Мьянма экономикасының тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Мьянма экономикасы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жетінші ірі экономика болып табылады. 2011 жылы азаматтық үкімет қайта орнатылғаннан кейін, жаңа үкімет кең ауқымды реформалар бастады, бастапқыда бейбітшілікті қалпына келтіру және ұлттық бірлікке жету үшін саяси жүйеге баса назар аударды, содан кейін экономикалық және әлеуметтік реформалар бағдарламасына жылдам көшті. Қазіргі экономикалық көрсеткіштер 2020 қаржы жылындағы Мьянманың экономикалық көрсеткіштерінен айтарлықтай төмендеді, онда Мьянманың номиналды ЖІӨ 81,26 миллиард доллар, ал нақты ЖІӨ 279,14 миллиард доллар құрады. Бірмада күміс төлем құралы ретінде қолданылды. Экспорт, сондай-ақ мұнай кендері, бағалы тастар мен тик ағашының өндірісі монархтың бақылауында болды. Монархия тұсында Мьянма экономикасы қайта бөлу жүйесіне негізделген, бұл ұғым жергілікті қоғамға, дінге және саясатқа (Дана) сіңірілген. Мемлекет ең маңызды тауарлардың бағасын белгіледі. Ауыл шаруашылығының өзін-өзі қамтамасыз етуі маңызды болды, ал сауда екінші деңгейдегі рөл атқарды.

Британдық Бирма (18851948)

Британдық әкімшілік кезінде Бирма халқы әлеуметтік иерархияның ең төменгі сатысында болды, еуропалықтар жоғарыда, үндістер, қытайлар және дін аударған азшылықтар ортада, ал буддалық бирмалықтар төменде орналасты. Күшпен әлемдік экономикаға енгізілген Бирманың экономикалық өсуіне тау-кен өнеркәсібі мен ақшалай дақылдар егілген шаруашылық ықпал етті, ал елдің жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші Оңтүстік-Шығыс Азияда екінші орында тұрды. Алайда, байлықтың көп бөлігі еуропалықтардың қолында шоғырланды. Ел әлемдегі күріштің ең ірі экспорттаушысы болды, негізінен еуропалық нарықтарға, ал Үндістан сияқты басқа колониялар жаппай аштыққа ұшырады. Британдықтар әлеуметтік дарвинизм мен еркін нарық идеологиясын ұстанды және елді ірі көлемдегі иммиграцияға ашты, 1920 жылдары Янгун Нью-Йорк қаласын басып өтіп, әлемдегі ең ірі иммиграция портына айналды. Тарихшы Тхант Мьинт У былай деді: «Бұл жалпы халық саны 13 миллионды құрады, бұл бүгінгі Ұлыбританияның жылына 2 миллион адам қабылдауымен тең». Сол кезде Бирмадағы ең ірі қалалар – Янгун, Акияб, Бассейн және Мулмейнде үнді иммигранттары халықтың көп бөлігін құрады. Британдық үстемдік астындағы бирмалықтар әлсіздік сезіміне берілді және «жоғарылық және қорқыныш сезімдерімен байланысты расизммен» жауап берді. Әлемдегі тик ағашының 75 пайызы осында өндірілді. Алайда, байлық негізінен еуропалықтардың қолында болды. 1930 жылдары халықаралық күріш бағасы төмендегендіктен ауыл шаруашылығы өнімі күрт төмендеді және ондаған жылдар бойы қалпына келмеді. Екінші дүниежүзілік соғыста жапондықтар Бирманы басып алған кезде британдықтар жерді өртеп жіберу саясатын ұстанды. Олар жапондықтардың қолына тимеу үшін маңызды мемлекеттік ғимараттарды, мұнай ұңғымаларын және вольфрам, қалайы, қорғасын және күміс кен орындарын жойды. Мьянма одақтастар тарапынан ауыр бомбалауға ұшырады. Тәуелсіздік алғаннан кейін ел қирады, инфрақұрылымы толығымен жойылды. Үндістанды жоғалтқаннан кейін Бирма маңыздылығын жоғалтып, британдықтардан тәуелсіздік алды. 1948 жылы парламенттік үкімет құрылғаннан кейін премьер-министр У Ну мемлекеттендіру саясатын бастады және мемлекет барлық жердің иесі деп жарияланды. Үкімет экономикаға қаржы құю арқылы қаржыландырылатын сегіз жылдық жоспарды іске асыруға тырысты, бұл белгілі бір деңгейде инфляцияға әкелді.

Under the British administration, the people of Burma were at the bottom of social hierarchy, with Europeans at the top, Indians, Chinese, and Christianized minorities in the middle, and Buddhist Burmese at the bottom. Integrated into the world economy by force, economic growth in Burma was driven by the extractive industries and cash crop agriculture, and the country had the second highest GDP per capita in Southeast Asia. However, much of the wealth was concentrated in the hands of Europeans. The country became the world's largest exporter of rice, mainly to European markets, while other colonies like India suffered mass starvation. The British followed the ideologies of Social Darwinism and the free market, and opened up the country to a large scale immigration with Rangoon exceeding New York City as the greatest immigration port in the world in the 1920s. Historian Thant Myint U states, "This was out of a total population of only 13 million; it was equivalent to the United Kingdom today taking 2 million people a year." By then, in most of the largest cities in Burma, Rangoon, Akyab, Bassein and Moulmein, the Indian immigrants formed a majority of the population. The Burmese under British rule felt helpless, and reacted with a "racism that combined feelings of superiority and fear". It produced 75% of the world's teak. The wealth was however, mainly concentrated in the hands of Europeans. In the 1930s, agricultural production fell dramatically as international rice prices declined and did not recover for several decades. During the Japanese invasion of Burma in World War II, the British followed a scorched earth policy. They destroyed the major government buildings, oil wells and mines for tungsten, tin, lead and silver to keep them from the Japanese. Myanmar was bombed extensively by the Allies. After independence, the country was in ruins with its major infrastructure completely destroyed. With the loss of India, Burma lost relevance and obtained independence from the British. After a parliamentary government was formed in 1948, Prime Minister U Nu embarked upon a policy of nationalisation and the state was declared the owner of all land. The government tried to implement an eight year plan partly financed by injecting money into the economy which caused some inflation.

