Кіріспе

Этникалық топ
Мысалы, 2007 жылы Еуропа Кеңесі Румынияда шамамен 1,85 миллион рома тұрғанын бағалады, бұл сол кезде қол жетімді ең төменгі бағалау (1,2-2,2 миллион адам) мен ең жоғары бағалау (1,8-2,5 миллион адам) арасындағы орташа мән. Бұл көрсеткіш халықтың 8,32% құрайды.

Келу

Тілдік және тарихи деректер ромалардың Византия империясы шегінде ұзақ уақыт өткізгеннен кейін Балқанға келгенін, және бұл шамамен 1350 жылы болғанын көрсетеді. Бұл мерзім Осман түркілерінің кеңдеуіне байланысты Кіші Азиядағы тұрақсыздықпен сәйкес келеді, бұл олардың қоныс аударуына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, жоғарыда аталған мерзімдер негізінен болашақ румыниялық территорияларға ромалардың алғашқы келген кезімен байланысты екенін атап өту керек. Оңтүстіктен қоныс аудару толқындары 18 ғасырға дейін жалғасты, сол кезде түрік тілінде сөйлейтін мұсылмандардың арасында ромалардың солтүстікке көшіп кетуі әлі де болды. Рома құлдығы институты Трансильванияда да болды, әсіресе Валахия және Молдавия князьдерінің билігінде болған аймақтарда, бірақ Трансильвания ромаларының көпшілігі құл болған жоқ. Қазіргі Румынияда рома құлдығы туралы ашық талқылау әлі де табу нәрсе саналады. Оқулықтар мен румыниялық мектеп бағдарламалары рома тарихының осы және басқа да аспектілерін азайтады немесе толығымен жоққа шығарады. Князьдық құлдар мемлекет үшін жұмыс істеуге және дәстүрге негізделген жүйе бойынша арнайы салық төлеуге міндетті болды. Бұл міндеттер рома құлдығы кезеңінде біртіндеп артты, және кейде монастырлар мен боярларға тиесілі құлдарға да таралатын. Ромалардың заңға қол жеткізу мүмкіндігі болмағандықтан, жергілікті рома басшылары мен шерифтер басқаратын параллельді құқықтық жүйе болды, ал ромалардың рома емес адамдардың мүлкіне немесе денсаулығына келтірген зияны үшін жауапкершілік олардың заңды иелерінде болды. Ромаларды өлтіру формальды түрде өлім жазасымен жазаланды, бірақ құлды өлтірген боярлар іс жүзінде өлім жазасына кесілген емес, ал бір романы басқа романы өлтірсе, оны құрбанның иесіне өтемақы ретінде ұсынушы еді. Осы жаңартудың бөлігі ретінде, құл иелері боярлар өздерінің еңбек күшін капиталистік жолмен тиімді пайдалана бастады. Рома құлдары жаз айларында ауыл шаруашылығында жұмыс істеуге мәжбүр болды, бұл бұрын кең таралған емес еді, сондай-ақ құрылыс алаңдарында және жаңадан пайда болған өнеркәсіптік сектордың фабрикаларында жұмыс істеуге мәжбүр болды. Жеке құл иелері, монастырлар және тіпті мемлекет өздерінің құл еңбек күшін үлкен сомаға жалға берді. Бұл жаңа капиталистік қанау жүйесі құлдарды толық мағынасында тауарға айналдырды, ал бұрын құлдар тек қана төтенше жағдайларда сатылатын, ал құлдарды жаппай сату кең таралды. Осы жаңа қанау әдісінің нәтижесінде Молдавия мен Валахия ромаларының көшпелі өмір салты мүмкін болмай қалды, және Трансильвания ромалары сияқты, олар да көбінесе отырықшы халыққа айналды. Валахия мен Молдавиядағы құлдардың нақты саны осы кезеңде даулы мәселе болып табылады, бірақ тарихшы Виорел Ахим бұл көрсеткіш шамамен 400 000 немесе халықтың 7% құрайды деп есептейді. Маңызды қауымдастықтар Сорока, Отачи және Четатя Албэ, Кишинев және Бэлци маңында сақталды.

