Кіріспе

ЮНЕСКО-ның тарихи қаласы, Мьянманың Мандалай аймағындағы Баган (, бұрынғы Паган) – Мьянмадағы ежелгі қала және ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық орны. 9-13 ғасырларда бұл қала Паган Корольдігінің астанасы болды, ол кейіннен Мьянма құрамына кіретін аймақтарды біріктірген алғашқы корольдік. Корольдіктің өркендеген кезеңінде, 11-13 ғасырларда Баган жазығында 10 мыңнан астам буддалық храмдар, пагодалар мен монастырлар салынды.

Этимология

Баган – қазіргі стандартты мьянма тіліндегі «Пуган» сөзінің айтылуы, ол көне мьянма тіліндегі «Пукам» сөзінен шыққан. Пали тіліндегі классикалық атауы – Аримадданапура (अरिमद्दनापुर, "дұшпандарды басып тастайтын қала"). Оның құрғақ аймақтың ыстық климатына байланысты басқа пали тіліндегі атаулары: Таттадеса ("құрғақ жер") және Тампадипа ("қола түсті ел"). Мьянма жылнамаларында Тхри Пейсая (သီရိပျစ်စာ) және Тампавади (တမ္ပဝတီ) деген басқа да классикалық атаулар кездеседі.

9 - 13 ғасырлар

Бірма жылнамаларына сәйкес, Баган біздің заманымыздың екінші ғасырында құрылған, ал 849 жылы Баганның негізін қалаушының 34-ші ұрпағы Пинбья патшасы бекіткен. Дегенмен, қазіргі ғылым Баганды 9 ғасырдың ортасы мен соңында Нанжао патшалығынан Иравади аңғарына келген мранма (бирмалықтар) құрғанын айтады. Ол 10 ғасырдың соңына дейін бірнеше бәсекелес Пю қала-мемлекеттерінің бірі болды, содан кейін бирмалықтардың беделі мен мәртебесі арта түсті. 1044 жылдан 1287 жылға дейін Баган қаласы Баган империясының саяси, экономикалық және мәдени орталығы болды. 250 жыл ішінде Баган билеушілері мен олардың бай халқы Баган жазығында 10 000-нан астам діни ескерткіштер (шамамен 1000 ступа, 10 000 кішкентай ғибадатхана және 3000 монастырь) салған. Гүлденген қала өсіп, діни және дүниелік білім орталығына айналды, әсіресе пали тіліндегі грамматика және философиялық-психологиялық (абхидхамма) зерттеулерде, сондай-ақ поэзия, фонетика, грамматика, астрология, алхимия, медицина және құқық салаларындағы түрлі тілдердегі еңбектерде мамандық танытты. Қала Үндістан, Шри-Ланка және Кхмер империясынан келген монахтар мен студенттерді тартты. Баган мәдениеті дінмен тығыз байланысты болды. Баган діні өзгергіш, синкретикалық және кейінгі стандарттар бойынша бейәдетті болды. Бұл Пю дәуіріндегі діни тенденциялардың жалғасы болды, онда Тхеравада буддизмі Махаяна буддизмімен, Тантрикалық буддизммен, әртүрлі индуистік (Шайва және Вайшнава) мектептерімен, сондай-ақ жергілікті анимистік (нат) дәстүрлерімен бірге өмір сүрді. 11 ғасырдың ортасынан бері Тхеравада буддизміне патшалық демеушілік көрсетілгенінің арқасында буддистік мектеп біртіндеп басымдыққа ие болды, бірақ басқа дәстүрлер де Пәған кезеңінде бұрын-соңды көрінбеген деңгейде дамыды. Баганның өркендеуі Дваравати, Шривиджая және Чола империясы сияқты көршілес аймақтардағы саяси және экономикалық құлдыраумен бірге жүрді. Осының салдарынан Мьянмадан келген адамдармен қатар, осы аймақтардан да көшіп келгендер Баганға қоныстанды. Майкл Аунг Твиннің пікірінше, одан да ықтимал түсіндірме - моңғол шапқыншылығына қарсы қорғаныспен тапсырылған провинциялық губернаторлар осы істе жетістікке жетіп, «жаңа билік элитасына» айналып, олардың астаналары жаңа саяси орталықтарға айналса, Баганның өзі маңызын жойды.