Тәуелсіздік алғаннан кейін және Не Вин тұсында (1948-1988)

1948 жылы парламенттік үкімет құрылғаннан кейін премьер-министр У Ну ұлттандыру саясатын қолға алды. Ол орталық жоспарлау шараларын қабылдау арқылы Бирманы әлеуметтік мемлекетке айналдыруға тырысты. 1950 жылдары күріш экспорты үштен екіге, минералдық экспорт 96%-дан астамға азайды. Жеке сектордың жеңіл тұтыну тауаріптерін құру жоспарлары іске асырылды. 1962 жылғы Бирма төңкерісінен кейін «Бирманың социализмге жолы» деп аталатын экономикалық бағдарлама пайда болды, ол ауыл шаруашылығынан басқа барлық өнеркәсіптерді ұлттандыруды көздеді. Бұл апатты бағдарлама Бирманы әлемдегі ең кедей елдердің біріне айналдырды. Біріккен Ұлттар Ұйымының 1987 жылы Бирманы ең кем дамыған ел ретінде тануы оның экономикалық құлдырауын көрсетті.

Генералдардың билігі (1988-2011)

1988 жылдан кейін үкімет жоспарлы экономикадан шегінді. Ол жеке сектордың шағын кеңеюіне рұқсат берді, кейбір шетелдік инвестицияларға жол ашты және қажетті шетелдік валюта түсімдерін алды. 2009 жылы экономика Азиядағы ең еркін экономика деп бағаланды (Солтүстік Кореямен бірдей). Барлық негізгі нарықтық институттар басып тасталған. Ұлттық валюта – кьят. Бирма қазіргі уақытта Куба сияқты екі деңгейлі валюта бағамы жүйесін қолданады. 2006 жылы нарықтық бағам үкімет белгілеген бағамнан шамамен 200 есе төмен болды. 2011 жылы Мьянма үкіметі ағымдағы валюта бағамы жүйесін реформалау, ішкі валюта сауда нарығын тұрақтандыру және экономикалық бұрмалауларды азайту мақсатында Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) көмегіне жүгінді. Екі деңгейлі валюта бағамы жүйесі үкіметке және мемлекеттік кәсіпорындарға қаражатты және кірістерді басқа бағытқа бұруға мүмкіндік береді, сонымен қатар үкіметке жергілікті экономиканы жақсырақ бақылауға және инфляцияны уақытша тежеуге мүмкіндік туғызады. 2005-2007 жылдар аралығында инфляцияның орташа көрсеткіші 30,1% құрады. Соңғы жылдары Қытай мен Үндістан Мьянмамен өзара тиесілілікті күшейтуге тырысты. Еуропалық Одақ және АҚШ, Канада сияқты бірқатар елдер Бирмаға инвестициялық және саудалық санкциялар салды. АҚШ Бирмадан барлық импортты тоқтатып қойды, бірақ бұл шектеу кейіннен алынды.

Экономикалық либерализация (2011-2019)

2011 жылы билікке жаңа президент Тейн Сейннің үкіметі келген кезде, Мьянма сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, валюта бағамын реттеу, шетелдік инвестициялар туралы заңдар мен салық салуды қамтитын кең ауқымды реформалар саясатын бастады. 2009–10 жылдары 300 миллион АҚШ долларын құраған шетелдік инвестициялар 2010–11 жылдары 20 миллиард АҚШ долларына дейін шамамен 6567%-ға өсті. Капиталдың көп ағыны Мьянма валютасы – кьяттың шамамен 25%-ға нығаюына әкелді. Жауап ретінде үкімет импорттық шектеулерді жеңілдетіп, экспорттық салықтарды жойды. Қазіргі валюталық мәселелерге қарамастан, 2011 жылы Мьянма экономикасының 8,8%-ға өсуі күтілуде. 58 миллиард долларлық Давей теңіз портының құрылысы аяқталғаннан кейін, Мьянманың Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Қытай теңізін, Андаман теңізі арқылы Үнді мұхитына байланыстыратын сауда торабына айналуы күтілуде, бұл Орта Шығыс, Еуропа және Африка елдерінен келетін тауарларды қабылдауға және АСЕАН аймағындағы өсуді ынталандыруға мүмкіндік береді. 2012 жылы Азия даму банкі елдегі инфрақұрылымдық және даму жобаларын қаржыландыру мақсатында елмен ынтымақтастықты жаңартты. 512 миллион долларлық қарыз – АДБ-ның Мьянмаға 30 жыл ішінде берген алғашқы қарызы және ол банктік қызметтерге бағытталған, содан кейін жол, энергия, суару және білім беру жобаларына ірі инвестициялар жасауға әкеледі. 2012 жылдың наурыз айында 20 жылдан астам уақыттан кейін алғашқы шетелдік инвестициялар туралы заң жобасы пайда болды. Бұл заң экономиканы беспрецедентті түрде либерализациялауды қамтамасыз етеді. Мысалы, шетелдіктер елде бизнес ашу үшін жергілікті серіктеске мұқтаж емес және заңды түрде жерді жалға ала алады. Заң жобасында сондай-ақ, Мьянма азаматтары компанияның білікті жұмыс күшінің кемінде 25%-ын құрауы, ал одан кейін оқыту арқылы 50-75%-ға дейін құрауы тиіс екені де көрсетілген. Мьянмаға тікелей шетелдік инвестициялар реформадан бері тұрақты түрде өсуде. Ел 2014 жылдың қаңтар және қараша айлары аралығында 4,4 миллиард АҚШ долларына бағаланған инвестициялық жобаларды мақұлдады. 2013 жылдың 30 мамырында McKinsey Global Institute ұсынған бір есепке сәйкес, Мьянманың болашағы жарқын, егер ол жоғары технологиялық салаларға көбірек инвестиция салса, оның экономикасы 2030 жылға қарай төрт есеге өседі деп күтілуде. Бұл, әрине, басқа факторлардың (мысалы, есірткі саудасы, үкіметтің белгілі бір этникалық топтармен соғысы және т.б.) бұл процеске кедері келтірмейтінін болжайды. 2017 жылдың қазан айына дейін Мьянма халқының 10%-дан аз бөлігі банк шотына ие болды. 2016–17 жылдары халықтың шамамен 98 пайызы смартфондарға ие болды және Африка елдеріндегідей, банктерді пайдаланбастан мобильді ақша схемалары енгізілуде.