Еріктіліктен 1918 жылға дейін

Ромаларды босату Румыния ромаларының құқықтық жағдайын жақсартты, бірақ олар румын қоғамының ең маргиналданған тобы болып қала берді. Бостандыққа қол жеткізгеннен кейінгі алғашқы отыз жылда айқын қалалану процесі болды, көптеген ромалар бұрынғы иелерінің жерінен қуылды немесе оларды кедейлікке түсіретін өмір салтын қабылдағысы келмеді, сондықтан қалаларға көшіп кетті. Бұл, басқа рома топтарының жағдайынан өзгеше болды, олар осы жаңа жағдайға толық бейімделіп, шаруалар қатарына сіңіп, мәдени және ресми түрде рома екендіктерін жоғалтты. Осы кезеңде металл өңдеу және қолөнер сияқты романың дәстүрлі экономикалық қызметтері әлсіреп, румындар ағаш өңдеу сияқты жаңа кәсіптерге көшкенімен және өндірілген тауарлардың бәсекелестігі күшейгенімен байланысты болды. Көшпенді өмір салтын сақтап қалған аздаған ромалар дәстүрлі қолөнерлерін тастап, саудагерлікпен айналыса бастады, ал полицияның ауылдарға жақын жерде кемпінг құруға рұқсат бермеуі олардың дәстүрлі өмір салтын қиындатты. Бұл экономикалық және әлеуметтік өзгерістер дәстүрлі рулық жүйенің күшін әлсіретті және рома топтары арасындағы әлеуметтік және тілдік айырмашылықтарға қарамастан, ортақ ромалық идентитікті нығайтты.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қуғын-сүргін

1940 жылы Румыния Венгрия мен КСРО-ға аумақтарын беруге мәжбүр болды, бұл оқиға генерал Иоан Антонескуды билікке келтіретін әскери төңкеріске әкеп соқты. Антонеску бастапқыда фашистік «Темір гвардиямен» бірігіп, кейіннен нацистік Германиямен одақтасқан, негізінен әскери фашистік диктатура құрды. Антонеску 1944 жылы Румынияға кеңес әскерлерінің кіргеніне және корольдің оны құлатуына дейін рома халқын қысымға алып, қудалады. Румынияның екінші дүниежүзілік соғыс кезінде рома халқына жасаған зұлмысы, Антонеску режимі тарихына арналған кең ауқымды тарихи әдебиеттерге қарамастан, румын тарихшыларының назарынан тыс қалды. Венгрияда рома халқына қатысты кемсітушілік 1930 жылдардың өзінде кең таралған, ал полицияның рома қоныстарында жүргізетін шабуылдары заңмен міндеттелген. Соғыс барысында венгр ромалары қалалардан бірте-бірте шығарылып, немесе геттоларда тұруға мәжбүр болды. 1944 жылдың наурыз айында Венгрия нацистік Германия тарапынан басып алынды, осыдан кейін Венгрия рома және еврей халқына жасалған қудалауды күшейтті. Көптеген еврейлер концлагерлерге депортацияланды, ал көптеген ромалар мәжбүрлі еңбек батальондарына жиналды. Венгриядағы шамамен 100 мың рома халқының 50 мыңына жуығы мәжбүрлі еңбекке тартылды.

