Кіріспе

Солтүстік Мьянмадағы этникалық топ, негізінен Ва штаттары аймағында тұратын этникалық топ – Ва халқы (Ва: Vāx; , ; , ว้า) – Оңтүстік-Шығыс Азиялық этникалық топ, негізінен Солтүстік Мьянмада, Шан штатының солтүстік бөлігінде және Качин штатының шығыс бөлігінде, Мьянма мен Қытай шекарасының жанында және бойымен, сондай-ақ Қытайдың Юньнань провинциясында қоныстанған. Тарихи тұрғыдан алғанда, валар Ва мемлекеттерінде мекен еткен, оны ежелден бері өздерінің атамекені деп санайды. Бұл Меконг және Сальвин өзендері арасында орналасқан, Nam Hka өзенімен кесілген, қиын, таулы аймақ. Ва халқы дәстүрлі түрде күріш, бұршақ, лоби, опий және жаңғақ егіп, көшпенді шаруашылықпен айналысқан. Олар су бұқаларын өсіріп, оларды негізінен құрбандыққа шалу үшін пайдаланған. Жалпы, валардың дәстүрлі салты мен өмір салты солтүстік-батыстағы нага халқының өмір салтына өте ұқсас. Ва халқы моң-кхмер тілдер тобына жататын ва тілінде сөйлейді. Ва халқының көп бөлігі анимистер, ал халықтың шағын бөлігі буддизмнің немесе христиан дінінің бір саласын ұстанады.

Мәдениет тарихы

Британдық журналист және отарлық әкімші сэр Джордж Скотт Ва тайпасының шығу тегі туралы мифтерде алғашқы Ваның екі әйел бабасы – Я Хтаум мен Я Хтайдан пайда болғанын айтады. Олар Наунг Хкаэо көлінде шабақ (раиро) ретінде өмірінің алғашқы кезеңін өткізген. Көл Қытай мен Мьянма шекарасындағы Солтүстік-Шығыс Ва аймағында орналасқан. