Солтүстік Шан штатындағы Хсенви қаласының тарихы мен қазіргі жағдайы
Theinni
Теинни (Хсенви) – Мьянманың солтүстік Шан штатындағы қала. Тарихы, географиясы, Кәүсампи патшалығының орталығы және қазіргі әкімшілік орталық туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Theinni немесе Hsenwi (тәуелсіз транскрипциясы жоқ) – Бирманың солтүстік Шань штатындағы қала, Нам Ту өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан және қазір Лашио округінің Хсенви қалашығының орталығы. Бұл қала Лашиодан солтүстікке қарай 28 миль (45 км) жерде, теңіз деңгейінен 640 метр биіктікте орналасқан. Қоблай хан Дали патшалығын құлатып жібергеннен кейін, Theinni тәуелсіз Шан княздіктерінің орталығы болған сияқты. Швели және Нам Ту өзендерінің аңғарларында әртүрлі астаналар орналасқан. Бұл Каусампи патшалығын 1738 жылы (шамамен) бірмалықтар жойды, ал ел Авадан келген тағайындамалар арқылы әртүрлі мемлекеттерге бөлінді. Көптеген көтерілістер мен азаматтық соғыстар Theinni-ді, күшті және халық саны көп Шан мемлекеті ретінде танылғаннан, қорқынышты далаға айналдырды. Кейін 1888 жылы британдықтар басып алғаннан кейін халықтың саны қалпына келді, бірақ ол бұрынғы гүлденуіне жетпеді. Хсенви штатының бұрынғы астанасының қираған орындары жақын жерде орналасқан және ол үлкен әрі жақсы салынған қала болғандығын көрсетеді. Заң жүзінде Бирманың бөлігі болып табылады, бірақ 2023 жылдың 30 қазанына қарай 2021–2023 жылдардағы Мьянмадағы азаматтық соғыстың нәтижесінде Бауырлас Альянс тарапынан басқарылуда.
Theinni or Hsenwi (; , ; แสนหวี, , ) is a town in northern Shan State of Burma, situated near the north bank of the Nam Tu River and now the centre of Hsenwi Township in Lashio District. It is 28 mile (45 km) north of Lashio and 2,100 feet (640 m) above sea level. After the disruption of the Dali Kingdom by Kublai Khan, Theinni seems to have been the centre of the independent Shan princely states, with various capitals in the Shweli River and Nam Tu River valleys. This kingdom of Kawsampi was ended by the Burmese in 1738 (or thereabouts), and the country was divided into various states with appointment orders from Ava. Numerous rebellions and civil wars reduced Theinni from its position as arguably the most powerful and populous Shan state to what is perceived as a condition of fearful desolation. It later regained much population since the British occupation in 1888, but is still far from its old prosperity. The ruins of what was the old capital of Hsenwi State lie at a short distance, and show it to have been a large and well built town. It is de jure a part of Burma, but is currently controlled by the Brotherhood Alliance as of 30 October 2023 as a result of the 2021–2023 Myanmar civil war.
Тарихи негіздер
Ол Хсенви мемлекетінің астанасы болды, Сальвин өзенінен батысқа орналасқан Шан мемлекеттерінің ең ірісі. Бір кезде ол қазіргі Солтүстік және Оңтүстік Хсенви мемлекеттерінің барлық аумағын, сондай-ақ Кехси Мансам, Монг Хсу, Монг Санг және Монг Наунгты қамтыды. Бұған қоса, Сальвин өзенінен шығысқа қарай орналасқан Манг Лон және басқа Ва мемлекеттеріне де қамқорлық жасады. Алайда, бірмалықтар билігі кезінде олардың ықпалы әлсіреп, британдықтар аннексиялағанға дейін Тейнни бес бөлікке бөлінді; бірақ орталық билік болған жоқ, және бүкіл мемлекет үмітсіз тәртіпсіздікке түсті. 1888 жылдың наурыз айында аймақ бейбіттендірілгеннен кейін отарлық әкімшілік Тейнниді екі мемлекетке бөлді: Тон Хоннан шыққан табысты авантюрист Хкун Санға Солтүстік Тейнни, ал ескі Шан билеуші үйінен Наумонға Оңтүстік Тейнни берілді. Солтүстік Тейннидің ауданы 1901 жылы 118 325 адамды құрады; болжамды кірісі – 6000 фунт стерлинг. Оңтүстік Тейннидің ауданы 1901 жылы 67 836 адамды құрады; болжамды кірісі – 4800 фунт стерлинг. Монг-Яй Оңтүстік Тейннидің астанасы болды, онда шамамен 2000 адам тұрды. Солтүстік Шан мемлекетінің басқарушысының штаб-пәтері Солтүстік Тейнниде орналасқан. 1778 жылдан 1888 жылға дейін Хсенвиде барлығы 16 билеуші болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әуе күштері оған бірнеше рет шабуыл жасады. Коканг Мьянма британдықтардан тәуелсіздік алғанға дейін Хсенви Саофаның аумағының бір бөлігі болды. 2023 жылдың 29 қазанында қала Мьянмадағы азаматтық соғыс кезінде Бауырластық Альянс тарапынан басып алынды.