Коммунистік режим кезінде және 1989 жылдан кейін

Кейде билік өкілдері нәсілдік жеккөрушілікке байланысты қылмыстарды жасыруға тырысты, әлеуметтік шиеленісті күшейтпеу үшін. Мұның мысалы ретінде 1974 жылы Яссы қаласының жүк көлігі жүргізушісі Евгений Григорьдің әйелі мен үш баласының рома тобынан қаза тапқаны үшін кек алу ниетімен жүк көлігін рома лагеріне айдап кіргені, салдарынан 24 адам қаза тапқаны келтіріледі. Бұл факт тек 2000 жылдары ғана жарияланды. Румынияда коммунизм құлағаннан кейін рома қауымдастығына бағытталған көптеген этносаралық қақтығыстар болды, ең танымал – 1993 жылғы Хэдэреньдегі тәртіпсіздіктер. 1989 жылдан 2011 жылға дейін Турулунг, Вяргиш, Куза Вода, Болинтин Дил, Огрезень, Регин, Кэрпиниш, Гейсен, Пляиши де Сус, Велений Лапушулуй, Рача, Валя Ларгэ, Апата, Сынмартин, Сынкрайень және Ракош қалаларында ромаларға қарсы маңызды қақтығыстар орын алды. 1990 жылдың маусым айындағы Минериада кезінде наразылық білдірушілер тобы Бухаресттегі рома аудандарында погром ұйымдастырды. Баспасөз мәліметтеріне сәйкес, рейдтер нәтижесінде пәтерлер мен үйлер қиратылып, ер адамдар ұрып-соғылып, рома әйелдеріне шабуыл жасалды. Кейін, 2020 жылы телешоуда сөйлеген Бэсеску "рома" терминін "цыган" терминінің орнына қолдануға қарсылық білдірді, оның пікірінше, бұл термин "90-шы жылдары жасанды түрде жасалған" және "шет елде тұратын румындармен шатасуға әкеледі". Ол рома халқының Румынияның жаман бейнесін қалыптастырғанын және "қылмыстық цыган топтары өз өмір салтына төзімділік танытуға болмайтынын түсінуі керек" деді. 2011 жылдың қарашасында Бая-Маре қаласының мэрі Каталин Черекеш рома қауымдастығы тұратын ауданда қабырға салуға шешім қабылдады. Ұлттық дискриминацияға қарсы кеңес 2011 және 2020 жылдары қабырғаны бұзу туралы бірнеше бұйрықтарға қарамастан, мэрга айыппұл салды. Сондай-ақ 2020 жылы Тыргу Муреш қаласының мэрі Дорин Флореа Муреш округінде ромалардың саны ең көп екенін және олар "Румыния үшін ауыр проблема" екенін мәлімдеді. Фашистік AUR партиясының сенаторы Сорин Лаврич ромаларды "әлеуметтік індет" деп атады. 2000 жылғы Еуроодақтың ромалар туралы баяндамасында Румыниядағы дискриминацияның жоғары деңгейі қатты алаңдату тудырады және білім беруге қол жеткізуді жақсартуға бағытталған бағдарламалармен ғана шектелді делінген. Әлемдік банк, Еуропа Кеңесінің Даму банкі (ЕКДБ) және Ашық қоғам институты (АҚИ) сияқты түрлі халықаралық ұйымдар 2005-2015 жылдар аралығында ромаларды қосу онжылдығын іске қосты. Осыдан кейін Еуроодақ ромаларды қосу онжылдығын жариялады, бұл және басқа да проблемалармен күресу мақсатында жасалды. Ромалардың интеграциясы үлкен экономикалық және әлеуметтік теңсіздіктерге байланысты қиындық тудырады; 2002 жылғы халық санағы бойынша ромалар сауатсыздықтың ең жоғары көрсеткішін (25,6%) көрсететін этникалық топ болып табылады, тек түрік азшылығында (23,7%) осындай жоғары көрсеткіш бар. Румынияның білім беру жүйесінде дискриминация мен сегрегация бар, бұл рома студенттерінің оқудан кету деңгейінің жоғарылауына және біліктілігінің төмендеуіне әкеледі. Сонымен қатар, рома азшылығының өмір сүру ұзақтығы румындардың орташа өмір сүру ұзақтығынан 10 жылға төмен. Алайда, 2011 жылғы кезекті халық санағы рома ұлтының өкілдерінің санының едәуір өскенін көрсетті. Кейбір зерттеулерге сәйкес, Румыниядағы ересектер түрмесіндегі тұтқындардың 17%-ы және кәмелетке толмағандар түрмесіндегі тұтқындардың 40%-ы ромалар болып табылады. Бұл көрсеткіш оларды бұқаралық ақпарат құралдарының шабуылдары мен дискриминациялық практикалардың сүйікті нысанына айналдырады. Румынияның алты түрмесінде жүргізілген тағы бір зерттеу түрмеде отырғандардың 21%-ы рома екенін көрсетті, бұл кез келген ресми немесе бейресми этникалық құрамға байланысты статистикаға сүйене отырып, күткеннен әлдеқайда көп. Румыниядағы Pro Democrația қауымдастығы сұраған адамдардың 94%-ы шетелде қылмыс жасаған ромалардың Румыния азаматтығынан айырылуы керек деп санайтынын көрсетті. Басқа бір сауалнамада румындардың 68%-ы ромалар қылмыстың көп бөлігін жасайды деп санайтыны, 46%-ы оларды ұры деп санайтыны, 43%-ы жалқау және лас екені, ал 36%-ы рома қауымдастығы Румынияға қауіп төндіре алады деп санайтыны анықталды. 2013 жылы IRES жүргізген тағы бір сауалнамада респонденттердің 57%-ы рома ұлтының өкілдеріне сенбейтінін және тек 17%-ы рома досы бар екенін айтты. Сонымен қатар, 57%-ы бұл этникалық топ Румынияда дискриминацияға ұшырамайды деп есептейді, 59%-ы ромаларға мемлекеттен көмек көрсетілмеуі керек деп санайды, ал 72%-ы олардың кедей болуының себебі жұмыс істеуге құштар еместігінде (72%) және олардың көпшілігі қарақшылар (61%) екенін айтады. 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі аясында Румынияға пана сұраған украиналық ромаларға қатысты дискриминация туралы хабарлар пайда болды.