14-19 ғасырлар

Баган 15 ғасырға дейін адам қонысы ретінде, ал империялық кезең бойы қажылық орыны ретінде сақталды. 15 ғасырдың ортасына дейін "жаңа және әсерлі" діни ескерткіштер салынуын жалғастырды, бірақ одан кейін жаңа храмдар салу азайып, 15-20 ғасырлар аралығында 200-ден аз храм салынды.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Баған, сейістік белдеуде орналасқан, ғасырлар бойы көптеген жер сілкінісіне ұшыраған, 1904 жыл мен 1975 жыл аралығында 400-ден астам жер сілкінісі тіркелген. 1975 жылдың 8 шілдесінде Баған мен Мйинкабада 8 балл, Ньяунг-У-да 7 балл магнитудасында күшті жер сілкінісі болды. Жер сілкінісі көптеген ғибадатханаларға, соның ішінде Бупаяға, ауыр және түзетуге келмейтін зақым келтірді. Бүгінде 2229 ғибадатхана мен пагода сақталған. Бұл зақымдалған пагодалардың көпшілігі 1990-шы жылдары Бағанды халықаралық туристік орталыққа айналдыруға тырысқан әскери үкімет тарапынан қалпына келтірілді. Алайда, қайта жаңарту жұмыстары әлемдік өнер тарихшылары мен мұраны сақтаушылар тарапынан кеңінен сынға ұшырады. Сыншылар қайта жаңарту жұмыстарының бастапқы архитектуралық стильге назар бермей, заманауи материалдар қолданғанын, сондай-ақ үкімет гольф алаңы, асфальтталған тас жол және қарау мұнарасын салғанын айтып алаңдады. Үкімет ежелгі астананың жүздеген (қалпына келтірілмеген) ғибадатханалары мен тас жазуларының мол қоры ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енуі үшін жеткілікті деп есептесе де, қала 2019 жылға дейін, негізінен қайта жаңарту жұмыстарының нәтижесінде ғана тізімге енді. Баған бүгінде елдің жаңадан дамып келе жатқан туристік индустриясының маңызды туристік орталығы болып табылады, бұл индустрия ұзақ жылдар бойы түрлі бойкоттардың нысаны болды. Бірнеше мьянмалық басылымдар қаланың шағын туристік инфрақұрылымының келесі жылдары туризмнің шамалы өсуін қанағаттандыру үшін жылдам кеңеюі қажет екенін атап өтті. 2016 жылдың 24 тамызында Мьянманың орталық аймағында күшті жер сілкінісі болды, ол Бағанда қайтадан ауыр зақым келтірді; бұл жолы 400-ге жуық ғибадатхана қирады. Суламани мен Мяук Гуни (Солтүстік Гуни) ауыр зақымдалды. Баған археологиялық департаменті ЮНЕСКО сарапшыларының көмегімен зерттеу және қайта жаңарту жұмыстарын бастады. 33 зақымдалған ғибадатханаға кіруге келушілерге тыйым салынған. 2019 жылдың 6 шілдесінде Баған ЮНЕСКО тарапынан ресми түрде Дүниежүзілік мұра ретінде жарияланды, бұл 1995 жылы әскери үкімет алғаш рет қаланы ұсынғаннан бері 24 жыл өткен соң, Дүниежүзілік мұра комитетінің 43-ші сессиясында болды. Бұл Бағанды Мьянмадағы екінші Дүниежүзілік мұра орны етеді. Бағанды тізімге енгізу шарттарының бірі ретінде Мьянма үкіметі 2020 жылға дейін археологиялық аймақтағы қазіргі қонақүйлерді арнайы қонақүй аймағына көшіруге уәде берді.

