Кіріспе

Жан Тяньси (346–406), бастапқы әдептілік аты Гончунгу (公純嘏), кейін Чунгу (純嘏), лақап аты Духуо (獨活), ресми түрде Сипин герцогы Дао (西平悼公), Қытайдың бұрынғы Лян мемлекетінің соңғы билеушісі болды. Ол Чжан Цзюньнің (Чжунчэн герцогы) кіші ұлы болды және 363 жылы немере інісі Чжан Сюаньцзиннен (Цзиндао герцогы) тақты тартып алды. Билік құрған кезінде ол Цзинь әулетіне де, бұрынғы Циньге де қарастырылатын вассалдық мәртебе алды, бірақ ақырында бұрынғы Циньнің толық мойынсұну талабына келіспей, әскери қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ сәтті болмады және 376 жылы бұрынғы Лян мемлекеті жойылды. Ол бұрынғы Циньде шенеунік болды (Гуййи маркизі (歸義侯) атағымен), бірақ 383 жылы Фэй өзені шайқасында Циньнің Цзиньді жаулап алу әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін Цзиньге қашып кетті. Джин императорлық үкіметі оның бұрынғы Лянның билеушісі ретіндегі кейбір іс-әрекеттеріне (оның тарланбауы мен дәуір атауын пайдалануы сияқты) наразы болғанмен, оның ата-бабаларының бұрын Цзиньдің вассалы ретінде ұзақ уақыт бойы мойындалғанын ескерді және император Сяову оны Сипин герцогы атағына қайта орнатты. Ол мемлекеті жойылғаннан кейін 30 жыл өткен соң, 406 жылы қайтыс болды.

Ерте өмір

Жан Тянси 346 жылы, әкесі Жан Жун қайтыс болған жылы дүниеге келді, және оның әкесі қайтыс болғанға дейін немесе кейін туылғаны белгісіз. Оның анасы Жан Жунның кәнизағы Лэди Лю болған (бірақ оның анасының кім екендігі туралы шатасу туралы мақалаға қараңыз). Жан Тянсидің балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ 354 жылы ағасы Жан Цзуо Цзиньнен ресми түрде бөлінген кезде, Жан Цзуо оны Чаннин графы етіп тағайындады. Кейін, Жан Цзуоның немесе оның немере інісі Жан Сюаньцзиңнің билігі кезінде (Жан Цзуо 355 жылы зорлықпен және еркіндіксіз құлатылғаннан кейін билікке келді), Жан Тянси Цзинь астанасы Цзяньканға сапар шекті. Осы сапарда оның ерекше, үш сөзден тұратын Гонгчунгу әдептілігіне байланысты әзілдер айтылып, ол бастапқы "Гонг" сөзін алып тастап, енді Чунгу деп аталды.

Чжан Сюаньцзиңнің регенті ретінде

Жас Чжан Сюаньцзин регенттердің кезеңінен өтті. 361 жылы қабілетті регент Сонг Хун қайтыс болды, ал оның орнына ағасы Сонг Ченг (澄) билікке келді. Бірақ сол жылы кейін генерал Чжан Юн (張) жасаған төңкеріспен құлатты. Содан кейін Чжан Юн мен Чжан Тяньси бірлесіп регенттік қызмет атқарды. Чжан Юн регент болғаннан кейін мақтаншы, адалсыз, тәлкеулес болып, шенеуніктерді жиі өлімге кесті, соның салдарынан ақсүйектер мен шенеуніктер қорқынышқа ұшырады. Чжан Тяньсидің көмекшілері Лю Су (劉肅) Чжан Юнды Чжан Цзуомен салыстырып, оған Чжан Юнға қарсы әрекет ету қажеттігін жеткізді. 361 жылы Чжан Тяньси Лю Су мен тағы бір көмекшісі Чжао Байжуды (白駒) Чжан Юнды өлтіруге жіберді, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Содан кейін Чжан Юн әскер жинап, Чжан Тяньсиге шабуыл жасады. Бірақ Чжан Тяньси Чжан Юнның әскерін Сонг әулетінің құрметін қорғап жатқанына және Чжан Юнның келесі қадамы патшалық Чжан әулетін қырып салу болмақ екеніне көндірді. Бұл туралы естіген Чжан Юнның әскері оны тастап кетті, ал Чжан Юн өз-өзіне қол жұмсады. Оның руы қырылып, Чжан Тяньси жалғыз регент болды. Чжан Тяньси Цзинь императоры Миннің «Цзяньсин» дәуірінің атауын пайдалануды тоқтатты және оның орнына Цзинь әулетінің қазіргі дәуірінің атауын (сол кезде император Айдың «Шэньпин») қолдана бастады, осылайша Цзиньмен одан да жақын байланысын көрсетті. 363 жылы Чжан Сюаньцзиннің әжесі, Жәке ханшайым Ма және Чжан Тяньсидің үлкен ағасы Чжан Чонхуаның (Дюк Цзиньли) анасы қайтыс болды. Чжан Сюаньцзин анасы Леди Гуоны жәке ханшайым деп құрметтеді. Ол Чжан Тяньсинің тәлкеулес әрекеттерінен алаңдап, жоғары лауазымды шенеунік Чжан Циңмен (張) Чжан Тяньсиді өлтіруге сөз байласты, бірақ жаңалықтар тарап кетті, соның салдарынан Чжан Циң және басқа да қастандық жасаушылар өлім жазасына кесілді. Чжан Сюаньцзин қорқып, тақты Чжан Тяньсиге беруді ұсынды, бірақ Чжан Тяньси бас тартты. Бір айдан кейін ол Лю Суға 13 жасар Чжан Сюаньцзинды өлтіру үшін сарайға әскер кіргізуді бұйырды, бірақ Чжан Сюаньцзин аурудан қайтыс болды деп мәлімдеді. Чжан Тяньси өзі таққа отырды. Ол анасы Леди Люді жәке ханшайым деп құрметтеді және дереу Шипин герцогы ретінде Цзинь комиссиясын іздеді, сондай-ақ 347 жылы Чжан Чонхуа оған патшалық титул бермей тастағандықтан ұсталып тұрған Цзинь елшісі Юй Гуйды (歸) босатты.

