспе

Еуропалық ертегі
2011 жылғы үнді фильмі

"Алтын құс" (немісше: Der goldene Vogel) – ағайынды Гриммдер жинаған (KHM 57) ертегі, онда бағбанның үш ұлы алтын құсты қуалайды. Бұл ертегі Aarne–Thompson–Uther Index-те ATU 550 түрінде "Құс, жылқы және ханшайым" деп жіктеледі, бұл – Ғажайып көмекші (Жануар көмекші ретінде) қатысатын халықтық ертегі түрі. Осы типтегі басқа да ертегілер: "Құс-ұста", "Грек ханшайымы мен жас бағбан", "Царевич Иван, от құсы және сұр қасқыр", "Иан Диреах көк қаршығаны қалай алды" және "Нуда, адам жегіш".

Шығу тегі

Бұған ұқсас оқиға 1808 жылы жинақталып, Гретхен Уайлд ұсынған "Ди Вайс Таубе" ("Ақ көгершін") деген атпен жарияланды және ағайынды Гриммдер жинағының бірінші басылымында "Алтын құс"пен бірге басылды. Бастапқы әңгімеде патшаның кіші ұлы Даммлинг деп аталады, бұл неміс ертегілеріндегі наив немесе ақымақ кейіпкерлерге берілетін әдеттегі есім. Бастапқы әңгімені қайта жаңартылған жаңа басылымдарда ол "Симплтон" деп аталады.

Қысқаша мазмұны

Жыл сайын бір патшаның алма ағашынан бір алтын алма түнде ұрланып кетеді. Ол бағбанның ұлдарын күзетуге қояды, ал алғашқы екеуі ұйықтаса да, кіші ұлы ояу тұрады және ұрының алтын құс екенін көреді. Ол оны атуға тырысады, бірақ тек қанасын ғана ұрып алады. Қауырсынның құны соншалықты жоғары болғандықтан, патша оны өзіне алу керек деп шешті. Ол бағбанның үш ұлын бірінен соң бірі қымбат алтын құсты ұстауға жібереді. Ұлдардың әрқайсысы сөйлейтін түлкімен кездеседі, ол оларға өз ізденісінде кеңес береді: бай және жағымды қонақ үйдің орнына ескі және құлазыған қонақ үйді таңдауға кеңес береді. Алғашқы екі ұлы кеңеске құлақ аспай, жайлы қонақүйде өздерінің ізденісінен бас тартады. Үшінші ұлы түлкіге мойынсұнады, сондықтан түлкі оған құсты жанындағы алтын қапшыққа салудың орнына, ол тұратын қамалдан ағаш қапшығына қоюды ұсынады, өйткені бұл белгі. Бірақ ол мойынсұнбайды, ал алтын құс қаланы оятады, нәтижесінде ол тұтқындалады. Патша оны құтқарып, алтын құсты тек алтын атты алып келсе ғана беруге келіседі. Түлкі оған алтын емес, қара сұр былғары атқышын қолдануға кеңес береді, бұл тағы да белгі, бірақ ол алтын атқышты атқа салып, қайтадан сәтсіздікке ұшырайды, нәтижесінде оны басқа қамалға түсіреді. Сол патша оны алтын қамалдан келген ханшайымды іздеуге жіберді. Түлкі оған ата-анасымен қоштасуына жол бермеуді кеңес береді, бірақ ол мойынсұнбайды, ал ханшайымның әкесі оған сегіз күн ішінде төбені алып тастауды бұйырады. Түлкі оны алып тастайды, содан кейін олар жолға шыққанда, ол ұлына сол кезден бері жеңген барлық заттарды қалай сақтауға болатынын айтады. Содан кейін ол ұлына оны атып, басын кесуді тапсырады. Баласы бас тартқанда, ол оған асыл тұқымды ет сатып алуға және өзеннің жағасында отыруға тыйым салады. Ол өзінің үлкен ағаларының, олар осы уақыт ішінде ішіп-жеп, күнәкар өмір сүріп жатқандарын, асылып (аяққа ілінетінін) және олардың бостандығын сатып алатынын біледі. Олар оның не істегенін біледі. Ол өзен жағасына отырғанда, олар оны құтқарып алады, құсты, атты және ханшайды әкеліп, әкелеріне береді. Алайда олардың үшеуі де кенже ұлын жоқтап қайғырады. Түлкі ханзаданы құтқарады, ал ол қайыршы шапанына киініп, әкесі сарайына оралғанда, құс, жылқы және ханшайым оны жеңген адам ретінде таниды және қайтадан қуанышты болады. Ағалары жаман қылықтары үшін жазаланады, ол ханшайымға үйленеді. Ақырында үшінші ұлы, түлкінің өтініші бойынша, түлкісінің басын және аяғын кесіп алады. Түлкі адам екені анықталады, ол көптеген жылдар бойы жоғалып кеткеннен кейін сиқыршы қызға сиқырланған ханшайымның ағасы.

Талдау

Әңгіме түрі кейіпкер атасына сыйлықтарды жеткізер алдында бірінен соң бірі орындалуы тиіс тапсырмалар тізбегімен сипатталады. Көптеген нұсқаларында алғашқы нысан – патша бағынан алтын алма ұрлайтын құс; ал басқаларында ол – келесі тапсырмалардың (ат және ханшайым) бастауын беретін сиқырлы жеміс немесе сиқырлы өсімдік болып табылады.

