Кіріспе
Экологиялық қарыз – бұл кейбір белсенділердің пікірінше, тарихи экологиялық әділетсіздіктің салдарынан, әсіресе ресурстарды пайдалану, ортаның құлдырауы және қалдықтарды төгу арқылы ластанудан туындаған, әлемнің солтүстік бөлігінің оңтүстік бөлігіне тиісілі жинақталған қарыз. Бұл тұжырым 1990 жылдары «Global South» елдерінің үкіметтік емес ұйымдары тарапынан ұсынылған, ал оның анықтамасы нақтылау әрекеттерінің нәтижесінде жылдар бойы өзгеріп келді. Экологиялық қарыздың кең анықтамасында екі негізгі аспект бар: бір елдің өндіріс және тұтыну үлгілері арқылы уақыт өте келе басқа елдерге немесе ұлттық құзыреттен тыс экожүйелерге келтірген экологиялық зиян; және басқа елдердің осы экожүйелерге тең құқықтарын ескермей, бір елдің оларды пайдалануы немесе қолдануы.
Ecological debt refers to the accumulated debt seen by some campaigners as owed by the Global North to Global South countries, due to the net sum of historical environmental injustice, especially through resource exploitation, habitat degradation, and pollution by waste discharge. The concept was coined by Global Southerner non governmental organizations in the 1990s and its definition has varied over the years, in several attempts of greater specification. Within the ecological debt broad definition, there are two main aspects: the ecological damage caused over time by a country in one or other countries or to ecosystems beyond national jurisdiction through its production and consumption patterns; and the exploitation or use of ecosystems over time by a country at the expense of the equitable rights to these ecosystems by other countries.
Тарих
"Экологиялық қарыз" термині алғаш рет 1985 жылы неміс экофеминисі Ева Квисторп жазған және Германиядағы Жасылдар партиясы басып шығарған "Әйелдер қозғалысында" атты сары кітапшада пайда болды. Бұл жұмыс оның Найробиде өткен БҰҰ Әйелдер конференциясында (осындай семинардің алғашқысы) "әйелдер, бейбітшілік және экология" тақырыбында өткізген семинары үшін дайындалған еді. 1992 жылы бұл термин әлемнің әртүрлі аймақтарында жарияланған екі есепте қайта пайда болды: Чилидегі Роблето мен Марселоның "Deuda ecológica" және Швециядағы Джернеловтың "Miljöskulden". Роблето мен Марселоның есебін сыншыл ҮЕҰ Instituto de Ecologia Politica (IEP) жариялады. Бұл Рио саммиті кезіндегі жаһандық экологиялық келіссөздерге жауап ретінде жазылған саяси және белсенділік шарасы болды. Есеп Латын Америкасында 1980 жылдардан бері талқыланып келе жатқан, пайдаланылып, қайтарылмаған маңызды табиғи мұра (яғни экологиялық қарыз) туралы пікірталасты көрсетті. Ал Джернеловтың есебінің мақсаты болашақ ұрпақтар үшін Швецияның қарызын есептеу болды және Швецияның экологиялық кеңес беру қызметі үшін ұлттық деңгейде қолданылуы тиіс еді. Соңғысы концепция бойынша әлемдік деңгейде аз әсер еткенімен, екі есептің де экологиялық қарызды қарастырудағы қарама-қарсы көзқарасы бар екенін атап өту маңызды: Роблето мен Марселоның есебі оны моральдық және саяси аспектілерге баса назар аудара отырып, символдық тұрғыда бейнелейді, ал Джернеловтың есебі оны экономикалық тұрғыда өлшеуге және ақшалай бағалауға тырысады. 1994 жылы колумбиялық заңгер Борреро экологиялық қарыз туралы кітап жазды. Онда солтүстік елдердің тарихи және қазіргі кездегі парниктік газдарды аса көп өндіруге байланысты қоршаған ортаға келтірген зияны туралы мәселе көтерілді. Бұл концепцияны кейіннен Оңтүстік елдерінің бірқатар экологиялық ұйымдары қолданды. 