Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азия этносы Шан халқы (, ; , ), Тай Лонг немесе Тай Яй деп те аталады, Оңтүстік-Шығыс Азияның тай этносы. Шан халқы – Бірма (Мьянма) елінің ең ірі азшылық тобы және негізінен осы елдің Шан штатында қоныстанған, сонымен қатар Мандалай аймағының, Качин, Каях, Сагаинг және Каин штаттарында, ал көршілес Қытай (Дай халқы), Лаос, Ассам және Мегалая (Ахом халқы), Камбоджа (Кула халқы), Вьетнам және Таиланд аймақтарында да таралған. Мьянмада 1935 жылдан бері сенімді халық санағы өткізілмеген, бірақ Шан халқының саны 4-6 миллионға жетеді деп есептеледі, ал АҚШ Орталық Ақпараттық Агенттігі (ЦРУ) Мьянма бойынша бес миллионға жуық адамды көрсетеді. «Шан» термині Мьянма (Бірма) ішінде тай тілінде сөйлейтін барлық халықтарды білдіреді. Шан штатының орталығы Таунги қаласы, ол Мьянманың бесінші ірі қаласы және шамамен 390 000 адамға мекендейді. Басқа маңызды қалалар: Тхьябау (Хсипау), Лашио, Кенгтунг және Тачилейк.
The Shan people (, ; , ), also known as the Tai Long or Tai Yai, are a Tai ethnic group of Southeast Asia. The Shan are the biggest minority of Burma (Myanmar) and primarily live in the Shan State of this country, but also inhabit parts of Mandalay Region, Kachin State, Kayah State, Sagaing Region and Kayin State, and in adjacent regions of China (Dai people), Laos, Assam and Meghalaya (Ahom people), Cambodia (Kula people), Vietnam and Thailand. Though no reliable census has been taken in Burma since 1935, the Shan are estimated to number 4–6 million, with CIA Factbook giving an estimate of five million spread throughout Myanmar
'Shan' is a generic term for all Tai speaking peoples within Myanmar (Burma). The capital of Shan State is Taunggyi, the fifth largest city in Myanmar with about 390,000 people. Other major cities include Thibaw (Hsipaw), Lashio, Kengtung and Tachileik.
Этимология
Шандар өздерін Тай (တႆး) деп атайды, бұл эндоним қытай тілінде де қолданылады. Шан (ရှမ်း) – бұл бірма тілінен алынған экзоним; бұл термин тарихи түрде သျှမ်း (MLCTS: hsyam:) деп жазылған және ол Тайландтың бұрынғы атауы болған Сиам сөзінен туындаған. Тай тілінде шандар Тай Яй (ไทใหญ่) немесе Нгао (เงี้ยว) деп аталады. Шандардың басқа да азшылық тілдерінде де бірнеше экзонимдері бар, мысалы, Па'О тілінде ဖြဝ်ꩻ, Батыс Пво Карен тілінде ၥဲၫ့ және Мон тілінде သေံဇၞော် (sem).
Мәдениет
Шан халқының көпшілігі Тхеравада буддистері және тай халық дінін ұстанады. Шандар – Бирмадағы төрт негізгі буддалық этностың бірі; қалғандары – бамар, мон және ракхин. Мондар ерте Шан буддизмінің және Шан жазуының негізгі көзі болды. Көптеген шандар Шан тілінде сөйлейді және бірма тілінде еркін сөйлейді. Шамамен 5-6 миллион адам сөйлейтін Шан тілі тай және лао тілдерімен тығыз байланысты және тай тілдері отбасының бір бөлігі болып табылады. Бұл тіл Шан штатында, Качин штатының кейбір аймақтарында, Бирмадағы Сагаинг облысының кейбір бөліктерінде, Юньнаньның кейбір аймақтарында және Таиландтың солтүстік-батысында, оның ішінде Мае Хонг Сон және Чианг Май провинцияларында қолданылады. Екі негізгі диалект дыбыстар саны бойынша ерекшеленеді: Хсенви-шан диалектінде алты дыбыс, ал Монгнай-шан диалектінде бес дыбыс бар. Шан әліпбиі – мон-бирма жазуының бірма әліпбиі арқылы бейімделген түрі.