Сәулет

Баган Мьянманың діни құрылыстарының көптігімен ғана емес, сонымен қатар ғимараттардың тамаша сәулетімен және мьянма ғибадатханалары дизайнына олардың қосқан үлесімен ерекшеленеді. Багандағы пагодалардың сәулет өнері Мьянма қолөнершілерінің шеберлігін көрсетеді. Баган ғибадатханалары екі негізгі түрге бөлінеді: ступа стиліндегі массивті ғибараттар және гу стиліндегі (ဂူ) қуыс ғибараттар.

Ступалар

Ступа, сондай-ақ пагода немесе чеди деп аталады, ішінде реликвия сақталатын үлкен құрылым. Баган ступалары немесе пагодалары ертедегі Пью үлгілерінен пайда болды, ал олар өз кезегінде Андхра аймағының ступа дизайндарына, әсіресе қазіргі оңтүстік-шығыс Үндістандағы Амаравати мен Нагарджунакондаға, сондай-ақ шамалы дәрежеде Цейлонға негізделген. Баган дәуіріндегі ступалар кейінгі Бірма ступаларының символикасы, пішіні мен дизайны, құрылыс техникасы және тіпті материалдары тұрғысынан прототипі болды. Алғашқыда Цейлон ступасының жарты шар пішіндес денесі ("жұмыртқа") болған, оның үстінде тас балюстрадамен (хармика) қоршалған тіктөртбұрышты қорап орналасқан. Ступаның жоғарғы бөлігінен бірнеше салтанатты шаңрақтарды ұстап тұрған тік ось бойына созылған. Ступа буддалық космосты бейнелейді: оның пішіні Меру тауын, ал кірпіш қабатына орнатылған шаңрақ әлем осін символдайды. Кірпішпен қаланған фронтон көбінесе штукатурмен жабылып, рельефтік өрнектермен безендірілген. Баган кезеңінде қорғаушы тұлғалар ("билу") бейнеленген жұп немесе топтамалар танымал тақырып болды. Алғашқы Үнді үлгісі Пью және кейін Багандағы бирмалықтар тарапынан біртіндеп өзгертілді, нәтижесінде ступа ұзын, цилиндр пішінге ие болды. Баганның ең ерте ступалары, мысалы Бупая (шамамен 9 ғасыр), Шри Ксетрадағы Пью стилінің тікелей мұрагерлері еді. 11 ғасырға қарай ступа қоңырау пішіндес формаға жетті, онда күн шамы бір-бірінің үстіне орналасқан, нүктеге дейін көтерілетін азая түсетін сақиналар тізбегіне айналды. Осы үлгіде армика лотос гүлшоқтарымен ауыстырылды. Лотос гүлшоқтары кейін "банан гүлшоқтарына" айналды, ол көптеген Бірма пагодаларының ұзартылған жоғарғы бөлігін құрайды. Пагоданың негізін үш-төрт тіктөртбұрышты терраса құрады, көбінесе буддалық жатака әңгімелерін бейнелейтін терракоталық плиткалар галереясымен. Швизегон және Швесандау пагодалары осы типтің ең ерте мысалдары болып табылады.

Құрғақ ғибадатханалар

Ступалардан өзгеше, қуыс гу стиліндегі ғибадатхана – медитация, Буддаға бағыну және басқа буддалық обрядтарды өткізу үшін пайдаланылатын құрылыс. Гу ғибадатханалары екі негізгі стильде болады: "бір жақ" және "төрт жақ" – яғни бір басты кіреберіс және төрт басты кіреберіс. Сонымен қатар, бес жақты және аралас стильдер де кездеседі. Бір жақты стиль 2-ші ғасырдағы Бейкханодан, ал төрт жақты стиль 7-ші ғасырдағы Шри Ксетрадан пайда болған. Баған дәуірінде тік қабаттар мен күмбезді бөлмелер негізгі ерекшеліктері болған ғибадатханалар іріленіп, сәнділеніп келді.