1997 жылдан бастап Эквадордың Accion Ecologica және Friends of the Earth ұйымдары экологиялық қарыз бойынша науқандарды бастады. Жалпы алғанда, "экологиялық қарыз" қозғалысы 80-90 жылдардағы үш негізгі фактордың бірігуінен туды: 1) 70-жылдардағы Волкер шоктарынан туындаған қарыз дағдарысының салдары, яки пайыздық мөлшерлемелердің күрт өсуі (содан кейін АҚШ-тың 1981 жылы стагфляцияны шешу үшін жасаған құрылымдық реформалары, нәтижесінде қарызы көп үшінші әлем елдері қарызын өтеуде қиын жағдайға түсті); 2) бұрын айтқандай, экологиялық сананың артуы (активистер мен ҮЕҰ-лардың 1992 жылы Рио саммитіне қатысуы); 3) жылдар бойы колониализмнің тудырған зорлық-зомбылығын мойындаудың күшеюі. Осының барлығы қоршаған ортаның нашарлауына алып келді, бұл экологиялық қарыз болып есептеледі және Оңтүстік елдердегі халықтың күнкөріс ресурстарын тартып алды. 2009 жылы Эндрю Симмс экологиялық қарызды биофизикалық тұрғыда пайдаланып, оны экожүйенің жаңару қабілетінен асып түсетін ресурстарды тұтыну ретінде анықтады. Бұл, әсіресе, жаңартылмайтын ресурстарда байқалады, онда тұтыну өндірістен асып түседі. Жалпы алғанда, оның еңбегінде бұл Жердің жаңарту қабілетінен асып түсетін жаһандық ресурстардың тозуына қатысты. Бұл түсінік экожүйенің биофизикалық сыйымдылығына негізделген; экологиялық іздерді өлшеу арқылы адам қоғамы табиғи ресурстарды қаншалықты қарқынмен сарқып жатқанын анықтай алады. Соңғы жазбалар экологиялық қарыздың кең таралғанын көрсетті, мысалы, Тынық мұхитының лосось популяциясы, жер асты сулары және ластанған су жолдары. Ақырында, тұрақтылықтың қажеттілігі адам қоғамын ұзақ мерзімді өмірді қолдау үшін экологиялық жүйе шегінде өмір сүруді талап етеді. Экологиялық қарыз – тұрақты емес экономикалық жүйелердің бір белгісі.
Тарихи контекст
Экологиялық қарыз тұжырымына қатысты бірнеше пікірталас болды, себебі бұл тұжырым климаттың өзгеруінің салдарының қоршаған ортаға және адамдардың күнкөрісіне әділсіз таралуына жауап ретінде әртүрлі әлеуметтік қозғалыстардан туындады. Саллех, атап айтқанда, жаңғыру мен капитализм процесі арқылы солтүстіктің қоршаған ортаны жойлауы мен байланысты климаттың өзгеруіне себеп болған экологиялық қарыздың қалай пайда болғанын көрсетті. Жылдам индустрияландырудың нәтижесінде пайда болған табиғат пен мәдениеттің арадағы жік, адам табиғатының дуализмін көрсетеді, онда адам бәрінен жоғары тұрады. Адамның өмір сүретін экожүйеге енгізілгендігі саяси экология ғылымы үшін маңызды. Мысалы, Оңтүстік Американың 500 жыл бұрын отарлану кезінде еуропалық қоныс аударушылар өздерімен бірге еуроцентристік құндылықтарын алып келді, өздерін жергілікті халықтан артық санап, олардың білімі мен жеріне құқылы екендіктерін сезінді. Көрінетін постколониалдық әлемде ірі корпорациялар мен батыс үкіметтері табиғатты тауарға айналдырып, одан пайда табуға үміттене отырып, жаһандық жылынуға шешімдер ұсынуға бейім. Бұл "сенің жолың артық" деген көзқарас жаһандық жылынудың туындауына жағдай жасады, солтүстіктің экологиялық іздерін ұлғайтты, сонымен қатар Оңтүстік әлемді толығымен қаржылық қарыздан құтқаратын экологиялық қарызды құрды. 1992 жылы Риода өткен Жер саммитінде қатысқан ҮЕҰ-лар экологиялық қарыз тұжырымын жақсырақ анықтау үшін барлық ақпаратты жинаған "Борыш шартын" жасады. Олар 500 жыл бойы келтірілген зиянды өтеуді талап етті (1992 жыл Колумбтың Солтүстік Америкаға келгеніне 500 жыл толуымен сәйкес келеді). Бұл елдерге Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорынан осы қарыздарды төлеуден бас тарту немесе одан әрі қаржыландыруды алу үшін құрылымдық реформалар жасау мүмкіндігі берілді. Бұл алғашқы қарсылық болды, ағымды кері бұрды, бірақ ол сол кездегі халықаралық институттар мен жетекші елдер тарапынан мойындалмаған жоба ретінде қалды.