In 2011, when new President Thein Sein's government came to power, Burma embarked on a major policy of reforms including anti corruption, currency exchange rate regulation, foreign investment laws and taxation. Foreign investments increased from US$300 million in 2009–10 to a US$20 billion in 2010–11 by about 6567%. Large inflow of capital results in stronger Burmese currency, kyat by about 25%. In response, the government relaxed import restrictions and abolished export taxes. Despite current currency problems, Burmese economy is expected to grow by about 8.8% in 2011. After the completion of 58 billion dollar Dawei deep seaport, Burma is expected be at the hub of trade connecting Southeast Asia and the South China Sea, via the Andaman Sea, to the Indian Ocean receiving goods from countries in the Middle East, Europe and Africa, and spurring growth in the ASEAN region. In 2012, the Asian Development Bank formally began re engaging with the country, to finance infrastructure and development projects in the country. The $512 million loan is the first issued by the ADB to Myanmar in 30 years and will target banking services, ultimately leading to other major investments in road, energy, irrigation and education projects. In March 2012, a draft foreign investment law emerged, the first in more than 2 decades. This law oversees the unprecedented liberalisation of the economy. It for example stipulates that foreigners no longer require a local partner to start a business in the country and can legally lease land. The draft law also stipulates that Burmese citizens must constitute at least 25% of the firm's skilled workforce, and with subsequent training, up to 50–75%. Myanmar's inward foreign direct investment has steadily increased since its reform. The country approved US$4.4 billion worth of investment projects between January and November 2014. According to one report released on 30 May 2013, by the McKinsey Global Institute, Burma's future looks bright, with its economy expected to quadruple by 2030 if it invests in more high tech industries. This however does assume that other factors (such as drug trade, the continuing war of the government with specific ethnic groups, etc.) do not interfere. As of October 2017, less than 10% of Myanmar's population has a bank account. As of 2016–17 approximately 98 percent of the population has smartphones and mobile money schemes are being implemented without the use of banks similar to African countries.

Экономикалық дағдарыс (2020 ж. - қазіргі уақыт)

2021 жылдың 30 сәуірінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы COVID-19 пандемиясы мен 2021 жылдың ақпан айында Мьянмадағы төңкеріс соңғы он алты жылда қол жеткізген экономикалық табыстарды кері қайтара алатынын көрсететін есеп жариялады. Мьянма экономикасы 2021 жылғы төңкерістен бері экономикалық дағдарыста. Мьянма 2022 жылдан бері экономикасы нашарлап келеді; биліктегі әскери хунта төлем балансының нашарлауын тоқтатуды жоспарлап отыр. Кьяттың құны төңкеріске дейінгі құнынан үштен бір бөлігіне төмендеген кезде, орталық банк 600 миллион долларлық валюталық резервтерді (елдің барлық резервінің 10%-ын) сату арқылы кьятты қолдауға тырысты. 2022 жылдың сәуіріне қарай резервтер азайды, шетелдік инвестициялар төмендеді және ақша аударымдары күрт қысқарды. Бұл хунтаны капитал бақылауын күшейтуге және импортты шектеуге мәжбүр етті, нәтижесінде диабет және қатерлі ісікке қарсы дәрілерге тапшылық туды.

Ерілмеген ішкі мәселелер

2013 жылы Мьянма үкіметі ел бойынша алғаш рет жүргізілген зерттеуде халықтың 37 пайызының жұмыссыз екенін, ал 26 пайызының кедейлікте өмір сүретінін анықтады. Бирма экономикасының қазіргі жағдайы да Бирма халқына елеулі әсер етіп, экономикалық қиындықтар неке және отбасы құруды айтарлықтай кешіктіруде. Бирмада некеге тұрудың орташа жасы ерлер үшін 27,5 жас, әйелдер үшін 26,4 жас, бұл Сингапур сияқты дамыған елдерден басқа аймақта сирек кездесетін көрсеткіш. Бирмада бір әйелге шаққандағы бала туу көрсеткіші 2,07 бала (2010 жыл) құрайды, бұл Камбоджа (3,18) және Лаос (4,41) сияқты экономикалық жағдайы ұқсас басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен салыстырғанда төмен көрсеткіш. Бұл көрсеткіш 1983 жылы 4,7 болған, ұлттық демографиялық саясаттың жоқтығына қарамастан, айқын төмендеуді көрсетеді. Мұның себебі, кем дегенде, қосымша балалардың отбасылық бюджетке тигізетін экономикалық жағдайы және елде заңсыз аборттардың көбеюіне, сондай-ақ басқа да контрацепция түрлерін қолдануға әкелді. 2012 жылғы шетелдік инвестициялар туралы заң жобасында Мьянма Инвестициялық Комиссиясын үкімет тағайындаған органнан тәуелсіз кеңеске айналдыру ұсынысы енгізілді. Сарапшылар мен жоғары лауазымды шенеуніктердің ұсынысы бойынша, бұл инвестициялық лицензияларды беру процесінде ашықтықты арттыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, осы жобаға қарамастан, үкіметтегі жемқорлық мәселесі шешіле ала ма деген сұрақ туындайды (үкіметтегі белгілі бір тұлғалар мен есірткі саудасы, сондай-ақ мәжбүрлі еңбек қолданылатын тау-кен өнеркәсібі сияқты көптеген салалар арасында байланыс бар екені көрсетілді). Көптеген аймақтар (мысалы, Алтын Үшбұрыш) шетелдіктерге жабық, ал кейбір аймақтарда үкімет елдің этникалық азшылықтарымен және оппозициямен қақтығыста жүр.

