Санжар Гуйес Умаров: Өзбекстан оппозициясының қайраткері және кәсіпкерінің тағдыры

Кіріспе

Санжар Гүйсас Умаров (1956 жылдың 7 сәуірінде туған) – көрнекті өзбек саясаткері және бизнесмен. Ол президент Ислам Каримовтың авторитарлық үкімшілігіне қарсы басты оппозициялық партия – Sunshine Uzbekistan партиясының төрағасы. Ол 2005 жылдың қазанында жемқорлық айыбымен тұтқындалды – оның жақтастары бұл айыптың саяси себептермен жасалғанын айтады – және 2009 жылдың қарашасына дейін түрмеде отырды, содан кейін босатылып, АҚШ-қа көшіп кетуге рұқсат алды.

Өмірбаян

Умаров Ташкентте, Өзбекстанда, зиялылардың үлкен отбасында бес баланың ортаншысы болып дүниеге келді. Оның әкесі, Гүесс Экуб Умаров – физик, анасы, Набира Шамсиева – университетте ағылшын тілінен сабақ беретін оқытушы. Умаров Ташкент суару және ауыл шаруашылығын механикаландыру университетінде білім алып, электр инженериясы мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін Мәскеудегі Бауман атындағы техникалық университетіндегі континентаралық баллистикалық зымырандар техникасы бойынша жұмыс істеді. 1982 жылы қорғаған диссертациясы күн энергиясын қолдануға арналған еді. Білімін аяқтағаннан кейін Умаров Алжирдің Бискра қаласындағы Алжир университетінде физика және инженерия пәндерін оқыта бастады. 1988 жылы Өзбекстанға оралды және 1989 жылы Өзбекстанның алғашқы бизнес мектебін құруға қатысты. Отанына оралғаннан кейін бұрынғы Кеңес Одағының жаңа тәуелсіз мемлекеттерінде ұялы телефондардың мүмкіндіктеріне қызығушылық танытып, 1991 жылдың ақпанында АҚШ инвесторларының қолдауымен «Уздунробита» телекоммуникациялық компаниясын құрды. «Уздунробитаның» табысынан кейін Умаров Өзбекстанда бірнеше басқа да бизнес құрды; телекоммуникациядан басқа, ол ауыл шаруашылығы, мұнай және табиғи газ саласындағы компанияларға назар аударды. Ол батыс инвесторларымен жақын байланыста болғанымен белгілі және шетелдік инвестицияларды жеңілдету үшін көп еңбек етті. 2005 жылы ол Өзбекстан үкіметімен Өзбекстан азаматтарының өмір сапасын жақсартатын экономикалық реформалар туралы диалог құруға тырысқан азаматтық топтар мен зиялылардың «Sunshine Uzbekistan Coalition» (Көңілді Өзбекстан коалициясы) бірлестігін құрды. Еркін сауданы және ауыл шаруашылығы саласындағы жеке меншікті жақтаған «Sunshine Uzbekistan Coalition» 2005 жылдың наурыз айында экономикалық реформаларды қолдайтын демократиялық ұйым ретінде пайда болды. 2005 жылдың қазан айында ол жемқорлық және ақша жылыстыру айыптарымен тұтқындалды. Оның қолдаушылары бұл айыптаулардың саяси себептермен жасалғанын алға тартып, оның Парламентке реформалар туралы хат жібергеннен кейін тұтқындалғанын мәлімдеді. Умаровтың адвокаты оны түрмеде жалаңаш және санасыз күйде тапқанын айтты, ал оның қолдаушылары оны есірткімен улағандарын жоққа шығармайды. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар Өзбекстан үкіметін тұтқындардан жауап алу үшін оларды есірткімен улауда айыптайды, бірақ үкімет бұл айыптауды жоққа шығарады. Умаровтың соты 2006 жылдың қаңтар айында басталды, ол 2006 жылдың наурыз айында оффшорлық компаниялар арқылы ақшаны жылыстыру, салықтан қашу және шетел валютасын жасыру қылмыстық тобын басқарды деген айыппен сотталды. Ол 14 жылға бас бостандығынан айырылды (амнистия келісімі бойынша 10 жылға дейін қысқартылды) және 8 миллион АҚШ долларынан астам айыппұл төледі. Умаров төрт жыл бойы Өзбекстанның Кизил-Тепа түрмесінде қамалды. Дипломатиялық қысым нәтижесінде Умаров 2009 жылдың 7 қарашасында босатылды және екі аптадан кейін, 21 қарашада, Теннесси штатының Германтаун қаласындағы отбасына оралды. Одан бері Умаров АҚШ-та тұрады және Өзбекстандағы адам құқықтарын қорғау үшін «Sunshine Uzbekistan Coalition» ұйымымен жұмысын жалғастыруда.

Umarov was born in Tashkent, Uzbekistan, as the middle child of five in a large family of intellectuals. His father, Guiess Ekub Umarov, was a physicist; his mother, Nabira Shamsieva, was a university English instructor. Umarov attended the Tashkent University of Irrigation and Mechanization of Agriculture, earning a bachelor's degree in electrical engineering. Following this, he served as an intercontinental ballistic missile technician at Bauman's Technical University in Moscow. He went on to the Tashkent Polytechnic Institute for a PhD; his dissertation, defended in 1982, was on applications of solar energy. Upon earning his degree, Umarov gained a position at Algeria University in Biskra, Algeria, teaching physics and engineering. He returned to Uzbekistan in 1988, where he participated in the establishment of Uzbekistan's first business school in 1989. Following his return, he became interested in the possibilities of mobile phones in the newly independent states of the former Soviet Union, and founded telecommunications company Uzdunrobita in February 1991, with the backing of investors from the United States. Following Uzdunrobita's success, Umarov went on to found a number of other businesses in Uzbekistan; in addition to telecommunications, he concentrated on companies related to agriculture, petroleum, and natural gas. He became particularly known for his close ties with western investors, and worked largely to facilitate foreign investment. In 2005, he founded Sunshine Uzbekistan Coalition, an association of civil groups and intellectuals, which sought to open a dialogue with the Government of Uzbekistan concerning economic reforms that could dramatically improve the quality of life of Uzbek citizens. Advocating free trade and private ownership of the agricultural industry, Sunshine Uzbekistan Coalition emerged in March 2005 as a pro democracy organization advocating economic reforms. In October 2005, he was arrested on charges of embezzlement and money laundering. His supporters allege that these charges are politically motivated, pointing to the fact that his arrest came shortly after he sent a letter to Parliament advocating reforms. Umarov's lawyer further claims to have found him naked and incoherent during a visit to his jail cell, and supporters allege that he was drugged. Human rights groups accuse Uzbekistan's government of regularly drugging prisoners to extract confessions, an allegation the government denies. Umarov's trial began in January 2006, and he was convicted in March 2006 of heading a criminal group laundering money through offshore companies, tax avoidance, and hiding foreign currency. He was sentenced to 14 years in prison (reduced to 10 years under an amnesty agreement) and over US$8 million in fines. Umarov was held in Prison Camp Kizil Tepa, Uzbekistan for four years. As a result of diplomatic pressure, Umarov was released on November 7, 2009 and returned home to his family in Germantown, Tennessee two weeks later, on Saturday, November 21. Umarov has since been living in United States and has continued to work with Sunshine Uzbekistan to promote human rights in Uzbekistan.