Билік

Жан Тяньсидің билігі еріксіздікпен толы болды, өйткені ол Лю Су, Чжао Байджу және басқа да сенімді ізбасарларына, олардың ешқайсысы билікке көтерілген кезде 20 жастан асқан емес, өздері қалағандай билік етуге мүмкіндік берді. (Ол өзі герцог болған кезде 17 жаста еді.) Ол тіпті Лю және Лян Цзинді (梁景) өзінің ұлдары ретінде қабылдады, тіпті олар өзімен бірдей жаста болса да. Тәжірибелі қолбасшылар бұл оқиғаға қатты ренжіді, олар оған ашық қарсы шығуға батылдары бармады, бірақ оған деген адалдығын сезінбеді. 364 жылы бұрынғы Цин императоры Фу Цзянь Чжан Тяньсиге өзі талап еткен Цин атақтарын берді, ал Чжан Тяньси бас тартпады, ол бұрынғы Циннің вассалы ретінде мойынсұнды. 366 жылы ол бұрынғы Циньмен шекараға елшілерін жіберіп, мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастың аяқталғанын жариялады. Сол жылы Ли Ян (李), Лонгси қолбасшылығын (隴西, қазіргі Дингси, Ганьсу) басып алған және бұрынғы Циньның вассалы болған, бірақ бұрынғы Лянмен байланысын сақтаған, ресми түрде тәуелсіздік жариялады және бұрынғы Циньмен және бұрынғы Лянмен қарым-қатынасын үзді, оның айналасындағы қолбасшылықтарды басып алды. 367 жылдың басында Чжан Тяньси Лиге жеке шабуыл жасап, одан бірнеше қалаларды басып алды. Ли қорқып, бұрынғы Циньден көмек сұрап кешірім сұрады. Бұрынғы Цинь премьер-министрі Ван Мэн Лидің астанасы Фуханды (枹罕, қазіргі Линься Хуэй автономиялық префектурасы, Гансу) босатуға тырысқан күшке басшылық етті, ал Ван мен Чжанның күштері Фуханда тұраққа жетті. Ванның ұсынысы бойынша, Чжанға Лидің адамдарын тұтқындап, өз иелігіне қайтару, ал Ванға Лиді шығысқа алып кету рұқсат етіледі. Чжан Тяньси келісті, және бұрынғы Циньмен үлкен қақтығыстың алдын алды. 371 жылы Фу Цзянь бұрынғы Янды жойғаннан кейін, Лиан Шу (梁殊) және Ян Фу (閻負) хабаршыларын бұрынғы Лианға жіберді, сонымен бірге бұрын тұтқындалған бұрынғы Лиан генерал Инь Жу (陰據) және Ван Мэннің хаты. Бұрынғы Циньнің күш көрсетуінен таңғалған Чжан Тяньси қорқып кетті және кешірім сұрады, қайтадан өзін бұрынғы Циньдің вассалы ретінде ұсынды. Алайда сол жылдың соңында бұрынғы Цинь өз шекарасында үлкен әскерлер орналастырғандықтан қорқып, ол астана Гузанның (姑臧, қазіргі Уувей, Ганьсу) батысына құрбандық үстелін салдырды және өзінің қол астындағыларына өзіне де, Цинге де ант берді, содан кейін ең басты Цинь генералы Хуан Вэнге бірге бұрынғы Циньге шабуыл жасауға өтініш жасады. Хуанның реакциясы белгісіз, бірақ іс жүзінде ешқандай науқан жүргізілген жоқ. Алайда, бұрынғы Циньнің қатерлі әсерінен Чжан Тяньси бұрынғыдан гөрі ішімдікке және әйелдерге деген құмарлығы арта түсті, ол мемлекеттік міндеттерді елемеді. Сондай-ақ, ол өзінің бірінші мұрагері Чжан Дахуайды (張大懷) құлатып, сүйікті кәнизагы Консорт Цзяоның ұлы Чжан Дайуды (張大豫) мұрагер етті. Бірде ол ауырып қалған кезде, өзінің екі сүйікті кәнизагы Юань мен Сюэге өзінің оларға қаншалықты жақсы көретінін есте ұстаулары керектігін айтты. Ол қатты ауырып, өлім аузында жатқандай көрінген кезде олар өз-өздеріне қол жұмсады. Кейін ол ауруынан айығып, құрметпен жерледі. 376 жылы Фу Цзянь Цзянсиді басып алуға немесе қорқытып, толық мойынсұнуға тырысуға шешім қабылдады. Ол генерал Гу Чан (苟萇) басқарған 130 000 адамнан тұратын үлкен күш жіберді, бірақ күштің алдында Ян мен Лянгті қайтадан Чан Цзяньсиді толықтай мойынсұнуға және бұрынғы Цинь астанасы Чанъаньға ресми сапармен баруға көндіруге жіберді. Жан Тянси, егер Чанъанға барса, ешқашан босатылмайтынына сеніп, қарсылық көрсетуге шешім қабылдады және ол Ян мен Лянгты қатыгездікпен өлтірді. Ол өз қызметкерлеріне оларға жебе атуды бұйырды, "Егер сіз оларды ұта алмасаңыз, онда сіз менің жүрегіммен бірдей емес екеніңізді көрсетесіз" деп мәлімдеді. Ол тәжірибелі генерал Ма Цзяньды (馬建) қарсылық көрсетуге жіберді, бірақ Чжан Тяньсидің билігіне риза болмаған Ма бұрынғы Цин күштеріне берілді. Чжан Тяньси жіберген басқа әскерлердің барлығы бұрынғы Лян әскерлерімен жеңілді, ал соңғысы Чан Джу (常據) қолбасшылығында жойылды. Жан Тяньси өзі қарсылық көрсету үшін әскерді басқарды, бірақ Гузаньдан кетуге тырысқаннан кейін көтерілістер басталды. Ол қорқып, Гузанға қайтып келді де, берілді. Бұрынғы Лянгтың ақыры келді.