Мұнай және газ

Мьянма мұнай және газ кәсіпорны (MOGE) – Мьянманың ұлттық мұнай және газ компаниясы. Компания мұнай мен газды барлау және өндіру, сондай-ақ 1200 миль (1931 км) ұзындықтағы құрлықтағы құбыр желісі арқылы ішкі газды тасымалдау бойынша жекелеген оператор болып табылады. Ядана жобасы – Андаман теңізіндегі Ядана газ кен орнын пайдалану және Мьянма арқылы Таиландқа табиғи газ жеткізу жобасы. Қытай-Бірма құбырлары – Бенгал шығанағындағы Кяукфью (Ситве) терең су портын Қытайдың Юньнань провинциясындағы Куньминмен байланыстыратын жоспарланған мұнай және табиғи газ құбырлары. Джон Фредриксенге тиесілі норвегиялық Seadrill компаниясы теңіз үсті мұнай бұрғылауымен айналысады, бұл Мьянма үкіметіне мұнай және мұнай экспортынан түсетін кірістер әкелуі күтілуде. Мьянма 2012 жылдың наурызына дейінгі қаржы жылында негізінен Таиландқа 3,5 миллиард долларлық газ экспорттады. Мьянманың 18 құрлықтағы мұнай учаскесіне мұнайды барлауға лицензия алу бойынша тендерге қатысуға арналған өтінімдер 2013 жылдың 18 қаңтарында жарияланды.

Қымбат бағалы тастар

Мьянма одағының экономикасы сапфир, інжу-маржан және нефрит сияқты құнды тастардың сатылуына зор тәуелді. Рубиндер ең көп кіріс әкеледі; әлемдегі рубиндердің 90% осы елден шығады, оның қызыл тастары тазалығы мен түсі үшін жоғары бағаланады. Таиланд елдің құнды тастарының көп бөлігін сатып алады. Мандалайдың солтүстігіндегі Могок таулы аймағы – Мьянманың «Рубиндер алқабы» – сирек кездесетін «көгершіннің қаны» рубиндерімен және көк сапфирлерімен әйгілі. Мьянма Алтын Оңтүстік теңізінің інжу-маржандарын өндірумен де танымал. Соңғы жылдары ел өнімді Гонконгте аукционға шығаруда, алғашқысы 2013 жылы Belpearl компаниясы ұйымдастырған, бұл жоғары сұраныс пен қытайлық тараптың ықыласының арқасында мақтауға толы болды. Атақты інжулердің қатарында «Мьянманың жаңа таңы» – 19 мм диаметріндегі алтын түсті дөңгелек інжу бар, ол аты-жөні белгісіз сатып алушыға құпия бағаға сатылды. 2007 жылы Мьянмада демократиялық наразылықтарды жаншуға байланысты, адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар, құнды тас саудагерлері және АҚШ-тың бірінші ханымы Лора Буш Мьянмадағы құнды тастар аукционына бойкот жариялауға шақырды, себебі тастардың сатылуы елдегі диктаторлық режимге пайда әкеледі. Бирмадағы АСЕАН-ның баламалы желісінің өкілі Дебби Стотхардтың сөзіне қарағанда, кеншілер жұмыскерлердің өнімділігін арттыру үшін есірткі қолданған, тіпті инелерді бөлісіп пайдаланған, бұл ВИЧ жұқтыру қаупін арттырған: «Бұл рубиндер жастардың қанымен боялған». 41 жастағы зергер және «Бірма зергерлерінің көмек жобасын» құрған Брайан Лебер былай деді: «Қазіргі уақытта Бірманың құнды тастары мақтан тұтуға лайық емес. Олар жек көрінішті болуы керек. Дәл осы елде ғана ең жоғары сапалы рубиндерді табуға болады, бірақ мен оларды сатуды тоқтаттым. Мен елдің қайғысына қатысқым келмейді. Егер біреу рубин сұраса, мен оған әдемі қызыл сапфирді көрсетемін». «Рубин және сапфир» кітабының авторы, Бангкокта тұратын және Бирмаға көп сапарлар жасаған сарапшы Ричард В. Хьюз, хунта арқылы сатылған әр рубин үшін, Таиланд шекарасы арқылы контрабандалық жолмен тасымалданған тағы бір құнды тас бар екенін айтады. Бирманың құнды тас өнеркәсібі – ел экономикасының маңызды бөлігі, экспорт көлемі 1 миллиард доллардан асып түседі. Министрлік мәлімдемесіне сәйкес, Могок, Минешу және Наньяр штаттарындағы жаңа кен орындарына рұқсаттарды министрлік береді. 2012 жылы бұрынғы режимге қатысты көптеген санкциялар жеңілдетілгенімен, АҚШ Мьянмадан рубин мен нефрит импортына қатысты шектеулерді күшінде қалдырды. Мьянманың жаңа шетелдік инвестициялар заңына енгізілген соңғы түзетулерге сәйкес, инвестициялар үшін ең төменгі капитал талабы енді жоқ, тек кен өндіру саласында капиталдың мол дәлелі қажет және отандық банк арқылы ресімделуі тиіс. Инвестициялық заңдағы тағы бір маңызды өзгеріс – бірлескен кәсіпорындардағы шетелдік меншік құқығына қатысты шектеулердің алынуы, бірақ тау-кен өндірісі сияқты шектеулі секторларда шетелдік инвестициялар 80% шегінде сақталады.