Көмекші жануар

Батырдың көмекшісі әр нұсқада әртүрлі болады: көбінесе түлкі немесе қасқыр, бірақ өте сирек басқа жануарлар, мысалы арыстан, аю немесе қоян кездеседі. Кейбір нұсқаларда, бұл - жасаған жақсылығының құрметі ретінде кейіпкерге көмектесетін алғыс айтқан өлік. Австрияда Игнац пен Джозеф Зингерле жинаған нұсқада (Der Vogel Phönix, das Wasser des Lebens und die Wunderblume, яки "Феникс құсы, өмір суы және ең әдемі гүл") әңгіме екі керемет баланың дүниеге келуінен басталады, бұл "Билейтін су", "Ән салатын алма" және "Сөйлейтін құс" сияқты оқиғаларға ұқсас. Үйден қуылған егіздер өсіп, (білмейтін) әкелерінің үйіне паналады. Олардың тәтесі атаулы заттарды сұрайды, ал батырға көмектесетін түлкі - оның анасының қайта тууы. Оскар Колбергтің поляк тіліндегі нұсқасында "O królewiczu i jego przyjacielu, kruku" ("Принц пен оның досы, қарға туралы") құпия панажайдан жіберілген қарға алтын құсты іздеуде ханзадаға көмектеседі. Батыр алтын шашты ханшайымды, содан кейін алтын жалы бар жылқыны іздеуді жалғастырады. Мишель Климо аударған венгр нұсқасында ("От құсы") батыр - кедей шаруаның кіші ұлы Ладислас. Оның көмекшісі "ours d'argent" (күміс аю). Олар от құсын (әкесінің гүлдерін ұрлаған), "roi de fer" ("Темір патша") күміс жалы бар жылқыны және Пері патшаның қызын іздейді.

Құс ізденіс объектісі ретінде

Алтын құстың кейіпкері мифологиялық феникс құсына ұқсас. Шындығында, көптеген нұсқаларда батыр Феникс құсын іздейді. Таяу Шығыста және Түркиядағы құс нұсқаларының бірінде оның аты Хезәран Найтингейл. Аугуст Лескин Хәзәр құсының албан ертегілерінде Гисар ретінде кездесуі мүмкін екенін түсіндірді, ал екі атау да парсы тіліндегі «хәзәр» («мың») сөзінен шыққан, бірақ оны «мың ән» немесе «мың дауыс» деп те аударуға болады. Гримм ағайындыларының «Алтын құс» ертегісіндегі Алтын құс, көптеген ертегілерде сиқырлы күштерге және жарқын сәулеленуге ие деп саналатын славян халық әңгімелеріндегі От құсына ұқсас. Славян От құсы Охнивак Жар құсы немесе Жар құсы; Жарқыраған құс немесе Жарық құсы деп те аталады. Кейде патша немесе батырдың әкесі батырды құсты іздеуге ауруын немесе соқырлығын емдеу үшін жібереді, емес, бағын жойған және/немесе оның құнды алтын алмаларын ұрлаған кім екенін анықтау үшін. Осы тұрғыдан алғанда, әңгіме ATU 551, «Өмір суы» (әкесіне керемет ем іздеу үшін шыққан ұлдар) сияқты, Гримм ағайындылары да жинаған ертегіге жақын. Көптеген нұсқаларда құстың ізделу себебі – жаңа салынған шіркеуді, ғибадатхананы немесе мешітті безендіру үшін оны әкелу, мұны патшаға өткінші қаңғыбас немесе уақыздың хабарлағандығынан кейін. 20-ғасырдың голланд жинақтарында құс кейде Vogel Vinus немесе Vogel Venus деп аталады. Ғалымдар бұл атаудың баяндаушылардың Феникс атауын бұрмалауынан туындағанын болжайды. Атау 19-ғасырғы венгр ертегісі «А Вэнус мадара» («Венера құсы») ішінде де кездеседі. Суретші Ховард Пайл жариялаған «Ақ құс» нұсқасында ханзада бақыт жемісін, жарқын қылышты және атаулы Ақ құсты іздеуге қатысады. Ханзада Ақ құсты ұстағанда, ол әдемі ханшайымға айналады. Венгр нұсқасында «Az aranymadár» («Алтын құс») патша аңызға толы алтын құсқа ие болғысы келеді. Бір ханзада құсты ұстайды, ол оның сиқыршының құс түріне айналдырған ханшайым екенін көрсетеді. Осетиялық «Соловей горной долины» («Тау аңғарынан келген бұлбұл») ертегісінде жас Уарри/Вари қарт әкесімен бірге тұрады. Қарт кісі қайтыс болған соң, ол қызға үйленеді және жол тоғысында үй салады. Үш рет үйден өткен уақыз үйдің кемшілігі бар екенін немесе бірдеңе жетіспейтінін айтады. Көп уақыт өткеннен кейін, үш ұлы дүниеге келген соң, уақыз ғимаратты мақтайды, бірақ олардың үйі одан да әдемі болады, егер Уарри Тау аңғарынан келген бұлбұлға ие болса. Осы жылдардың бәріне көңілі толып, қарт жасқа жеткен үш ұлы оны іздеуге ант етеді. Алайда, бұл әңгімеде ат пен ханшайым жоқ.