Бұрынғы Лянның құлдырауынан кейін

Фу Цзянь Чжан Тяньсиді құтқарды және оған Гуйи маркизі лауазымын беріп, орта деңгейдегі үкіметтік қызметке тағайындады. (Шолу басталмас бұрын Фу Цзянь Чанъаньда Чжан үшін сарай салуды бастады, және Чжан қарсылық көрсеткен кезде сарай толыққанды аяқталған еді.) 383 жылы Чжан Фу Цзяньге қызмет етіп жатқанда, бұрынғы Цинь әскері Цзиньді жоюға тырысып, Фэй өзені шайқасында Цзинь әскерінен жеңіліске ұшырады. Чжан осы мүмкіндікті пайдаланып, тұтқынға алынған Цзинь генералдары Чжу Сюй (朱序) және Сюй Юаньси (徐元喜)мен бірге Цзиньге қашып кетті. (Оның ұлы Чжан Даю, онымен бірге қашуға үлкермеді, кейіннен бұрынғы Ляңды қайта құруға тырысты, бірақ 387 жылы Кейінгі Ляңның негізін қалаушы Лю Гуаннан жеңіліп, қаза тапты.) Цзинь императоры Сяову оны орта деңгейдегі лауазымға тағайындап, ата-бабаларының адалдығын еске алып, Сипин герцогы атағын қайта берді. Ол әдеби дағдыларымен танымал болды, бірақ Цзинь шенеуніктері оны мемлекетін жоғалтқаны және бұрынғы Циньге тұтқынға түскені үшін сыйлаған жоқ. Бір кезде оның психикалық денсаулығы нашарлай бастады (мүмкін Альцгеймер ауруы немесе басқа да сананы әсер ететін аурулар) және маңызды лауазымдарға тағайындалған жоқ. Император Аньның туысы Сима Юаньсян билікке келген кезде (шамамен 390 жылдары) ол Чжанды жиі шақырып, оны мазақтап, бірақ Чжанның кедейлігін ескеріп, округ әкімі етіп тағайындады. Кейін, Хуан Сюань Сима Юаньсянды құлатып, Чжанның әулетінің әскери беделін пайдалануды қалап, Чжанға Лян провинциясының (涼州, қазіргі орталық және батыс Ганьсу, бұрынғы Ляңның иелігі, бірақ сол кезде Цзинь оны бақылаған жоқ) губернаторы лауазымын берді. Чжан 406 жылы қайтыс болды.