The Union of Myanmar's economy depends heavily on sales of precious stones such as sapphires, pearls and jade. Rubies are the biggest earner; 90% of the world's rubies come from the country, whose red stones are prized for their purity and hue. Thailand buys the majority of the country's gems. Burma's "Valley of Rubies", the mountainous Mogok area, north of Mandalay, is noted for its rare pigeon's blood rubies and blue sapphires. Myanmar is famed for its production of Golden South Sea Pearls. In recent years, the countries has auctioned its production in Hong Kong, first organized by Belpearl company in 2013 to critical acclaim and premium prices due to strong Chinese demand. Notable pearls include the New Dawn of Myanmar, a 19mm round golden pearl which sold to an anonymous buyer for undisclosed price. In 2007, following the crackdown on pro democracy protests in Myanmar, human rights organisations, gem dealers, and US First Lady Laura Bush called for a boycott of a Myanmar gem auction held twice yearly, arguing that the sale of the stones profited the dictatorial regime in that country. Debbie Stothard of the Alternative ASEAN Network on Burma stated that mining operators used drugs on employees to improve productivity, with needles shared, raising the risk of HIV infection: "These rubies are red with the blood of young people." Brian Leber (41 year old jeweller who founded The Jewellers' Burma Relief Project) stated that: "For the time being, Burmese gems should not be something to be proud of. They should be an object of revulsion. It's the only country where one obtains really top quality rubies, but I stopped dealing in them. I don't want to be part of a nation's misery. If someone asks for a ruby now I show them a nice pink sapphire." Richard W. Hughes, author of Ruby and Sapphire, a Bangkok based gemologist who has made many trips to Burma makes the point that for every ruby sold through the junta, another gem that supports subsistence mining is smuggled over the Thai border. Burma's gemstone industry is a cornerstone of the Burmese economy with exports topping $1 billion. The permits for new gem mines in Mogoke, Mineshu and Nanyar state will be issued by the ministry according to a statement issued by the ministry on 11 February. While many sanctions placed on the former regime were eased or lifted in 2012, the US has left restrictions on importing rubies and jade from Myanmar intact. According to recent amendments to the new Myanmar foreign investment law, there is no longer a minimum capital requirement for investments, except in mining ventures, which require substantial proof of capital and must be documented through a domestic bank. Another important clarification in the investment law is the dropping of foreign ownership restrictions in joint ventures, except in restricted sectors, such as mining, where FDI will be capped at 80 per cent.

Туризм

1992 жылдан бері үкімет туризмді қолдап дамытуда. 2008 жылға дейін жыл сайын 750 мыңнан кем турист елге келіп тұрды, бірақ соңғы жылдары айтарлықтай өсім байқалды. 2012 жылы 1,06 миллион турист елді аралады, ал 2013 жылдың соңына қарай 1,8 миллион турист келуі күтілуде. Туризм – Бирма экономикасының қарқынды дамып келе жатқан саласы. Бирмада алуан түрлі туристік тартымдылықтар бар және көптеген халықаралық әуе компаниялары тікелей рейстер арқылы қызмет көрсетеді. Ішкі және шетелдік әуе компаниялары да ел ішінде рейстерді жүзеге асырады. Янгон портына круиздік кемелер де тоқтайды. Бірнеше шекаралық өткізу пункттерінде шекаралық рұқсатнамамен құрлық арқылы кіруге рұқсат етіледі. Үкімет барлық туристер мен бизнесмендерден визасы бар, жарамды паспорт талап етеді. 2010 жылдың мамыр айынан бастап, кез келген елден келген бизнесмендер Янгон және Мандалай халықаралық әуежайлары арқылы келе жатқанда, саяхат агенттіктерімен алдын ала келісім жасамай, виза алуға өтініш бере алады. Туристік және бизнес визалары 28 күнге жарамды, оларды туризм үшін тағы 14 күнге, ал бизнес үшін үш айға ұзартуға болады. Бирманы жеке тур гидпен аралау кең таралған. Саяхатшылар тур агенттіктер арқылы гидтерді жалдай алады. Аун Сан Су Чжи халықаралық туристерге Бирмаға бармауға шақырды. Сонымен қатар, әскери хунтаның мәжбүрлі еңбек бағдарламалары туристік орындарға бағытталған, және олардың адам құқықтары жөніндегі көрсеткіштеріне қатысты ауыр сынға ұшырады. Үкіметтік төлемдерді ескермесе де, Бирманың қонақ үйлер және туризм министрі генерал-майор Сау Лвин, жеке сектор туристік қызметтерінен түскен табыстың үлкен бөлігін үкіметке түсетінін мойындады. Сонымен қатар, Бирмадағы кедей халықтың өте аз бөлігі ғана туризммен байланысты қандай да бір қаржылай көмек алады. 2012 жылға дейін елдің көп бөлігі туристер үшін жабық болды, және әскерилер шетелдіктер мен Бирма халқы арасындағы байланысты қатаң бақылап отырды. Жергілікті тұрғындарға шетелдіктермен саясат туралы әңгімелесуге рұқсат берілмеді, мұндай іс-әрекеттері үшін түрмеге қамалу жазасы қарастырылды. 2001 жылы Бирма туризмді ілгерілету кеңесі жергілікті билік органдарына туристерді қорғау және шетелдіктер мен қарапайым бирмалықтар арасындағы "қажетсіз байланыстарды" шектеу туралы бұйрық берді. 2012 жылдан бері Бирма туризм мен шетелдік капиталға көбірек есік ашты, бұл елдің демократияға өтуімен тығыз байланысты.