Ат ізденіс объектісі ретінде

Әңгіме нұсқаларындағы ат кейде құспен бірге айтылады, ол ерекше қасиетке байланысты, мысалы фламанд нұсқаларында «Van de Gouden Vogel, het Gouden Peerde en de Prinses» және «Van de wonderschoone Prinses, het zilveren Paardeken en de gouden Vogel», ал француз Фландрия нұсқасында «Van Vogel Venus, Peerdeken Muishaar en Glooremonde». Көптеген әңгіме нұсқаларында ат – батырдың ханшайыммен қашып құтылуына көмектесетін құрал. Италиялық бір нұсқада жылқы «irraggiungibile» («жете алмайтын») деп сипатталған. Венгр нұсқасында «A vak király» («Соқыр патша») патша көзі нашарлап, үш ұлы жалғыз емді іздейді: алтын қауырсынды құс. Ең кіші ханзада түлкінің көмегімен алтын құс, күміс түсті және алтын жалы бар ат, сондай-ақ басқа елден ханшайымды іздеуге қосылады. Поитудан шыққан француз ертегісінде «Le merle blanc» («Ақ қарақұс») ескі патша ұлдарын атақты ақ қарақұсты табуға жібереді, осылайша ол қайта жас болады. Ең кіші ханзада ізденісін бастағанда, ол достық түлкіге кездеседі, ол оған көптеген тапсырмалар тізбегі туралы айтады: құсты алу үшін ол бірінші «belle fille»-ді алуы керек; оны алу үшін ол әр қадамы жеті лигаға секіре алатын есекті табуы керек.

Көшпенділік мақсаты - ханшайым

Көптеген нұсқалардың атауларында ханшайым, кейіпкер іздеуінің соңғы нысаны ретінде аталады. Әдетте ертегілерде ерекше сипаттама немесе қасиет айтылады, мысалы, Корсика нұсқасында "Желдей шауып жүретін бие, ән салайтын құс және музыка ойнайтын, жеті сұлу қыз" (корсика: "A jumenta chi biaghja quant'u ventu, l'agellu chi canta e chi sona, a donna di sette bellezze"; ағылшынша: "The she donkey that rides like the wind, the bird that sings and plays music, and the maiden of seven beauties"), Женевье Массиньон жинаған. Италиялық "Көзге арналған су және жеті жамылған сұлулық" ("L'acqua di l'occhi e la bella di setti veli") нұсқасында ханзада "l'acqua di l'occhi", жеті жамылған сұлулық, сөйлейтін жылқы және "aceddu Bonvirdi" (құс түрі) іздеуге жіберіледі. Румын нұсқасында "Құс ән салады, билерлер ұйықтайды" ("Pasărea cîntă, domnii dorm"), император адамдарды ұйықтатып жіберетін әні бар алтын құсты сұрайды. Оның ұлы аңыз құсты іздеп елді аралап, оның иесі алтын патшалықтың ханшайымы екенін біледі. Венгрия нұсқасында "Сынақтан өткен ханзада" ("A próbára tett királyfi") ханзадаға алтын құс пен алтын атты табуға түлкі көмектеседі. Іздеудің соңғы бөлігінде ханзадаға әйел сиқырышынан ханшайымды ұрлау міндеті жүктеледі. Адал түлкі серігі, оның анасын алдап ханшайымның көшірмесіне айналып, ханзада оны қолға түсіреді. Эндрю Ланг жинаған және Гримм ағайындыларына жатқызылған "Алтын русалка" ("The Golden Mermaid") ертегісінде патшаның алтын алмасын бір жаратылыс немесе ұры ұрлап алады, сондықтан ол оны табу үшін ұлдарын жібереді. Бірақ ең кіші ұлы ғана табысқа жетеді: ол ұрының императорға тиесілі сиқырлы құс екенін біледі, алтын атты ұрлап, алтын русалканы әйелі етеді. Бұл ертегінің түпнұсқасы румын тілінде жазылған және Артур мен Альберт Шотт оны Банат аймағынан "Алтын теңіз русалкасы" ("Das goldene Meermädchen") деген атпен жинаған. Жозеф Фрайхерр фон Эйхендорфтың Жоғарғы Силезия ертегілерінің жинағында (сол кезде жарияланбаған, бірақ кейіннен оның ұрпағы басып шығарған) "Венера құсы" ("Der Vogel Venus") немесе "Венера құсының, Понтифардың және Қара Орманның әдемі Амалиясы туралы ертегі" ("Das Märchen vom Vogel Venus, dem Pferd Pontifar und der schönen Amalia aus dem schwarzen Wald") бар. Патша жастығын қайтару үшін Венера құсын қалайды. Ханзада сондай-ақ Понтифар атты және құпия ханшайым Амалияны іздейді, ол қасқырлар, арыстан мен аюлар күзеткен қараңғы ормандағы қараңғы қамалға қоныстанған. Батыр оны саяхатына алып кетуге дайын болғанда, ол қамал қақпасында қара киіммен тұрғанын көреді. Бұл оқиға түрлерінің үйлесімі: АТУ 506, "Көмектескен өлгендер", себебі түлкі көмекшісі - өлген адамның рухы; АТУ 551, "Өмір суы" және АТУ 550, "Құс, жылқы және ханшайым".

