Кіріспе
Неміс тілінде суреттелген өлеңмен жазылған әңгіме. "Макс және Мориц: Жеті балалық ойыншылық" (түпнұсқасы: "Макс унд Мориц – Eine Bubengeschichte in sieben Streichen") – неміс тілінде суреттелген өлеңмен жазылған әңгіме. Оны Вильгельм Буш жазып, суреттеген, алғаш рет 1865 жылы жарық көрген. Одан бері ол неміс тілінде сөйлейтін елдерде ұрпақтан ұрпаққа жетіп, мәдениетке зор әсер еткен, сондай-ақ көптеген тілдерге аударылғаннан кейін бүкіл әлемде танымал болды. Оның мотивтері фильмдерге және телешоуларға бейімделген, комикстерге және балалар телебағдарламаларының кейіпкерлеріне шабыт берген, тіпті оның құрметіне заттар аталған.
Max and Moritz: A Story of Seven Boyish Pranks (original: Max und Moritz – Eine Bubengeschichte in sieben Streichen) is a German language illustrated story in verse. It was written and illustrated by Wilhelm Busch and published in 1865, and has since had significant cultural impact, both in German speaking countries, where the story has been passed down through generations, but on the wider world, after translation into many languages. It has been adapted for film and television, as well as inspiring comic strips and children's TV characters and having things named after it.
Сипаттама
Макс және Мориц: Жеті балалық ойыншылық оқиғасы – екі баланың жасаған әрекеттері туралы, толығымен жұп өлеңдермен айтылған, тапқыр және қара юморға толы әңгіме. Оны Вильгельм Буш жазып, суреттемелерімен бірге 1865 жылы жариялаған. Бұл Буштың ерте туындыларының бірі болғанымен, оның кейінгі жұмыстарында кездесетін маңызды, тиімді эстетикалық және формальды жүйеліліктердің, процедуралардың және негізгі үлгілердің көптегенін көрсеткен. Комикстер тарихын жақсы білетіндердің көптегені оны Katzenjammer Kids және Quick & Flupke туындыларына тікелей шабыт берген деп санайды. Неміс атауы драмалардың атына қосымша тақырыпша берудің неміс дәстүрін пародиялайды, мысалы, "Ein Drama in Akten" (Акттердегі драма) түрінде, бұл сөз тіркесі жағымсыз немесе драмалық оқиғалар туралы айтылғанда күнделікті қолданысқа енген, мәселен, "Bundespräsidentenwahl – Ein Drama in drei Akten" ("Федералды президенттік сайлау – үш актідегі драма").
Бірінші амал: жесір
Ұлдар нанның бірнеше қабығын жіппен байлап, бұл тұзақты қарт жесір Болттың (немесе ағылшын нұсқасында "Тибетс") тауық қорасына қояды, нәтижесінде барлық тауықтар тығырыққа түсіп, өледі. Бұл әрекет классикалық неміс әңгімелеріндегі Тилл Эуленшпигель туралы сегізінші оқиғамен ерекше ұқсас.
Екінші амал: Жесір II
Жесір әйел тауық пісіріп жатқанда, жігіттер оның үй шатырына жасырынып кіреді. Ол ас бөлмеден қысқа ғана уақытқа шыққанда, жігіттер балық аулау таяғымен түтін құбырынан түсіп, тауықтарды ұрлап алады. Жесір итінің қауғанын естіп, жоғары қабатқа асығады, отын ошағы бос екенін көріп, итті ұрып жібереді.
Үшінші амал: Тегінші
Балалар үйінің алдында жылдам ағып жатқан өзені бар, халыққа жақын тігінші Бекке (немесе ағылшын нұсқасында "Бак") қиындық тудырады. Олар оның ағаш көпіршесінің тақтайшаларын аралап, осал жағдайға түсіреді, содан кейін оның есімі "Бак" сөзімен (зоологиялық термин) байланысты ешкінің дыбысын шығарып мазақтайды, ол сыртқа жүгіріп шыққанға дейін. Көпір сынды; тігінші суға ағызылып, шамалы болмаса батып кетер еді (бірақ екі қазды ұстап алып, олар қауіпті биіктікке ұшып шығады). Тилл көпірдің тақтайшаларын аралаған емес, алып тастаған болса да, бұл оқиға Тилл Эуленшпигельдің (32-ші оқиғасы) сюжетімен ұқсас.
Төртінші амал: мұғалім
Олардың діңгелек ұстазы Лемпель шіркеуде болғанда, балалар оның үйіне кіріп, сүйікті түтінін ұнтақпен толтырады. Ол түтінді жаққанда, жарылыс оны есінен айырып, терісін қараңдатады және барлық шашын күйдіріп жібереді. Бірақ: "Келген уақыт жазылады, ал түтін өзінің ізін сақтайды".
