Кіріспе

Кәсіптік білім беруді қамтитын орта білім беру жүйесі. Дуальді білім беру жүйесі бір курста кәсіпорындағы тәжірибелік оқу мен кәсіптік білім беруді біріктіреді. Бұл жүйе бірнеше елде қолданылады, әсіресе Германияда, Австрияда, Швейцарияда, Оңтүстік Тирольде және Бельгияның неміс тілді қауымдастығында, сондай-ақ бірнеше жылдан бері Оңтүстік Кореяда. Duales Ausbildungssystem жүйесінде студенттер 250 (2022 жылғы мәліметтер бойынша) мамандық бойынша тәжірибе жинауға болады (Ausbildungsberufe), мысалы, дәрігердің көмекшісі, көздік оптик немесе пеш салушы. Оқытылатын нақты дағдылар мен теория ұлттық стандарттармен қатаң реттеледі және анықталады: Industriekaufmann (өндірістік менеджер) әрқашан бірдей дағдыларды меңгеріп, өндірісті жоспарлау, есеп және бақылау, маркетинг, кадрлық басқару, сауда заңнамасы және т.б. бойынша бірдей курстарды оқыған. Әсіресе Оңтүстік Германияда бұл модель Дуаль Хохсшуле деп аталатын арнайы колледж жүйесінде де қолданылады. Францияда дуальді білім беру (formation en alternance) 1990 жылдан бері үлкен танымаллыққа ие болды, оның ішінде ақпараттық технологиялар ең көп қызығушылық тудырды. Францияда "Alternance" жүйесі деп те аталатын дуальді білім беру жүйесі – студенттердің академиялық оқу мен жұмыс тәжірибесін кезегімен алмастыратын оқыту тәсілі. Бұл білім беру мен кәсіптік оқытудың гибридтік моделі студенттерге практикалық білім мен теориялық дағдыларды беруге арналған, осылайша олар таңдаған саласын толыққанды түсінуге мүмкіндік береді. Оңтүстік Кореяда Германия мен Швейцарияның дуальді оқу жүйесі зерттелді және сол кездегі президент Пак Кын Хе Оңтүстік Кореяның жұмыспен қамту қажеттіліктерін, соның ішінде елдегі жастардың жұмыссыздық деңгейін төмендету және Оңтүстік Кореяның білім беру жүйесін реформалау мақсатында енгізілді. Meister мектептерінің пайда болуы және Оңтүстік Кореяның білім беру жүйесінде кәсіптік білім беруді енгізу арқылы жүзеге асырылған жаңартулардың нәтижесінде, кәсіптік орта мектептердің түлектері Оңтүстік Кореяның жоғары бәсекелі және баяу дамып жатқан еңбек нарығында сәтті өмір сүруде, себебі олар Оңтүстік Корея экономикасында жоғары сұранысқа ие тиісті дағдылармен қаруланған.

Германиядағы дуалды білім беру тарихы

Германияда дуалды білім беру жүйесі 1969 жылғы Кәсіптік оқыту туралы заң қабылданғаннан кейін ресми түрде қалыптасты. Оның жұмыс істеу принципі мен құндылығы Притчард (1992) еңбегінде сипатталған. Бұл жүйе 2005 жылы жүзеге асырылған реформалар арқасында айтарлықтай жақсартылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, кәсіптік оқыту түрлі гильдиялар арқылы шәкірттік арқылы ұйымдастырылды, мүшелері өз салаларының дамуын қамтамасыз ету үшін талантты жұмыс күшіне ие болуға тырысты. Кәсіптік оқыту туралы заң осы жүйені Германия бойынша кодификациялады және стандартизациялады, мемлекет, жеке сектор және кәсіподақтар Германияның қазіргі заманғы қажеттіліктеріне сай дуалды жүйені тиімді үйлестіруге негіз болды. Осының нәтижесінде Германия Еуропалық Одақтағы жастардың жұмыссыздығының ең төмен деңгейін көрсетіп отыр, ал Австрияда да осыған ұқсас көрсеткіштер байқалады. Бұдан әрі, бұл жүйе компанияларға жұмысқа алу шығындарын айтарлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді, себебі олар болашақ қызметкерлердің біліктілігіне хабардар және инвестиция салады. Алайда, бұл модель түрлі себептерге байланысты басқа елдерде оңай бейімделуі қиын. Біріншіден, жоғары жетістік Германияның ұзақ тарихындағы шәкірттік дәстүріне байланысты. Бұл жүйе Германияда нақты жағдайларда ұзақ жылдар бойы дамыды және басқа дамыған елдерде оңай көшірілмейді. Дуалды білім беру жүйесінің маңызды бір ерекшелігі – Германия үкіметі ұсынатын білім берудің жоғары стандарты. Бұл шәкірттерге ерте мамандануға ғана емес, сонымен қатар болашақта жағдайға икемделуге қажетті негізгі білімді сақтауға мүмкіндік береді. Тағы бір маңызды аспект – басқа дамыған немесе дамушы елдерде дуалды білім беру жүйесін құруға немесе оның тиімділігін төмендетуге кедергі келтіретін әлеуметтік мәселелер бар. Жоғары білім беру бағасы және экономикалық теңсіздік жергілікті билікке жүйенің жұмыс істеуі үшін кейбір азаматтарға қосымша көмек көрсетуді талап етеді. Соңында, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан шәкірттік мәдениеті Германияда орынды, бірақ басқа елдерде әлеуметтік стигма тудыруы мүмкін, себебі ол дәстүрлі білім беру жолынан кемсіз деп қарастырылады.

Қазіргі кездегі қос білім беру

Қазіргі Германиядағы дуалды білім беру жүйесі шағын және орта кәсіпорындардың өзара іс-әрекеті арқылы қызмет етеді. Бұл өзара іс-әрекет заңмен реттеледі, ал жаңа оқу бағдарламаларын жасауға жұмыс берушілер мен кәсіподақтар жауапты. Сертификаттардың барлық сала бойынша біркелкі стандартталғанына байланысты, дуалды білім беру жүйесі шәкірттердің аймаққа немесе компанияға қарамастан, бірдей білім мен дағды алатынын қамтамасыз етеді. Жұмыс берушілер сертификаттарға сенім артады, себебі олар адамның білімі мен шеберлігінің нақты дәлелі болып табылады. Үкімет, жұмыс берушілер және кәсіподақтар арасындағы ортақ жауапкершілік, болашақ қызметкерлердің тиімділігіне әсер ететін цифрлық технологиялардың дамуына немесе еңбек нарығының өзгеруіне жылдам бейімделуге көмектеседі. Дуалды білім беру, жаңа қызметкер іздеуші жұмыс берушілерге үміткерлерді тәжірибелік оқу барысында сынап көруге және жұмысқа алу процесін оңайлатуға мүмкіндік береді. Бұл үздіксіз кәсіптік білім беру, яғни CVET деп аталады. Германия, Австрия және басқа да ұқсас елдердегі жүйелердің тұрақтылығын ескере отырып, дуалды білім беру осы елдерге ағымдағы экономикалық өзгерістерге жылдам бейімделуге көмектеседі.