Басқа түсіндірмелер

Мифологиялық тұрғыдан қарағанда, әңгіме түрі Алтын құсты әлемдік мәдениеттерде астралдық және күн символикасымен байланысты болатын таусықпен салыстыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, әңгімедегі батыр алтын атқа мініп, әдемі қызды құтқарады, бұл Венерамен (Таң жұлдызымен) немесе литвалық ғалымдардың пікірінше, Балтық аймағындағы оның баламасы Аушринемен параластырылуы мүмкін. Тарихи тіл білімі маманы Вацлав Блажек кейбір мотивтердің (батырлардың түнгі күзеті, алтын алмалар, құс-ұры) осетин Нарт жырларымен және Гесперидтер бағының грек мифімен ұқсас екенін дәлелдейді.

Нұсқалар

Ғалымдар "жарыққан қауырсыны бар сиқырлы құс" немесе алтын қауырсынды кейіпкердің әлемнің көптеген халықтарының фольклорында белгілі екенін мойындайды, мысалы, орыс "жар-птицасы", словак "от құсы" және армян "Куш Пари". Бұл ертегі "Таяу Шығыс және Еуропада айтылады", бірақ оның түрлері әлемнің түкпір-түкпіріндегі дәстүрлерде кездеседі, оның ішінде Үндістан, Индонезия және Орталық Африка, сондай-ақ Солтүстік Африка, Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкада. Швециялық халық аңыздарын жинаушылар Джордж Стивенс және Гуннар Олоф Хилтен Каваллиус осы әңгіменің шығыс текті болуы мүмкін деген болжам жасады.

Әдебиет тарихы

Ғалымдар Стит Томпсон, Йоханнес Болте және Жири Поливка осы ертегі түрінің ұзақ әдеби тарихын іздестірді: оның ежелгі нұсқасы «Мың бір түн» жинағында кездеседі. «Артус Фаграның сағасы» атты әңгімеде Фагра руынан шыққан Кароло, Вильямо және Артуро деген үш бауыр, бұрыш патшасының ұлдары, әкесін емдеу үшін Феникс құсын іздеуге Үндістанға аттанады. Бұл әңгіме 14 ғасырға жататын исланд қолжазбасында жарияланған. Швециялық халық аңыздарын жинаушы Джордж Стивенс пен Гуннар Олоф Хилтен Каваллиус 1816 жылы жиналған Дания ертегісі «Конг Эдвард және Принц Артус» әңгімесін Артус Фаграның сағасымен байланыстырып қарастырды. Голланд ғалымдары 11 ғасырға жататын фламанд ортағасырлық қолжазбасы «Roman van Walewein en het schaakspel» ATU 550 ертегі түрінің алдындағы нұсқасы екенін айтады. Осыған орай, фольклоршы Джозеф Джейкобс «Алтын құс» ертегісінің ирландтық нұсқасына қатысты болғанымен, «Валевейн» романын «Алтын құс» ертегісінің алдыңғысы деп санайды. Ғалымдар Виллем де Блекурт пен Сюзанна Магнанини Лоренцо Селваның «Метаморфози» еңбегінде жазылған әңгімені әдеби нұсқа ретінде көрсетеді: патшаның заңды емес ұлы емдік қасиеттері бар Пистис деген өсімдікті іздейді. Кейіннен ол алыс елден келген Агапе атты қыз бен қанатты жылқыны табуға мәжбүр болады. Гриммдердің ертегісіне тікелей алдыңғысы 1787 жылы анонимдік ертегілер жинағында жарық көрді. Бұл әңгімеде патша Ромуальдтың кенже ұлы, ханзада Нанелл, тағамын түлкімен бөліседі, ал түлкі оған Феникс құсын, «бүнте Пфердхен» («түсті жылқы») және әдемі Трако қызын алуға көмектеседі. Бұл шығарманың авторы кейін Вильгельм Кристоф Гюнтер (де) екені анықталды.

Франция

Француз тіліндегі нұсқасын Пол Себильо "Жоғарғы Бретань ауыз әдебиеті" жинағында жариялаған. Эндрю Ланг бұл нұсқаны "Жасыл ертегі кітабына" (1892) қосты. "Алтын қара құс" ертегісінде бағбанның ұлы, дәрігерлердің ауру әкесіне алтын қара құс қажет екенін айтқандықтан жолға шығады. Екі үлкен ағасы ешқандай ескертусіз қонақ үйге тартылып кетеді, ал кішісі сөйлейтін қоянмен кездеседі, ол оған көмектесу үшін тек қана өтіп кеткеннен кейін ғана пайда болады. Ат тек сатып алынатын нәрсе ретінде көрсетілген, және ол ханшайым бейнесі – фарфор қызды жеңу үшін екі міндетті орындауға тиіс болған жоқ. Сонымен қатар, ертегінің соңында қоян өз түрін өзгертпейді. Франсуа Мари Лузель жинаған тағы бір нұсқасы "Принцесса Маркасса және Дредайн құсы" деп аталады. Онда ауру адам бағбан емес, патша, ал жануар – ақ түлкі – бұл нұсқада ханшайымның інісі емес, ағалары тонағаннан кейін ханзада соңғы ақшасымен жерлеген кедей қарттың рухы. Ханзада құсты ұрлағанда, ұйықтаған қызды жүкті етеді, ал бала әкесін табуға талап етуінен кейін ғана ханшайым оның артынан еріп, шындықты ашады.