Since 1992, the government has encouraged tourism. Until 2008, fewer than 750,000 tourists entered the country annually, but there has been substantial growth over the past years. In 2012, 1.06 million tourists visited the country, and 1.8 million are expected to visit by the end of 2013. Tourism is a growing sector of the economy of Burma. Burma has diverse and varied tourist attractions and is served internationally by numerous airlines via direct flights. Domestic and foreign airlines also operate flights within the country. Cruise ships also dock at Yangon. Overland entry with a border pass is permitted at several border checkpoints. The government requires a valid passport with an entry visa for all tourists and business people. As of May 2010, foreign business visitors from any country can apply for a visa on arrival when passing through Yangon and Mandalay international airports without having to make any prior arrangements with travel agencies. Both the tourist visa and business visa are valid for 28 days, renewable for an additional 14 days for tourism and three months for business. Seeing Burma through a personal tour guide is popular. Travellers can hire guides through travel agencies. Aung San Suu Kyi has requested that international tourists not visit Burma. Moreoever, the junta's forced labour programmes were focused on tourist destinations; these designations have been heavily criticised for their human rights records. Even disregarding the obviously governmental fees, Burma's Minister of Hotels and Tourism Major General Saw Lwin admitted that the government receives a significant percentage of the income of private sector tourism services. In addition, only a very small minority of impoverished people in Burma receive any money with any relation to tourism. Before 2012, much of the country was completely off limits to tourists, and the military tightly controlled interactions between foreigners and the people of Burma. Locals were not allowed to discuss politics with foreigners, under penalty of imprisonment, and in 2001, the Myanmar Tourism Promotion Board issued an order for local officials to protect tourists and limit "unnecessary contact" between foreigners and ordinary Burmese people. Since 2012, Burma has opened up to more tourism and foreign capital, synonymous with the country's transition to democracy.

Инфрақұрылым

Мьянманың 2018 жылғы инфрақұрылым саммиті Мьянманың "инфрақұрылымдық кемшінлігін жою" қажеттігін атап өтті, сондай-ақ қазірден 2030 жылға дейін инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыру үшін 120 миллиард АҚШ доллары жұмсалуы күтілуде. Мьянмадағы инфрақұрылымдық даму алдағы жылдары үш маңызды міндетті шешуі керек: 1) жолдарды жаңғырту және оларды көрші елдердің жолдарымен және көлік желілерімен интеграциялау; 2) аймақтық әуежайларды дамыту және қолданыстағы әуежайлардың сыйымдылығын кеңейту; 3) инновациялық көлік құралдарын, оның ішінде су таксилері мен кондиционерленген автобустарды пайдалану арқылы қалалық көлік инфрақұрылымын күзеу және жаңарту. Мьянма көлік, электрмен жабдықтау және коммуналдық қызметтер сияқты дамытуға қажетті инфрақұрылымын кеңейтуі керек. Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» (BRI) инфрақұрылымдық жобалары Мьянмадағы BRI дәліздерінде тұратын 24 миллион адамға әсер етуі мүмкін, осылайша елдегі экономикалық иеленушілер арасындағы экономикалық пайда мен зиянның үлесуін өзгертуі мүмкін.

Сыртқы сауда

+2006–2007 қаржы жылы Сауда көлемі (АҚШ долларының 000 000-дағы мөлшері) № Сипаттама 2006–2007 жылғы бюджеттік сауда көлемі 2006–2007 жылғы нақты сауда көлемі Экспорт Импорт Сауда көлемі Экспорт Импорт Сауда көлемі 1 Қарапайым сауда 4233.60 2468.40 6702.00 4585.47 2491.33 7076.80 2 Шекаралық сауда 814.00 466.00 1280.00 647.21 445.40 1092.61 Барлығы 5047.60 2934.40 7982.00 5232.68 2936.73 8169.41

+2006–2007 қаржы жылының 2009–2010 қаржы жылына дейінгі жалпы сауда құны (АҚШ доллары, 000 000) № Қаржы жылы Экспорт құны Импорт құны Сауда құны 1 2006–2007 5222.92 2928.39 8151.31 2 2007–2008 6413.29 3346.64 9759.93 3 2008–2009 6792.85 4563.16 11356.01 4 2009–2010 7568.62 4186.28 11754.90

