Кіріспе

Дени Дидроның романы. «Жақып Фаталист және оның Қожайыны» – Дени Дидроның 1765–1780 жылдар аралығында жазылған романы. Француз тіліндегі алғашқы басылымы 1796 жылы, автордың қайтыс болғаннан кейін жарық көрді, бірақ бұл роман Германияда одан бұрын-ақ танымал болды. Мұның себебі – 1785 жылы жарық көрген және 1793 жылы француз тіліне қайта аударылған Шиллердің толық емес аудармасы, сондай-ақ 1792 жылғы Майлиус жасаған толық неміс тіліндегі нұсқасы.

Сюжет

Кітаптың басты тақырыбы – кавалер Жак пен оның есімі аталмаған қожайыны арасындағы қарым-қатынас. Екеуі белгісіз мақсатқа сапар шегеді, ал жол бойындағы жалықтыруды сейілту үшін қожайыны Жакты өзінің махаббатының тарихын айтуға мәжбүр етеді. Бірақ Жактың әңгімесін басқа кейіпкерлер мен түрлі оқиғалар үнемі үзеді. Кітаптағы басқа кейіпкерлер де өздерінің оқиғаларын айтады, олар да тоқтаусыз үзіледі. Тіпті "оқырман" кейде әңгімешіге сұрақтар қойып, қарсылық білдіріп, немесе толыққанды ақпарат талап етеді. Айтылатын әңгімелер көбінесе қызық, мазмұны – махаббат немесе сексуалдық қатынастар, ал кейіпкерлер алдауға құмар. Жактың басты философиясы – бізге осы дүниеде жақсы немесе жаман болсын, барлық нәрсе жоғарыда ("барлық жақсылық пен жамандық осы жерде жазылған") "үлкен парққа" жазылған, ол бірте-бірте ашылады. Дегенмен, Жак өзінің іс-әрекеттеріне құрметпен қарады және ол пассивті кейіпкер емес. Ж. Роберт Лой сияқты сыншылар Жактың философиясын фатализм емес, детерминизм деп сипаттайды. Кітап қайшылыққа толы кейіпкерлер мен екіұштылыққа толы. Бір әңгімеде екі әскер адамдары бір-біріне соншалықты ұқсайды, олар жақын достар болғамен, жекпе-жек өткізіп, бірін-бірі жарақаттаудан тыймайды. Тағы бір оқиға – Хадсон әкесі туралы, ол зиялы және тиімді шіркеу реформаторы, бірақ жеке өмірінде кітаптағы ең тәртіпсіз кейіпкер. Тіпті Жак пен оның қожайыны да өздерінің сыртқы рөлдерінен асып түседі, себебі Жак өзінің бейшаралығымен қожайыны өзісіз өмір сүре алмайтынын дәлелдейді, сондықтан Жак – қожайын, ал қожайын – қызметші. Жактың махаббат тарихы тікелей "Тристом Шэндиден" алынған, Дидро бұл туралы жасырмайды, өйткені әңгімеші соңында "Тристом Шэндиден" үзіндіні әңгімеге қосатынын хабарлайды. Барлық шығарма бойында әңгімеші сезімтал романдарды сынайды және оқиғалардың оның кітабында реалистік дамуына назар аударады. Кейде әңгімеші баяндаудың жалықтыруынан шаршап, оқырманға кейбір ұсақ-түйектерді беруді тапсырады.

Әдеби мәні және сын

Кітапқа сын-тексерулер әртүрлі болды. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басындағы француз сыншылары оны Рабле мен Лоренс Стерннің туындысы деп, сондай-ақ артық әдепсіздік қылған деп есептеді. Ол неміс романтиктеріне жақсы әсер етті, олар француз әріптестерінен бұрын оны оқуға мүмкіндік алды. Шиллер оны жоғары бағалап, Гётеге ынталандырды, ол "Жак" романын бір отырыста оқып бітірді. Фридрих Шлегель оны сындық фрагменттерінде (3, 15) және "Афинеум" фрагменттерінде (201) жағымды бағалады. Ол Шлегельдің зиялылықтың идеалының бір бөлігін құрады. Стендал "Жак" романындағы кемшіліктерді мойындағанмен, оны жоғары сапалы және үлгілі туынды деп санады. ХХ ғасырда Лео Спитцер және Дж. Роберт Лой сияқты сыншылар "Жак" романын Сервантес пен Рабле дәстүріндегі маңызды туынды деп қарастырды, ол философиялық мәселелерге нақты жауап берудің орнына, әртүрлілікті қастерлеуге бағытталған. Бұл католик шіркеуінің көзқарасына қайшы болғандықтан, романға тыйым салынды және ол "Index Librorum Prohibitorum" тізіміне енгізілді.

Бейімделулер

Жакус-ле-Фаталист – Дидроның ең көп бейімделген туындысы. Роберт Брессон өзінің «Булаң орманындағы әйелдер» (1945) фильмі үшін «Жакус ле фаталисттен» Мадам де Ла Поммерай туралы жеке оқиғаны алған. Фильмнің диалогтарын Жан Кокто жазған. Осы эпизод Фриц Вендхаузеннің «Мадам де Ла Поммерайдың интригалары» (1922) фильмінің негізі болды. Оқиға Эммануэль Мурэнің «Мадемуазель де Жонкьер» (2018) фильмінде тағы да бейімделді. Милан Кундера 1971 жылы романның атауын пайдаланып, француз тілінде пьеса жазды, ол ағылшын тіліне аудармада «Жаков және оның қожайыны: Дидроға үш актідегі құрмет» деп басылды. «Роман өнері» атты эссесінде Кундера «Жакус ле Фаталисттің» осы жанрдың шедеврлерінің бірі екенін айтады. 1984 жылы француз тілінде «Жакус ле фаталист және оның қожайыны» (телефильм) көрсетілді. Эндрю Крумидің «Пфиц» романы – «Дидроның «Жак Фаталистімен» шығармашылық диалог». Роман ұқсас стильде жазылған, бірақ Жактың тағдыршылдығын кері қайтарады, қызметші орнына «Бұл әлемдегі барлық нәрсе жай ғана оқиғалармен болады» деп сендіреді.