Бесінші амал:
Балалар мамыр құрттарына толы қаптарды жинап, оларды Фриц ағасының төсегіне бірден салады. Ағасы дем алысып, ұйықтаған кезде, құрттардың мұрнына басып жатқанын сезінеді. Дүркіреп оянып, қайта ұйықтауға жатар алдында бәрін өлтіреді.
Алтыншы амал: нан пісіруші
Балалар жабық нан пісіретін орынға басып кіріп, Пасха дәмділіктерін ұрлауға тырысады. Претцельдерді ұрлауға әрекеттенгенде, олар қамыр ваннасына түсіп кетеді. Нан пісіруші келіп, оларды қамырмен жабылған күйінде ұстап, пешке салады. Бірақ олар тірі қалады және қабықтарын шағып шығып құтылады.
Соңғы амал: шаруа
Бір шаруаның, Меке (аты ағылшын нұсқасында көрсетілмеген) астық сақтайтын қоймасында жасырынып, балалар астық қаптарын кесіп жіберді. Бір қапты алып кетіп бара жатқанда, шаруа Мекке дереу байқайды. Ол балаларды қаптың ішіне салып, диірменге әкеп тастайды. Балалар ұсақ-түйек болып диірменде ұңшылып, диқанның үйректерге жем болады. Кейін ешкім өкінген жоқ.
Мұра және мәдени маңызы
Буштың "Қорқынышты дуэт" атты классикалық әңгімесі (қазір жалпыға қолжетімді) неміс тілді елдер мәдениетінің мақтанышына айналды. Күні бүгінге дейін ата-аналар осы әңгімелерді әлі сауат ашпаған балаларына оқып береді. Германия, Австрия және Швейцарияда әлі де осы әңгімемен және оның ұйқастарымен таныс болу қалыпты жағдай, себебі ол бұқаралық ақпарат құралдарында жиі еске алынады. Екі кескілеген жүз жамандықпен байланысты және жарнамада, тіпті граффитиде логотиптей көрінеді. Макс пен Мориц – Жапонияда жарық көрген алғашқы шетелдік балалар кітабы, 1887 жылы Синдзиро Шибутани мен Канаме Ояйдзу ромажиге аударған "Ванпаку моногатари" ("Атқақыр әңгімелер"). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл барон Манфред фон Рихтгофен өзінің итіне Мориц деп ат қойды, ал оның досына сыйлаған тағы бір жануарға Макс есімін берді. Екінші дүниежүзілік соғыста жасалған екі Sturer Emil машинасына экипажы Макс және Мориц деп ат қойды. Соғыстан кейін неміс композиторы Рихард Мохаупт хореографпен бірлесіп бурлеск биін (Tanzburleske) құрды, ол 1949 жылдың 18 желтоқсанында Badisches Staatstheater Karlsruhe-де тұңғыш рет көрсетілді. Макс пен Мориц комикстердің алға басушысы болды. Осы оқиға Рудольф Диркті "The Katzenjammer Kids" комиксін жасауға шабыттандырды, ол өз кезегінде Арт Клокиге "Gumby" үшін антагонистерін – Blockheads-ты жасауға көмектесті. Макс пен Мориц (The Katzenjammer Kids-пен бірге) Ragdoll Productions-тың "Рози мен Джим" британдық балалар шоуына, Майк Джадждың "Beavis and Butt-Head" анимациялық сериалына, "Саут Парк" телешоуының Терренс пен Филлип кейіпкерлеріне (шоудың авторлары Трей Паркер мен Мэтт Стоун "Саут Парк" сериалының шабыты "Beavis and Butt-Head" екенін айтты), сондай-ақ Дав Пилкейдің "Капитан Трусы" сериясының Джордж Берд және Гарольд Хатчинс кейіпкерлеріне әсер еткен болуы мүмкін. Max & Moritz Prize – 1984 жылдан бері екі жылда бір рет Эрлангенде өткізілетін халықаралық комикс көрмесінде комикстер, комикс жолақтары және осыған ұқсас материалдар үшін берілетін жүлде. 1988 жылы жарық көрген Йорг М. Гүнтердің "Макс пен Мориц ісі" (Der Fall Max und Moritz) – бұл сатиралық туынды, онда оқиғадағы кейіпкерлер мен олардың айналасындағылар жасаған әртүрлі бұзылықтар неміс Strafgesetzbuch ережелері арқылы талданады. 2020 жылдардың басында Нидерландыдағы Эфтелинг ойын-сауық паркі Max & Moritz атты екі американдық тау-кенін ашты. Макс пен Мориц 2021 жылы Netflix таратқан "The Defeated" телесериалында пайда болады. 1946 жылғы соғыстан кейінгі Берлинде өтетін оқиғадағы екі басты кейіпкер – "Макс" және "Мориц" есімді ағайындылар, ал кітап серияның барлық бөлігінде маңызды рөл атқарады.
Балет
"Макс пен Мориц" Рихард Мохаупт пен Альфредо Бортулуцци тарапынан балет ретінде бейімделді.