It was the capital of Hsenwi State, by far the largest of the cis Salween Shan states, and at one time included not only all the territory of the present states of North and South Hsenwi, but also Kehsi Mansam, Mong Hsu, Mong Sang, and Mong Nawng, besides having a sort of protectorate over Mang Lon and other Wa states east of the Salween. These had, however, fallen away in Burmese times, and before the British annexation, Theinni was divided into five parts by name; but there was no central authority, and the whole state was in hopeless disorder. After the pacification of the region in March 1888, the colonial administration divided Theinni into two states: North Theinni, which was assigned to a successful adventurer, Hkun Sang, of Ton Hong, and South Theinni which went to Nawmong, of the old Shan ruling house. North Theinni with an area of had a population (1901) of 118,325 persons; estimated revenue, £6000. South Theinni with an area of had a population (in 1901) of 67,836; estimated revenue, £4800. Mong Yai was the capital of South Theinni, with a population of about 2000. Lashio, the headquarters of the superintendent of the Northern Shan State, is in North Theinni. There were a total of 16 rulers in Hsenwi from 1778 to 1888. The US Air Force attacked it several times during World War II. Kokang was part of the Hsenwi Saopha territory before Myanmar's independence from the British. The town was captured by the Brotherhood Alliance during the ongoing Myanmar Civil War around 29 October 2023.
Халық саны
Тэйнниде кездесетін этникалық топтар көбінесе Шан, Коканг қытайлары және Jinghpaw тайпаларынан тұрады, бірақ қалада көптеген қытайлар, бірмалықтар, Лису, Лаху, Ва, Палаунг және Янглам халқы да бар.
The ethnic groups found in Theinni are predominantly Shan, Kokang Chinese and Jinghpaw, but there are many Chinese, Burmese, Lisu, Lahu, Wa, Palaung and Yanglam people in the town.
География
Солтүстік Тэйннидің солтүстік бөлігі – геологиялық жарықтан әсер көрген төбелердің жиынтығы. Бұл жарық Нам Ту немесе Митнге аңғарын құрады, сондай-ақ солтүстікке қарай Швели өзеніне (Лунг Кианг) дейін созылатын параллель жоталар тізбегін қалыптастырды. Бұл, Шань төбелеріне тән солтүстік-оңтүстік бағытын толығымен жоймайды. Бұл төбелердің арасындағы аңғарларда күріш егілетін көптеген учаскелер бар, олардың кейбіреулері дөңгелек немесе сопақ, ал кейбіреулері өзен жағалауларындағы тар жолақтар ғана. Оңтүстік бөлігінде Нам Ту, оның салалары – Нам Яо және Нам Ним, сондай-ақ Сальвин өзеніне құятын Нам Йек бойында көбірек жазық жерлер кездеседі. Бұл аймақ бұрын тығыз қоныстанған, қазіргі күні мемлекеттің ең құнды бөлігі саналады. Салвиннен батысқа қарай созылатын және таулардағы жарықтың оңтүстік шекарасын белгілейтін жота, Солтүстік және Оңтүстік Тэйнниді бөліп тұрады. Нам Тудың солтүстігінде де, оңтүстігінде де 6000 фут (1829 м) және тіпті 7000 футтан (2134 м) асатын көптеген шыңдар бар. Солтүстік бөлігінің биіктігі шамамен 4000 фут (1219 м) болатындықтан, оны үстірт деп атауға болады. Бұл жерде кең, шөбіті мол, жоғары жатқан жазықтар бар. Бұл аймақ негізінен качин тайпасының иелігінде. Шань халқы Нам Мао (Швели немесе Лунг Кианг) аңғарында, сондай-ақ Нам Ту және мемлекеттің оңтүстік бөлігіндегі басқа аңғарларда қоныстанған. Нам Маоның жазықтығы Солтүстік Тэйннидің ең төменгі бөлігі болып табылады, оның биіктігі теңіз деңгейінен 610 метрден аспайды. Оңтүстік аңғарлардың биіктігі 500 футтан (152 м) жоғары. Оңтүстік Тэйнниді теңіз деңгейінен 2743 метр биіктіктегі Лой Линг тауының алып массасы және одан солтүстікке және оңтүстікке қарай созылатын тау бөктерлері екіге бөледі. Бұдан басқа, ол биіктігі шамалы төбелі жерлерден немесе ашық төбелерден тұрады, соңғылары негізінен мемлекеттің шығыс жартысында орналасқан. Бұл аймақ көптеген өзендермен суға толы, олардың ішінде Салвиннің саласы – Нам Панг ең ірісі.