Ирландия

1936 жылы жарық көрген ирландиялық нұсқасы ("Le roi magicien sous la terre") келттік "басқа әлемге саяхат" мотивін қамтитын секілді.

Оңтүстік Еуропа

Галисиялық этнограф Лоис Карре Альвареллос "О Пахаро де Оуро" атты галисиялық ертегі жариялады, онда корольдің бақта ағашы бар, сол ағашта қызыл португал алмалары өседі, оларды алтын құс ұрлайды. Оған түлкі көмектеседі және ол алтын ат пен алтын шашты ханшайымды алып, ізденісін аяқтайды. "Istituto centrale per i beni sonori ed audiovisivi" ("Ыстық және аудиовизуалды мұраның орталық институты") 1968–1969 және 1972 жылдары Италия аумағында зерттеулер мен тіркеу жұмыстарын жүргізді. 1975 жылы институт Альберто Мария Сирезе мен Лилиана Серафини редакциялаған каталогты жариялады, онда итальяндық дереккөздерден алынған 550 типтің 13 нұсқасы "Алтын құстың іздеуі" деген атпен тіркелген. Автор Вентворт Вебстер екі баск ертегісін жариялады: біреуінде үш ханзаданың ең кішісі әкесін емдеу үшін өмір суын, сондай-ақ сиқырлы жылқы мен құсты табады. Екіншісі, "Ақ қара құс" атты ертегіде, үшінші ханзада соқыр әкесі патшаны емдеу үшін ақ қара құсты іздейді, сонымен қатар патша үйінен бір қыз бен өте әдемі жылқыны да алады.

Германия

Фольклорист Иеремия Кертин орыс, славян және неміс нұсқаларының көп екенін атап өтті, мысалы, Die drei Gärtnerssöhne ("Бағбанның үш ұлы"); немесе неміс теологы Иоганн Андреас Кристиан Лёхрдің Der Goldvogel, das Goldpferd und die Prinzeßin шығармасы. Вильгельм Виссер жинаған Plattdeutsche (Төменгі неміс) нұсқасында, Vagel Fenus, басты кейіпкер Фенус құсын іздейді, себебі оның әкесі оның денсаулығын жақсарта алатыны туралы армандаған, ал De gollen Vagel ертегісінде оқиға алтын алма ағашын күзету үшін бақтағы әдеттегі қарауылдан басталады. Фленсбургтен алынған нұсқада Guldfuglen ("Алтын құс") баубақтың кіші ұлы түлкінің көмегімен Ақ егіз бен "Ақ қызды" ("hivde Jomfru") іздейді.

Венгрия

Венгриялық "A csodás szőlőtő" ("Тамаша жүзімді қызылша") атты ертегіде үш ханзада әкесі патшадан неге оның бір көзі күліп, екіншісі жылап тұрғанын сұрайды. Бұл патшаның жоғалған жүзім сабағын іздеуге себеп болады, содан кейін басқа патшадан келген жабайы парипа (ат) және әдемі ханшайымды алу үшін ізденіс басталады. Мишель Климо аударған "От құсының" тағы бір нұсқасында, батыр – қасқырдың көмегімен құтқарылған патша ұлы. Оның ізденісінде ханзада жеті басты айдаһардан алтын қауырсынды құс, алтын жалы бар жылқы және он екі басты айдаһардан алтын шашты ханшайымды иеленеді.

Польша

Польша тіліндегі "Принц Ян туралы" нұсқасында, аңыз құстың аты "Жарқалғыш құс" деп аталады. Әңгіме бастапқыда Антони Йозеф Глинскиймен жинақталды, ал тақырыбы "О Яне королевицу, żar ptaku i o wilku wiatrolocie" ("Ян ханзада, жалын құсы және жел сияқты қасқыр туралы") болды. Жел қасқырының көмегімен ханзада Ян Жарқалғыш құсты, алтын жалы бар жылқыны және Ғажайып Жүзді ханшайымды іздеуге шығады.

Оңтүстік славян

Югославиялық нұсқада "Кішкентай ақсақ түлкі" деп аталады. Жанко – шаруаның ең кіші, адал, бірақ жақсы жүректі ұлы. Ол алтын алма ағашын, алтын жылқыны, алтын бесікті және алтын қызды табу үшін түлкінің көмегіне жүгінеді. Алтын қыз, өзі ханшайым болатын ол, Жанконың жақсылығы мен батылдығы үшін оған үйленеді.

Словакия

Словакиялық "Попельвар" ертегісінде ақымақ батыр әкесі, патша үшін құс әкеледі, бірақ оны оның ағалары өлтіріп, оның әйелі, ханшайым Сипсиндилонаны да тартып алады. Осы ертегіде ханшайым басқа кейіпкерлерге қарағанда белсендірек және өз күшімен сүйіктісіне қайтудың жолын іздеуге тырысады.