Бүгін
2000 жылдары екі желі құрылды және олар әлі күнге дейін бар: Оңтүстік халықтарының экологиялық қарызды талап етушілер альянсы (SPEDCA) – экологиялық қарызды мойындау үшін науқан бастаған несие берушілер желісі, және Еуропалық экологиялық қарызды мойындау желісі (ENRED) – борышкерлер желісі. 2009 жылдың желтоқсан айында Копенгагенде өткен COP кезінде дамушы елдердің немесе климаттың өзгеру салдарына ең көп ұшыраған елдердің (мысалы, Боливия, Мавритания, Чад, Мальдив немесе Гаити сияқты арал елдер) үкіметтері ортақ жауапкершілік принципі бай елдердің немесе дамыған экономикалардың (мысалы, АҚШ, кейбір Еуропа елдері, Қытай) тек қана қайырымдылық көрсетумен немесе бейімделуге арналған несиелермен шектеліп қоймай, ондаған жылдар бойындағы артық ластану үшін экологиялық қарызды мойындайтын өтемақы төлеуі керек екенін айтты. АҚШ-тың жоғары деңгейдегі өкілі Тодд Стерн осы елдердің дипломаттарының АҚШ-тың мұндай қарызы бар деген аргументтерін толығымен жоққа шығарды. Париждегі COP 21 дамушы елдерге қаржылық көмек көлемін ұлғайту арқылы шамалы прогресске жетті. Мақсаты климаттың өзгеруіне бейімделу үшін болашақта атқарылатын шараларды дайындау және кейбір елдердің (әсіресе, көшірілген адамдардың) зиянын және шығындарын қарастыру болғанымен, нақты шаралар қабылданбады. Жауапкершілікті мойындау болған жоқ, тек ұсынымдар ғана берілді.
Климатқа қатысты қарыз
Экологиялық қарызды талқылау кезінде климаттық қарыз ғылыми тұрғыдан қарызды сандық өлшемге салуға жасалған жалғыз әрекет болып көрінеді. Ол екі түрлі элементті қамтиды: біріншісі – қоғамдардың өздері жауапты емес климаттық зиянға бейімделуге кеткен шығындар, яғни бейімделу қарызы; екіншісі – қазіргі уақытта көміртегі шығарудың орнын толтыру, немесе эмиссия қарызы. Эмиссиялық қарызды, теориялық тұрғыдан алғанда, өздерінің әділ үлесінен артық эмиссия жасаған елдер төлеуі керек. Осы қарызды анықтау үшін эмиссиялық немесе көміртегі бюджеті есептеліп, елдер арасында бөлістіріледі.