Шетелдік инвестициялар

Шетелдік инвестицияларды ынталандырғанмен, олар әзірге орташа табысқа ғана қол жеткізді. Бұл, шетелдік инвесторлардың әскери үкімет саясатының салдарынан қиындықтарға тап болуымен және халықаралық қауымның үкіметке бойкот жариялауымен байланысты. АҚШ Бирмаға сауда санкцияларын салды. Еуропалық Одақ қару-жараққа, гуманитарлық емес көмекке тыйым салып, әскери режимнің басшыларына виза беруді тоқтатты және инвестицияларды шектеді. Еуропалық Одақ та, АҚШ та елдегі адам құқықтарының бұзылуына байланысты санкциялар енгізді. Азияның көптеген елдері, әсіресе Үндістан, Таиланд және Қытай, Бирмамен белсенді сауда жасады. Дегенмен, 2013 жылдың 22 сәуірінде Еуропалық Одақ Бирмаға қарсы экономикалық және саяси санкцияларды тоқтатты. Мемлекеттік сектордағы кәсіпорындардың тиімділігі төмен және жекешелендіру процесі тоқтап тұр. Бирманың сыртқы сауда көрсеткіштері қара нарықтағы кең ауқымды саудаға байланысты өте тұрақсыз. Қазіргі кездегі басты мәселе – ақша-кредиттік және фискалдық тұрақтылыққа қол жеткізе алмау. Бирма үкіметінің басты қадамы – елдегі ірі табиғи газ қорын пайдалану болды. Қазіргі уақытта Бирмаға Тайланд, Малайзия, Филиппин, Ресей, Австралия, Үндістан және Сингапур компаниялары инвестиция салып отыр. 2013 жылдың ақпан айына қарай АҚШ-пен сауда көлемі 243,56 миллион долларды құрады, бұл 15 жобаны қамтиды және жалпы соманың 0,58 пайызын құрады, деп хабарлайды үкіметтік статистика. Экономист журналының Бирма туралы арнайы баяндамасында елдің саяси трансформациясы және Азиялық көршілерден тікелей шетелдік инвестициялардың келуі нәтижесінде экономикалық белсенділік артып келе жатқаны айтылады. Мысалы, Мингаладон индустриалды паркіне жақын жердегі жапондық зауыттар "ондаған жылдар бойы санкциялар мен экономикалық басқарудың нашарлығынан туған қиратылған орындардан" қайта жаңғырды. Ресурстарға бай Бирмада үкіметтік бақылаудың күшті болуы, тиімсіз экономикалық саясат және ауылдық кедейлік байқалады. Әскери үкімет 1990-шы жылдардың басында "Бирмалық социализмге жол" бағдарламасының сәтсіздігінен кейін экономиканы либерализациялауға тырысты, бірақ бұл әрекеттер тоқтап, кейбір либерализациялық шаралар кері қайтарылды. Бирмада ақша-кредиттік және фискалдық тұрақтылық жоқ, сондықтан экономика инфляция, бірмалық кьяттың құнын жоғары бағалау және бұрмаланған пайыздық ставкалары сияқты макроэкономикалық теңгерімсіздіктерден зардап шегеді. 1988 жылы әскери үкімет демократиялық қозғалысты басып, 1990 жылғы сайлау нәтижелерін мойындамағаннан кейін шетелдік дамуға көмек көрсету тоқтатылды. 2003 жылдың мамырында Аун Сан Су Чжи мен оның кортежіне жасалған шабуылға жауап ретінде АҚШ Бирмаға қарсы жаңа экономикалық санкциялар салды, оның ішінде бирмалық өнімдерді импорттауға және АҚШ азаматтарының қаржылық қызметтер көрсетуіне тыйым салынды. Инвестициялық ахуалдың нашарлауы шетелдік валюта ағынын баяулатты. Ең өнімді секторлар – тау-кен, мұнай және газ сияқты байлықты өндіру салалары болады. Өндіріс және қызмет көрсету сияқты басқа салалар жеткіліксіз инфрақұрылым, болжамсыз импорт-экспорт саясаты, денсаулық сақтау және білім беру жүйелерінің нашарлауы және сыбайлас жемқорлықпен күресуде. 2003 жылы болған ірі банк дағдарысы елдегі 20 жеке банкты жабылып, экономиканы бұзды. 2005 жылдың желтоқсанына қарай ірі жеке банктер жеке сектордың ресми несиеге қол жеткізуін шектейтін қатаң шектеулермен жұмыс істеді. Ресми статистика дұрыс емес. Сыртқы сауда туралы жарияланған статистика қара нарықтың үлкен көлеміне және ресми емес шекаралық саудаға байланысты өте төмен бағаланады, олардың көлемі ресми экономикамен шамалас деп есептеледі. Бирманың Таиланд, Қытай және Үндістанмен саудасы артып келеді. Бирма үкіметі көрші елдермен жақсы экономикалық қарым-қатынас орнатса да, шетелдік инвестицияларды, экспортты және туризмді дамыту үшін жақсы инвестициялық және бизнес ахуалды және саяси жағдайды жақсарту қажет. Экономика 2009 жылдан бастап кем дегенде 5% нақты ЖІӨ өсімін көрсетті. Мьянмадағы геотермалды жобаларды қаржыландыру үшін электр энергиясының құны 5,3–8,6 АҚШ центы/кВт/сағ немесе Мьянма кьяты 53–86K/кВт/сағ шамасында бағаланады. Бұл 1 АҚШ доллары = 1000 кьятқа тең, бұл электр энергиясын өндіру жобаларын қаржыландырудың басты мәселесі. Амортизациялық қысыммен байланысты басты кемшілік – қазіргі валюта нарығындағы жағдай. 2012 жылдың маусымы мен 2015 жылдың қазаны арасында Мьянма кьяты АҚШ долларына шағылысқанда 35% төмендеді, 850-ден 1300-ге дейін құлдырады. Шетелдегі валюталық қарызы бар жергілікті кәсіпкерлер валюталық тәуекелді азайту үшін стратегия іздеуге мәжбүр болды. Мьянманың қазіргі уақытта валюталық қорқыныштан қорғану шешімдерінің жетіспеуі геотермалды жобаларды қаржыландыру үшін үлкен қиындық тудырады.

Though foreign investment has been encouraged, it has so far met with only moderate success. This is because foreign investors have been adversely affected by the junta government policies and because of international pressure to boycott the junta government. The United States has placed trade sanctions on Burma. The European Union has placed embargoes on arms, non humanitarian aid, visa bans on military regime leaders, and limited investment bans. Both the European Union and the US have placed sanctions on grounds of human rights violations in the country. Many nations in Asia, particularly India, Thailand and China have actively traded with Burma. However, on April 22, 2013, the EU suspended economic and political sanctions against Burma. The public sector enterprises remain highly inefficient and also privatisation efforts have stalled. The estimates of Burmese foreign trade are highly ambiguous because of the great volume of black market trading. A major ongoing problem is the failure to achieve monetary and fiscal stability. One government initiative was to utilise Burma's large natural gas deposits. Currently, Burma has attracted investment from Thai, Malaysian, Filipino, Russian, Australian, Indian, and Singaporean companies. Trade with the US amounted to $243.56 million as of February 2013, accounting for 15 projects and just 0.58 per cent of the total, according to government statistics. The Economists special report on Burma points to increased economic activity resulting from Burma's political transformation and influx of foreign direct investment from Asian neighbours. Near the Mingaladon Industrial Park, for example, Japanese owned factories have risen from the "debris" caused by "decades of sanctions and economic mismanagement." Burma, a resource rich country, suffers from pervasive government controls, inefficient economic policies, and rural poverty. The junta took steps in the early 1990s to liberalize the economy after decades of failure under the "Burmese Way to Socialism," but those efforts stalled, and some of the liberalization measures were rescinded. Burma does not have monetary or fiscal stability, so the economy suffers from serious macroeconomic imbalances – including inflation, multiple official exchange rates that overvalue the Burmese kyat, and a distorted interest rate regime. Most overseas development assistance ceased after the junta began to suppress the democracy movement in 1988 and subsequently refused to honor the results of the 1990 legislative elections. In response to the government of Burma's attack in May 2003 on Aung San Suu Kyi and her convoy, the US imposed new economic sanctions against Burma – including a ban on imports of Burmese products and a ban on provision of financial services by US persons. A poor investment climate further slowed the inflow of foreign exchange. The most productive sectors will continue to be in extractive industries, especially oil and gas, mining, and timber. Other areas, such as manufacturing and services, are struggling with inadequate infrastructure, unpredictable import/export policies, deteriorating health and education systems, and corruption. A major banking crisis in 2003 shuttered the country's 20 private banks and disrupted the economy. As of December 2005, the largest private banks operate under tight restrictions limiting the private sector's access to formal credit. Official statistics are inaccurate. Published statistics on foreign trade are greatly understated because of the size of the black market and unofficial border trade – often estimated to be as large as the official economy. Burma's trade with Thailand, China, and India is rising. Though the Burmese government has good economic relations with its neighbors, better investment and business climates and an improved political situation are needed to promote foreign investment, exports, and tourism. The economy saw continuous real GDP growth of at least 5% from 2009 onwards. Financing geothermal projects in Myanmar use an estimated break even power cost of 5.3–8.6 U. S cents/kWh or in Myanmar Kyat 53–86K per kWh. This pegs a non fluctuating $1=1000K, which is a main concern for power project funding. The main drawback with depreciation pressures, in the current FX market. Between June 2012 and October 2015, the Myanmar Kyat depreciated by approximately 35%, from 850 down to 1300 against the US Dollar. Local businesses with foreign denominated loans from abroad suddenly found themselves rushing for a strategy to mitigate currency risks. Myanmar's current lack of available currency hedging solutions presents a real challenge for Geothermal project financing.