The northern part of North Theinni is a mass of hills affected by the geological fault which has produced the rift that forms the Nam Tu or Myitnge valley, and has thrown up a series of parallel ranges which extend northwards to the Shweli River (Lung Kiang), without altogether destroying the north and south trend which is the characteristic of the Shan hills as a whole. In the valleys between these hills are numerous tracts under rice cultivation, some circular or oval, some mere ribands along the river banks. The southern portion has much more flat land, along the, line of the Nam Tu, its tributaries the Nam Yao and the Nam Nim, and the Nam Yek flowing into the Salween. This was formerly densely populated, and still remains the most valuable portion of the state. A range running westwards from the Salween, and marking the southern border of the rift in the hills, divides North from South Theinni. Both north and south of the Nam Tu there are many peaks which rise to 6000 feet (1829 m), and several over 7000 feet (2134 m). The northern portion is almost consistent enough in its altitude of about 4000 feet (1219 m) to be called a plateau. It has large, grassy, upland downs. This part of the state has fallen almost entirely into the hands of the Kachins. The Shans are found in the Nam Mao (Shweli or Lung Kiang) valley, and in the Nam Tu and other valleys in the southern part of the state. The line of the Nam Mao is the lowest portion of North Theinni, being little over 2000 feet (610 m) above sea level. The southern valleys are about more than 500 feet (152 m) ft or higher. South Theinni is practically bisected by the huge mass of Loi Ling, nearly 9000 feet (2743 m) above sea level, and by the spurs which that peak sends north and south. Apart from this it consists of broken hill country of no great height, or open rolling downs, the latter chiefly in the eastern half of the state. It is watered by numerous streams, of which the chief is the Nam Pang, an affluent of the Salween.
Өзендер
Солтүстік штаттың Сальвиннен басқа ең ірі өзені – Нам Ту немесе Митнге. Ол Сальвин-Иравади суайдырында, соңғысынан көп алшақ емес жерде бастау алып, штаттың батысына қарай Таунбаингке немесе Тибауға, содан кейін Амарапурада Иравадиге құяды. Нам Мао немесе Швели штаттың шетін ғана кесіп өтеді, бірақ ол Нам Пау деген маңызды саласын қабылдайды. Нам Паудың барлық ағысы Тейнни аумағында орналасқан, ол құрғақ маусымда қиындықпен ғана өтіледі, ал жаңбыр кезінде тек қайықпен ғана жүзуге болады. Жылдар бойы жоталардағы егіс салдарынан көптеген бұлақтар тартылып қалған, бірақ жалпы алғанда Солтүстік Тейнни суға толы. Солтүстік және Оңтүстік Тейнниде көмірдің, немесе лигниттің қомақты кен орындары бар, бірақ олардың сапасы жоғары емес сияқты. Алтын көптеген арналарда үзір-кесір жуылады. Әктас көп мөлшерде кездеседі. Кез келген маңызды көлемде құнды ағаш жоқ.
The chief river in the northern state, apart from the Salween, is the Nam Tu or Myitnge, which rises on the Irrawaddy Salween watershed, not far from the latter, and flows westwards through the state into Taungbaing or Thibaw, and eventually into the Irrawaddy at Amarapura. The Nam Mao or Shweli only skirts the state, but it receives a considerable tributary, the Nam Paw, which has its entire course in Theinni territory, and is large enough to be barely fordable in the dry weather, and only passable by boats in the rains. The deforestation caused by years of upland cultivation has dried up many of the springs, but as a whole North Theinni is very well watered. Considerable deposits of coal, or rather of lignite, exist in both North and South Theinni, but do not appear to be of high quality. Gold is washed in many of the streams in a fitful way. Limestone exists in large quantities. No valuable timber exists to any considerable extent.
Өсімдіктер
Нам Яо аңғарында терек ағашы бар, және шашыраңқы түрде май ағаштары өседі. Кейбір таулар қарағайлы орманмен жабылған, бірақ Шан штаттарындағы басқа жерлердегідей, емен мен каштанның түрлері ең көп кездесетін орман ағаштары болып табылады.
There is some teak in the Nam Yao valley, and scattered wood oil trees exist. Pine forests cover some of the ranges, but, as elsewhere in the Shan states, varieties of the oak and chestnut are the commonest forest trees.
Климат
Жалпы алғанда, штаттың климаты қоңыржай. Жоталардың жазықтарында қаңтар, ақпан және наурыз айларында жыл сайын аяз болады, бірақ штаттың көп бөлігінде термометр сирек нөл градусқа дейін төмендейді, ал ыстық ауа райында ұзаққа тоқсан градустан аспайды. Жауын-шашынның орташа мөлшері шамамен жыл сайын сомасы белгілі бір шамада болады.
The climate of the state as a whole is temperate. In the plains of the uplands there are yearly frosts in January, February and March, but in the greater part of the state the thermometer rarely falls to freezing point, and in the hot weather does not exceed ninety degrees for any length of time. The average rainfall seems to be about yearly.