Демография

Ауданның рома халқы (2011 жылғы санақ) % Муреш 46,947 8,52% Кэлэраши 22,939 7,48% Сэлаж 15,004 6,69% Бихор 34,640 6,02% Жиуржу 15,223 5,41% Дымбовица 27,355 5,27% Яломица 14,278 5,21% Сату Маре 17,388 5,05% Долж 29,839 4,52% Сибиу 17,946 4,52% Бузэу 20,376 4,51% Алба 14,292 4,17% Бистрица-Нэсэуд 11,937 4,17% Мехединци 10,919 4,11% Арад 16,526 4,04% Илфов 15,634 4,02% Ковасна 8,267 3,93% Вранча 11,966 3,52% Брашов 18,519 3,37% Клуж 22,531 3,26% Галац 16,990 3,17% Арджеш 16,476 2,69% Брэила 8,555 2,66% Марамуреш 12,211 2,55% Бэкеу 15,284 2,48% Прахова 17,763 2,33% Олт 9,504 2,18% Телеорман 8,198 2,16% Тимиш 14,525 2,12% Горж 6,698 1,96% Сучава 12,178 1,92% Вылча 6,939 1,87% Хунедоара 7,475 1,79% Харгита 5,326 1,71% Караш-Северин 7,272 1,70% Тулча 3,423 1,61% Васлуй 5,913 1,50% Яссы 11,288 1,46% Нямец 6,398 1,36% Бухарест 23,973 1,27% Констанца 8,554 1,25% Ботошани 4,155 1,01% Барлығы 621,573 3,09%

Дін

2011 жылғы халық санағы бойынша, рома халқының 69,9% православиелік христиан, 18,4% пятидесятниктер, 3,8% римдік католиктер, 3% реформаттар, 1,1% грек католиктері, 0,9% баптистер, 0,8% жетінші күндік адвентистер, ал қалғаны ислам және лютерандық сияқты басқа діндерді ұстанады.

Мәдениеттің әсері

Румыниялық рома музыканттары мен топтарының ішінде Григораш Динику, Джонни Радукану, Ион Воику, «Тараф де Хайдукс», «Коннект-Р», Андра және Николь Черри бар. Румын поп-мәдениетінің бір бөлігі саналатын «манеле» музыка жанрын көбінесе Румыниядағы рома әншілері орындайды. Ол ішінара рома музыкасының ықпалында болғанымен, негізінен 19 ғасырда Түркиядан Румынияға келген шығыс музыкасының әсеріне ұшырады. Румыния қоғамдық пікірі бұл мәселе бойынша қолдаудан бастап толық айыптауға дейін әртүрлі болып келеді.