Чехия

Карел Яромир Эрбен жинаған чех ертегісінде «От құсы мен Қызыл түлкі» (Ptak Ohnivák a Liška Ryška) есімді туындыда, ең кіші ханзада От құсын (Ohnivák), Златохривак атты жылқыны және Алтыншаш (Zlatovláska) атты қызды табу үшін қызыл түлкінің көмегіне ие болады. Ол бұл ертегіді «Май» (Máj) чех альманағында жариялаған, тіпті оны Гримм бауырлардың неміс ертегісімен салыстырды.

Болгария

Болгариялық нұсқада, "Златното птиче" ("Алтын құс") деп аталатын ертегіде, патша ұлдарына өзінің бағалы алтын алма ағашын түнгі ұрыдан сақтауды бұйырады. Ең кіші ханзада оның "жанғыштай, жарқыраған қауырсындары бар" құс екенін анықтайды. Патша ұлдарын құсты іздеуге жібереді: екі үлкен ұлы ізденісті бастаған бойда бас тартады, ал ең кішісі оған көмектесетін қарт адаммен кездеседі. Ханзада ізденіс барысында құс пен қанатты атқа ие болады және алтын құстың иесі патшаның қызына үйленеді.

Удмурт халқы

Удмурт халқының ауыз әдебиетінен алынған, фольклоршы Кралина, Надежда Петровнаның "Дочь хозяина мира" ("Әлемнің Иесінің қызы") атты ертегісінде кедей шалдың үш ұлы болады. Ол оларға түнгі ұрыдан егінді сақтауды тапсырады. Екі үлкен ұлы орындамаса, ал кішісі, Петир, керемет сұлулығымен және алтын қауырсынымен көзге түсетін құс табады. Олар саяхатқа шығып, жолда бір қарт кісіге кездеседі. Үлкен екеуі оған дөрекілік танытады, ал қарт кісі оларды аю мен қасқырдың қолынан өлімге жібереді. Кіші ұлы мейірімді болып, қарт кісі оған ұшатын кілем сыйлайды. Содан кейін Петир әуе иесінен алтын құс, жер иесінен алтын жалаты жылқы, су иесінен алтын қабықшалы балық және әлем иесінің қызын табу үшін бірнеше қиындыққа қатысады. Бұл ертегі мажар тіліне де "A világgazda lánya" ("Әлемнің Иесінің қызы") деген атпен аударылған, ал мәліметтер вотяктардан (удмурттардың тағы бір атауы) алынған.

Словения

Словенияда автор және тіл білгір Матия Вальявецтің "Злата тика" ("Алтын құс") деген атаумен жарық көрген нұсқасында батыр үш ханзаданың ең кішісі. Оған аю (словен. medved) көмектеседі, ал ол атқаміне алтын құс, "тоғыз әлемдегі ешқайсысына ұқсамайтын" жылқы және теңіз қызын (словен. morsko deklico; 'теңізден келген бойжеткен') табу үшін жолға шығады. Бұл ертегі Словенияда осы ертегі түрінің алғашқы басылған нұсқасы саналады.

Скандинавиялық

Скандинавия елдерінен шыққан нұсқалар Свен Грунтвигтің (даниялық "Алтын құс" немесе Guldfuglen) және Питер Асбьорнсеннің (норвегиялық "Алтын құс" немесе Gullfuglen) еңбектерінде кездеседі. Ғалым Орнульф Ходненің "Норвегия халық ертегілерінің типтері" атты еңбегінде Норвегияда Гулфюглен деп белгілі 550-ші типтегі ертегінің 25 нұсқасы тіркелген.

Литва

Август Лескин Литвадан алынған нұсқаларды жинады, онда қасқыр көмекші рөлде, славян нұсқаларымен ұқсас: Vom Dummbart und dem Wolf, der sein Freund war. Осы әңгімеде соқыр патшаның алтын алма ағашы бар бағы бар. Жарқыраған құс алмаларды ұрлап алады, ал ең кіші, ақымақ ұлы оның соңынан қуа жұмып, ақ ат пен ешқашан ер адам көрмеген ханшайымды табуға аттанады. Лескиан мен Брюгманның тағы бір литвалық ертегісінде, сондай-ақ Von dem Dummbart und dem Wolf, der sein Freund war деп аталады, алмалар алмастан жасалған, ал ұры – бүркіт. Ақымақ ең кіші ұл құс, жақсы жылқы және өте әдемі ханшайымды иеленеді.

Латвия

1877 жылы Фрицис Бривземниекс жинаған латыш нұсқасында "одарѣ раскрасавицѣ царевић и братѣдуракѣ съ его помощниками" ("Талантты князь, ақымақ бауыр және оның көмекшілері") патша үш ұлына бір жыл мерзім белгілейді: олар осы уақыт ішінде оның алтын алмаларын жеген алтын құсты ұстап әкелуі керек. Ең кіші ұлы ғана жалғастырады, соңында құсты, екі итті, жылқыны және ханшайымды ұстап алады. Фрицис Бривземниекс сол кітапта тағы екі нұсқаның қысқаша мазмұнын келтіреді: бірінде ханзада алтын шашы, тамшыдай көздері және алмаз тырнақтары бар ханшайымды алып қашады, ал екіншісінде ханзада алтын құсты ұстағанда, ол тасқа айналған үлкен бауырларын қайта тірілту үшін күшін пайдаланады.