Есептеулер
Экологиялық борышты есептеу жөніндегі академиялық зерттеулер кейіннен жүргізілді. 2008 жылы жарияланған мақалада адамның түрлі қызметтерінің экологиялық салдарының таралуы қарастырылды. Бұрын көрсетілгендей, экологиялық борышты есептеу саяси экологиямен байланысты түрлі мәселелерді қамтиды. Эмиссия мөлшерін есептегенде, кейбір ғалымдар бұрынғы эмиссиялардың теңсіздігін ескермеді, ал басқалары тарихи жауапкершілікті қарастырды. Сонымен қатар, табиғи ресурстардың құндылығы және экономикамызға олардың тигізетін маңызды үлесі болғандықтан, экологиялық мәселелер мен экономика арасында байланыс бар. 2000 жылы Ноймер «тарихи эмиссиялар қарызы» деп атаған есептеме жасады, ол белгілі бір уақыттан бастап нақты тарихи эмиссиялар мен қазіргі уақыттағы жан басына шаққандағы тең эмиссиялар арасындағы айырмашылықтан тұрады. Теориялық тұрғыдан алғанда, тарихи ресурстарды игеруге байланысты экологиялық және әлеуметтік сыртқы факторлардың құнын есептеу және бай елдердегі жоғары тұтыну деңгейі салдарынан кедей елдердің үлесіне тиетін жаһандық ластану мәселелеріне бағалау қосу арқылы экологиялық борышқа ақшалай құн беруге болады. 2015 жылы Мэтьюс әр ел үшін жинақталған «көміртегі қарызын» қарастыра отырып, экологиялық борышты есептеу әдісін ұсынды. Модельде 1960 жылдан бері ұлттық табиғи отыннан шығатын CO2 эмиссиялары мен халық санының тарихи бағалаулары қолданылады. Бұдан бөлек, әр елдің эмиссиясымен салыстырғанда, әр жылғы температура өзгерісі мен сол жылғы әлемдік халықтың үлесіне пропорционалды температура өзгерісінің арасында салыстыру жүргізіледі. Бұл эмиссиялардың кең ауқымына байланысты жинақталған кредиттер мен қарыздарды көрсетеді, ал алынған «климаттық қарыз» – әр елдің қоздырған нақты температура өзгерісі мен олардың әлемдік температура өзгерісіндегі жан басына шаққандағы үлесі арасындағы айырмашылық болып табылады. Дегенмен, бұл тәсіл тең үлестерді сандық тұрғыда анықтауға байланысты этикалық және саяси қиындықтар тудыруы мүмкін.
Негізгі пікірталастар
Кейбір жаңадан дамып келе жатқан елдер көміртегі шығарындыларының артуына қатысқанмен, дамушы және дамыған елдер арасындағы жағдай, кім көп зардап шегеді және кім көп ластайды деген тұрғыдан тең емес болып қалуда. Экологиялық қарыз туралы жақындағы зерттеулер тарихи жауапкершілік ұғымы сияқты қосалқы тақырыптарға көбірек назар аударады, сондай-ақ бұл пікірталас бағдарламаларды іске асыруды немесе келісімдер арқылы қарызды құқықтық және саяси тұрғыдан бекітуді баяулатуы мүмкін. Қазіргі кездегі басты пікірталастар қарызды қалай өтеуге болады дегенге қатысты. Біріншіден, кейбір ғалымдар экологиялық зиян үшін өтемақы төлеудің орнына, қаржылық қарызды жоюды ұсынды, содан кейін елдің ұлттық қаржылық қарызын өтеуді талап етті. Алайда, қаржылық қарыздар бастапқыда көптеген адамдармен (әсіресе дамушы елдерде) келісім таппады, оны әділетсіз "Волкер қарызы" деп атады. Бұл нұсқаны қабылдау осы қаржылық қарыздарға заңдылық беру қаупін тудыруы мүмкін. Екінші ұсынылған шешім – негізгі кіріс кепілдігі (НҚК) немесе жалпыға бірдей негізгі кіріс. Ол қоғамдағы (немесе елдегі) барлық адамға жүйелі түрде ақшалай төлем жасаудан тұрады және әлемнің кейбір аймақтарында (мысалы, Намибияда) белгілі бір тиімділігін көрсетті. Тағы бір пікірталас экологиялық қарыздың экожүйелік қызметтерді "табиғатты тауарландыру" қаупіне байланысты екенін атап өтеді. Зерттеушілер бұл қауіптің табиғатты объективтендіру, монетизациялау және, әрі қарай, тауарға айналдыруға бейімділікті қалай күшейтетінін көрсетті. Сонымен қатар, қарыз, өтеу, несие және т.б. терминологиясы көбінесе солтүстік елдерінде түсініледі және көбінесе бұрыс іс-әрекетті мойндауға бағытталған, бірақ қызметтерден айырылған жағдайда өтемақы төлеу туралы мәселе қарастырылмайды.