Шан ұлтшылдығы
Шан тәуелсіздік қозғалысы белсенді және қарулы күреспен айналысып келеді, бұл бірнеше онжылдықтар бойы Бирмада үзіліссіз азаматтық соғысқа әкеліп соқты. Қазіргі уақытта Шан штатында екі негізгі қарулы көтерілісші күш жұмыс істейді: Шан штатының Армиясы/3-ші арнайы аймақ және Шан штатының Армиясы/Шан штатының қайта құру кеңесі. 2005 жылы Шан штатының Ұлттық Армиясы (SSNA) Бирма үкіметіне басынып бергеннен кейін тиімді түрде таратылды. SSNA-ның бір бөлігі әлі келісімдерге қол қоймаған SSA/RCSS-ке қосылды және Бирма Армиясына қарсы партизандық соғыс жүргізуде. Қақтығыс кезінде Шан азаматтары көбінесе ауылдарынан қуылды және Таиландқа қашуға мәжбүр болды. Соңғы кездегі ең ауыр шайқастар 2002 жылы болды, осы шайқаста Бирма армиясы Тачилейк қаласының оңтүстігіндегі Таиланд шекарасындағы Мэй Сай қаласын атқылады, мақсаты – Нам Руак арқылы қашқан SSA-ның Оңтүстік тобының мүшелерін ұстау болды. Ал сол жылдың шілде айында Шан қалашығы Монг Яунгта Бирманың Татмадау әскерлерінің бір үкіметтік емес ұйымның мүшесін өлтіруі және одан кейін Таиланд шекарасын жабуы салдарынан аман қалғандар Меконг арқылы Лаосқа эвакуацияланды. Бұл эвакуацияға Шан штатының Армиясы көмектесті, нәтижесінде аймақтағы шетелдік көмекке қатысты шектеулер күшейді, зорлық-зомбылықтың өсуіне байланысты. Қақтығыс болсын болмасын, Шан халқы Бирма режимінің зұлсалына ұшырайды; әсіресе, жас ерлер Бирма Армиясына мерзімізсіз шақырылуы мүмкін немесе айлар бойы жалақысыз және азық-түліксіз жол жұмыстарында құлдыққа түсуі мүмкін. Бирмадағы аяусыз жағдай жас Шан еркектерінің көптеп Таиландқа көшіп кетуіне әкелді, бірақ оларға босқын мәртебесі берілмейді. Таиландтағы Шан халқы көбінесе құжатсыз жұмысшылар ретінде жұмыс істейді. Ерлер әдетте құрылыс саласында аз төленетін жұмыс табады, ал көптеген Шан әйелдері адам саудасының құрбаны болып, жезөкшелікке немесе күйеу сатуға түседі. Қиындықтарға қарамастан, Таиландтағы Шан халқы өз мәдениетін сақтайды және мәдени шараларда жиналуға мүмкіндік іздейді. Бирма үкіметі Ва штатын мойындамаса да, Бирма әскері Біріккен Ва штаты Армиясын (UWSA) Шан ұлтшыл топтарына қарсы күресу үшін одақтас ретінде жиі пайдаланады.
Қалған қауымдар
1962 жылы наурыз айында генерал Не Вин басқарған Революциялық кеңес Яунгхвелік Сао Шве Тайкті тұтқындағаннан кейін, оның әйелі Сао Нанг Херн Кам 1962 жылы сәуірде отбасымен бірге Таиландқа қашып кетті, ал Сао Шве Тайк сол жылдың қарашасында түрмеде қайтыс болды. Көшіп кеткен жерде оның әйелі Шан штатының тәуелсіздік күресін жалғастырды. 1964 жылы Сао Нанг Херн Кам ұлы Чао Цзанг Яунгхвемен бірге Шан штатының соғыс кеңесін (SSWC) және Шан штатының армиясын (SSA) құруға көмектесті, SSWC төрағасы болды және 1958 жылы басталған Шан көтерілісін жаңа сатыға көтерді. Сао Нанг Херн Кам 2003 жылғы 17 қаңтарда 86 жасында Канадада жер аударылып жүргенде қайтыс болды. Шан азаматтық қоғамдық ұйымдары соңғы қақтығысқа халықаралық қауымдастықтың жауап бермеуіне алаңдаушылық білдіріп отыр.