Армения

Армян ғылымы армян тілінде жарық көрген басылымдардағы ATU 550 түріндегі ертегілердің кем дегенде 60 нұсқасын тіркеген.

Кавказ аймағы

Қарашай-балкарлардың "Золотая птица" ("Алтын құс") деген атаумен сақталған нұсқасында алтын құс патшаның бағынан жастық сыйлайтын және күш-қуатты қайтаруға мүмкіндік беретін сиқырлы алмаларды ұрлайды. Патша үш ұлына үш жыл бойы ағашты күзетуді бұйырады. Үшінші жылы ең кіші ханзада құсты табады. Ол қасқырдың көмегімен Жер ханының алтын жалаты атты және Хан Дадияна көлінен алтын балықты табу үшін жолға шығады. Ноғайлардың "Золотая птица" ("Алтын құс") атты ертегісінде бір қарттың үш ұлы және бағында алма ағашы бар. Біреу оның бақшасына кіріп, ағаштағы алтын алмаларды ұрлап кетеді, сондықтан ол ұлдарына бақшаны күзетуді бұйырады. Ересек ұлдары сәтсіз аяқтаса, ал кіші ұлы, үлкендерімен ақымақ саналған, алтын құсты табады. Ол қасқырдың көмегімен алтын түсті боз атты алады және көп басты аждахалардан алтын шашты қызды босатады.

Таяу Шығыс

Сириялық Уве Кухр жинаған "Der Falke" ("Фальк") атты ертегіде патшаның бірінші әйелінен Саиф ад Дин мен Баха ад Дин есімді екі ұлы, ал қара күңінен Аладдин есімді ұлы бар. Оның бағында алтын, күміс және алмаз жапырақтары бар әдемі ағаш өседі, оны алып соқыр құс ұрлап кетеді. Үш ұлы ағашқа қарауыл қояды, бірақ тек Аладдин ғана құсты көреді. Патша оларды құсты қууға жібереді. Аладдин қызға айналған жыланды құтқарып алып, ол оған іздеу жолында көмектеседі: жыртқыш құстар залынан құс, алып жынның ұшатын аты, жауларды жеңіп беретін қылыш және ғұлдақтар алып кеткен Фатима принцессасы үшін.

Оңтүстік Азия

Үнді нұсқасында, "Арманды іздеу" (In Search of a Dream) деген ертегіде ең кіші ханзада зөңрөң құс іздейді, себебі оның әкесі, патша, бір әдемі бақ туралы арман көрген, сол бақта құс қонған ағаш болған. Бұл ертегіден басқа, үнді ғалымы А. К. Раманужан бүкіл Үндістаннан жиналған жиырма жеті түрлі нұсқа бар екенін айтқан.

Солтүстік Азия

Тобольск қаласында жиналған "Der den Vogel suchende Fürstensohn" ("Құс іздеген ханзаданың ұлы") атты татар ертегісінде, Василий Радловтың жинағында басылып шыққан, ханзаданың кіші ұлы түнде әкесінің үйін бақылап, құсты табады. Көп ұзамай ол құсты ұстап, үйіне әкеледі. Кейіннен ол қасқырдың көмегімен екі түрлі шетелдік ханзададан жеті керемет жылқы мен алтын цитраны ұрлап, ақырында төртінші патшалықтан бір ханшайымды алып қашады. Шор әңгімешінің "ПТИЦА СЧАСТЬЯ" ("Бақыт құсы") атты ертегісінде бай адамның үш ұлы бар, ең кішісінің аты Алығ Оол. Алығ Оолды ақымақ санап, ол көп жылдар бойы пештің жанында ұйықтап, терісі саңға толып кеткен. Бір күні әкесі ұлдарына егістіктеріне қарауыл қойып, құстарды қууға бұйырады. Егістіктің жанында әдемі қайың ағашы тұр. Олар қайың жапырақтарын бірдеңе жеп жатқанын байқайды, сондықтан келесі үш түнді сергек күтумен өткізеді. Ересек екеуі де сәтсіз аяқтаса, кішісі Алығ Оол алтын құсты табады. Оны атудың орнына, оның қауырсынынан біреуін жұлып алып, оның соңынан қуады. Оған көмектесу үшін ол ат сатып алады. Ол құстың соңынан қаанның патшалығына жетеді. Алығ Оол құсты ұстап алуға тырысады, бірақ ол қателікпен қоңырауды соғып, қаанды ескертеді. Қаан оянып, Алығ Оолдан Алтын Тарак есімді қызды әкелуін сұрайды.