"Ескі Баган" қаласының қоршаудағы өзегі

Өзен жағалауындағы 140 гектарлық негізгі бөлік үш қабырғамен қоршалған. Батыс жағындағы төртінші қабырға бұрын болған болуы мүмкін, бірақ кейін өзенмен шайылып кеткен. Иравади өзені қаланың кем дегенде бір бөлігін эрозияға ұшыратқан, себебі "қабырғаланған негізгі бөліктен өзенге құлап бара жатқан ғимараттар" бар. "Ескі Баган" деп аталатын қабырғаланған негізгі бөлік ескерткіштер орналасқан 8000 гектарлық аумақтың өте шағын бөлігін құрайды. Бұл Пю қалаларының қабырғаланған аудандарына қарағанда әлдеқайда кішкентай (ең ірісі, Шри Кшетра немесе Тайекиттая, 1400 гектар қабырғаланған аумаққа ие). Мұның бәрі "Ескі Баган" қала шекарасын емес, элиталық орталықты көрсетеді дегенді білдіреді. Бірақ негіздің үстіндегі сарай – толыққанды болжам ғана.

LiDAR-мен 3D құжаттама

Оңтүстік Африканың Кейптаун университетінің «Замани» жобасы 2016 жылғы тамыздағы жер сілкінісінен ескерткіштердің қирауына жауап ретінде Бағандағы ескерткіштердің кеңістіктік құжаттамасына өз қызметтерін ұсынды. Бағанға барлау сапарынан кейін және 2017 жылғы ақпан айында Бангкоктегі ЮНЕСКО кеңсесінде өткен кездесуден соң, «Замани» жобасы 2017 мен 2018 жылдар аралығында үш далалық экспедиция кезінде LiDAR технологиясын пайдаланып Бағандағы 12 ескерткішті құжаттады, олардың ішінде: Кубяук гы (Губяукgyi) (298); Кяук ку умин (154); Та пейк хмаук гу hpaya (744); Сула мани гу hpaya (Суламани) (748) 1053 ескерткіш; Сейн нейт ама (1085); Сейн нейт нима (1086); Нага йон hpaya (1192); Лока ок шаунг (1467); Тан дау кя (1592); Ананда монастыры; және ескі Баған қаласының қақпасы (Тхараба қақпасы).

Көлік

Бағанға әуемен, пойызбен, автобуспен, көлікпен және өзен кемесімен баруға болады.

Ауа

Халықаралық туристердің көпшілігі қалаға ұшады. Ньяунг-У әуежайы Баган аймағына қақпа болып табылады. Бірнеше ішкі әуе компаниялары Янгонға үнемі рейстер ұсынады, бұл 600 шақырымды шамамен 80 минутта жүріп өтуге мүмкіндік береді. Мандалайға ұшуға шамамен 30 минут, ал Хехоға 40 минут уақыт кетеді. Әуежай Ньяунг-У қаласының шетінде орналасқан, ал Баганға таксимен жетуге шамамен 20 минут уақыт қажет.

Темір жол

Қала Янгон–Мандалай темір жолының бір саласында орналасқан. Мьянма темір жолдары Янгон мен Баган қалалары арасында (61 және 62 нөмірлі пойыздар) күн сайын түнгі пойыз қызметін іске асырады, саяхат уақыты кемінде 18 сағатты құрайды. Пойыздардың құрамында жатын вагондар, сондай-ақ 1-ші және қарапайым класс орындары бар. Мандалай мен Баган арасында әр бағытта күніне екі рет қызмет көрсетіледі (117, 118, 119 және 120 нөмірлі пойыздар), саяхат уақыты кемінде 8 сағатқа созылады. Пойыздарда 1-ші және қарапайым класс орындары бар. және 200 мың адам тұрады. 1990 жылдарға дейін туризм индустриясы дамығанға дейін Ескі Бағанда тек бірнеше ауыл тұрғындары ғана өмір сүрді. Туризмнің өркендеуі осы аймаққа көптеген адамдарды тартты. Ескі Бағанда тұрақты тұрғын үйлерге рұқсат болмағандықтан, халықтың көп бөлігі Ескі Бағанның оңтүстігіндегі Жаңа Баған немесе солтүстігіндегі Ньяунг-У қалаларында қоныстанған. Жергілікті тұрғындардың көпшілігі – бамарлар.

Әкімшілік

Баган археологиялық аймағы Мандалай облысының Ньяунг У ауданында орналасқан.