Шетелдік көмек

Бирмаға көрсетілетін халықаралық көмектің деңгейі әлемдегі ең төменгілердің қатарында (және Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында ең төменгі) – Бирмаға жан басына шаққандағы даму көмегі 4 доллар, ал орташа көрсеткіш 42,30 долларға жетеді. 2007 жылдың сәуір айында АҚШ Үкіметтік Есеп беру кеңсесі (GAO) Оңтүстік-Шығыс Азия еліндегі халықаралық гуманитарлық көмекке қатысты әскери үкімет тарапынан қойылған қаржылық және басқа да шектеулерді анықтады. «Бирмада шектеулер салынған көмек бағдарламалары» деген тақырыптағы GAO есебінде бирма үкіметінің халықаралық ұйымдардың гуманитарлық жұмысына кедергі келтіруге бағытталған нақты әрекеттері, соның ішінде ел ішіндегі халықаралық қызметкерлердің еркін қозғалысын шектеу сияқты шаралары баяндалған. Есепте 2004 жылдың қазан айында бұрынғы премьер-министр Кхин Нюнт қызметтен алынғаннан кейін режимнің көмек жұмысына бақылауды күшейткені айтылады. Сонымен қатар, есепте 2006 жылдың ақпан айында әскери үкімет Бирманың шектеуші саясатын ресми бекіткен нұсқаулықтарды қабылдағаны көрсетілген. Нұсқаулықтарда гуманитарлық ұйымдар жүзеге асыратын бағдарламалардың «ұлттық мүдделерді нығайту және қорғау» қажеттігі, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың мемлекеттік органдармен үйлестіру жұмыстарын жүргізуі және Бирмалық қызметкерлерін үкімет дайындаған тізімдерден іріктеуі талап етіледі. Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілдері бұл шектеулерді қабылдауға болмайтынын мәлімдеді. «Бирманың әскери режимі гуманитарлық ұйымдардың қолына бөгет қою арқылы жасаған арсыз әрекеттері осы есепте баршаға аян болып тұр, және оған тоқтау салынуы керек», – деді АҚШ Конгресінің өкілі Том Лантос (D-CA). «Шығыс Бирмада, әскери режим 3000-нан астам ауылды өртеп немесе жойған жерде гуманитарлық көмек қысқарды. Кем дегенде бір миллион адам үйлерін тастап, көптегендері жай ғана джунглиде өлуге тасталды». АҚШ өкілі Илеана Рос-Лехтинен (R-FL) бұл есеп «Бирмада демократиялық өзгерістердің қажеттілігін көрсетеді, себебі оның әскери режимі өз халқын еркінен тыс ұстап, азаптап, зорлап, өлім жазасын кеседі, этникалық азшылықтарды қатыгездікпен қуғындап, босқындар ағыны, есірткі және адам саудасы, сондай-ақ ВИЧ/ЖҚС және басқа жұқпалы аурулардың таралуы сияқты өте маңызды мәселелерді шешпей, өзіне жаңа астана қаласын салады» деді.

The level of international aid to Burma ranks amongst the lowest in the world (and the lowest in the Southeast Asian region)—Burma receives $4 per capita in development assistance, as compared to the average of $42.30 per capita. In April 2007, the US Government Accountability Office (GAO) identified the financial and other restrictions that the military government places on international humanitarian assistance in the Southeast Asian country. The GAO report, entitled "Assistance Programs Constrained in Burma," outlines the specific efforts of the Burmese government to hinder the humanitarian work of international organisations, including by restricting the free movement of international staff within the country. The report notes that the regime has tightened its control over assistance work since former Prime Minister Khin Nyunt was purged in October 2004. Furthermore, the reports states that the military government passed guidelines in February 2006, which formalised Burma's restrictive policies. According to the report, the guidelines require that programs run by humanitarian groups "enhance and safeguard the national interest" and that international organisations co ordinate with state agents and select their Burmese staff from government prepared lists of individuals. United Nations officials have declared these restrictions unacceptable. The shameful behavior of Burma's military regime in tying the hand of humanitarian organizations is laid out in these pages for all to see, and it must come to an end," said U. S. Representative Tom Lantos (D CA). "In eastern Burma, where the military regime has burned or otherwise destroyed over 3,000 villages, humanitarian relief has been decimated. At least one million people have fled their homes and many are simply being left to die in the jungle." US Representative Ileana Ros Lehtinen (R FL) said that the report "underscores the need for democratic change in Burma, whose military regime arbitrarily arrests, tortures, rapes and executes its own people, ruthlessly persecutes ethnic minorities, and bizarrely builds itself a new capital city while failing to address the increasingly urgent challenges of refugee flows, illicit narcotics and human trafficking, and the spread of HIV/AIDS and other communicable diseases."