Орталық Азия

Тажик фольклоршысы Улуг заде Клавдия Александровна "ХАСАН И ВОЛК" ("Хасан және қасқыр") атты тажик ертегісін жариялады. Бұл ертегіде патша басқа қалалар мен олардың бақтарына сапар шегуге көндірілгенше қатты қайғыға батыпты. Ол қырықыншы бақта бір ғажайып ағаштың гүл мен жеміс беретінін біледі, бірақ оларды бір құс ұрлап алады. Ол ұлы Хасанға ағашқа күзет тұрып, гүл, жеміс және құсты әкелуді тапсырады. Хасан үш түн күзетте тұрады, үшінші түні құсты табады. Ол құсқа оқ атып, құстың үстінен бір қауырсынды түсіреді, онда бір жазу болады. Содан кейін оған қасқыр келіп, басқа падишахтың әдемі қызын және дивке тиесілі сары атты алуға көмектеседі. Өзбек нұсқасында "Сладкоголосый соловей" ("Тәмді дауысты бұлбұл") деп аталады. Шаһ өмірі бойы жинаған алтын мен әшекейлерден жасалған сәнді ағаш жасауды бұйырады. Ағаш жасалғаннан кейін, түнгі ұры ағаштың бөліктерін ұрлай бастайды. Шаһтың үш ұлы түнгі күзетке шығуға шешім қабылдайды. Тек ең кішісі ғана кінәліні табады: өте әдемі құс, мұқият өңделген құйрығы, інжу мен маржаннан жасалған қауырсыны және тәтті үнмен дыбыстайтын дауысы бар. Шаһ кім құсты әкелсе, сол таққа мұрагер болады деп жариялайды. Бұл нұсқада маймыл көмектеседі, ал ханзада алтын сандықта ұйықтап жатқан әдемі ханшайымды және Алмаз аралында тұратын сиқыршы Орсакидің "Кара Калдыргоц" атты атын іздейді.

Шығыс Азия

Моңғол ертегісінде "Алтын алмалар" ("Die goldenen Äpfel") деп аударылған бір хикая бар. Бір жылы алмалар жоғала бастайды, сонда ханзада үш ұлын осы мәселені зерттеуге жібереді. Ең кіші ұлы түнде көкжиекте жаңбыр пайда болып, құстардың алма жеп жатқанын көреді. Үшінші ұлы бір қауырсынды жұлып алып, әкесіне көрсетеді, ол кім осы құсты әкелсе, сол оның тағына мұрагер болады деп жариялайды. Үшінші ұлы ізденіс сапарына шығады: ол атын қасқырға жем ретінде құрбан етеді, ал қасқыр оның серігі мен жолбасшысы болады. Соңында ол шааннан жылқы ұрлап, ханзада Олгердің қызын қалаған емес үйленуден құтқарады. Хикаяның соңында қасқыр өзіне салмақты алтын балта жасап беруді және оны өзіне қолдануды сұрайды. Ханзаданың үшінші ұлы неге болса да қасқырды өлтіреді, бірақ жануар бастапқы адам кейпіне қайта оралады.

Солтүстік-шығыс Африка

Неміс этнологы Лео Фробеньюс Кордофаннан "Vogel, Pferd, Büchse" ("Құс, жылқы, қорап") деген атаумен әңгіме жинады: Меликтің бағында жеті априкосқа ұқсас жеміс беретін әдемі ағашы бар. Бірақ бір түні құс келіп, жеті жемістің біреуін алып кетеді, осылайша барлығы жоғалады. Кіші ұлы келесі түнде ағашқа қарауыл тұрып, құсты атып түсіруді ұсынады, құс бір қауырсын қалдырады. Жас жігіт қауырсынды алып әкесіне көрсетеді, ол өзі үшін құсты қалайды. Үш ұл құсты іздеуге шығады; екі үлкен ағасы жол айырысында тоқтап, жол көрсеткіштерін оқып, іздеуді тоқтатады. Кіші ұл Aldjann көмегімен іздеуін жалғастырады: ол құс, кез келген жерден шақырылатын жылқы (оны шақыру үшін тек қана оның жалынан бірнеше түктерді үйкеу жеткілікті) және басқа патшаның қызметшілері, барабаншылар мен кернейшілер сақталатын қорапты алады. Ол қорапты алғанда ханзада оны ашады, сосын үлкен салтанатты процессия шығады. Aldjann ханзадаға барлығын қайтадан қорапқа кіргізіп, оны жабуға көмектеседі.

Орталық Африка

Конгоның "Алтын құстар туралы әңгіме" нұсқасында алтын түсті алтын құстардың тобы краалдың үстінен ұшып өтеді, ал жергілікті патша олардың соңынан 11 ұлын жібереді. Ұзақ сапардың барысында әрбір бауырлас жергілікті ауылға қоныстанып, ізденісті жалғастыру үшін тек бір бауырлас қалады. Ол Алтын құстар қаласына жетеді, ондағы халық Сиқырлы домбыраны талап етеді. Домбыраны ұстағандар бүкіл елді билейтін және күндей сәулеленетін қаланың Алтын патшайымын сұрайды. Ең кішісі сыйлықтарды алып, әкесіне қайтудан бұрын ағаларына барады. Алайда, ағалары оны өлтіріп, құстарды, домбыраны және әйелді әкеледі. Алтын патшайым өзімен бірге алып келген кішкентай иттің арқасында өлтірілген бауырласы қайта тіріледі, ол туған қаласына оралып, ағаларының адалсыздығын ашыққа шығарады.