Кіріспе
Жаңа Зеландияда тұратын Самоа азаматы Фалемай Лесса (1946 жылы туған) – Жаңа Зеландияда тұратын Самоа азаматы. Ол өзінің де Жаңа Зеландия азаматы екенін дәлелдеп, Тайлық Кеңесінің сот комитетіне (бұл кезде Жаңа Зеландияның ең жоғары апелляциялық соты) шағымданып, өз депортациясын тоқтатуға сәтті қол жеткізді.
Falemai Lesa (born 1946) is a Samoan citizen resident in New Zealand who famously and successfully stopped her own deportation by arguing she was also a New Zealand citizen to the Judicial Committee of the Privy Council, then the highest court of appeal in New Zealand.
Өмірбаян
Лесса Самоада дүниеге келген. Ол 1975 жылы 25 қыркүйекте уақытша визамен Жаңа Зеландияға көшіп келді. 1976 жылы Веллингтонда ас үй жұмысында жұмыс істеген кезде таңертеңгі шабуылдардың бір бөлігінде тұтқындалды. Депортацияны қабылдамай, ол және оның адвокаттары қарсы күресті. Ол алғаш рет Жаңа Зеландия азаматтығына сертификат алуға өтініш берді, бірақ ол қабылданбады. Оның адвокаттары Жаңа Зеландия соттарында жеңіліп қалуы мүмкін екенін білгендіктен, жеңіске жету үшін істі Ұлыбританияның құпия кеңесіне (Privy Council) жеткізуге тура келді. Олар жоғары сотқа шағымданып, істі апелляциялық сотқа беруді өтінді, процесті жеделдету үшін. Күтілгендей, апелляциялық сот оған қарсы шешім шығарды. Содан кейін ол Ұлыбританияның құпия кеңесіне (Privy Council) шағым түсірді.
Lesa v. New Zealand Attorney-General Жаңа Зеландияның Бас прокуроры
Оның Лесса мен Жаңа Зеландияның бас прокурорына қарсы ісі – маңызды құқықтық іс және Самоа мен Жаңа Зеландия заңдарына елеулі әсер етті. 1982 жылғы шілдеде Privy Council 1924 және 1948 жылдар аралығында туған барлық Батыс Самоалықтардың британдық азаматтар екендігін шешті, және 1948 жылғы Ұлыбритания азаматтығы және Жаңа Зеландия азаматтығы туралы заңға сәйкес, 1949 жылдың 1 қаңтарынан бастап олар және олардың ұрпақтары Жаңа Зеландия азаматтарына айналды. Осы шешімнің салдарының бірі – Мулдун Ұлттық үкіметінің 1982 жылғы Жаңа Зеландия азаматтығы және Батыс Самоа туралы заңды қабылдауы болды, ол іс жүзінде Самоада тұратын самоалықтардың азаматтыққа қатысты барлық талаптарын күштен шығарып, жойды. Жаңа Зеландияда 1982 жылдың 14 қыркүйегінде болғанын дәлелдей алатын самоалықтар ғана Жаңа Зеландия азаматтығын алуға құқылы. Лессаның өзі Заңда нақты айқындалып алынып тасталды және ол Жаңа Зеландия азаматтығын сақтап қалуға құқылы. Оның адвокаттары – Веллингтоннан Джордж Розенберг және доктор Джордж Патерсон Бартон, екеуі де самоалықтарға қатысты бірнеше маңызды істерде өкілдік етті. Бұл іс әлі де дау тудырып, Жаңа Зеландияның иммиграциялық және азаматтық заңдарын өзгерту жөніндегі күш-жігерді күшейтуде.
Салдары
2002 жылы Лессаның адвокаты Бартон Парламентке 100 000 қол қойылған петиция ұсынды, онда заңды күштен шығарып, Таза кеңестің шешімін қайта жаңартуды сұрады. Парламенттің петициялар комитеті бұл өтінішті қабылдамады, бірақ Жаңа Зеландия үкіметінің отарлық билік кезінде және одан кейін жасаған әрекеттеріне байланысты самоалықтардың наразылығы әлі де сақталғанын мойындады. Комитет үкіметке Жаңа Зеландия мен Самоа қарым-қатынасын басқа жолдармен жақсартуға тырысуды ұсынды. 2021 жылы Лесса премьер-министр Жасинда Ардерннің өткен үкіметтердің нәсілшіл иммиграция саясаты үшін кешірім сұрауына куә болды. Лесса Ардернге фа’амалага, кешірім ету рәсімін жасады. 2024 жылы Жасыл партияның депутаты Тэанау Туионо 1924 және 1948 жылдар аралығында туған самоалықтарға Жаңа Зеландия азаматтығын қайтару мақсатында «1982 жылғы Азаматтық (Батыс Самоа) заңы арқылы алынған азаматтықты қалпына келтіру» жеке мүшелер заң жобасын енгізді. Шамамен 5000 адам әлі де тірі екендігі белгілі болды.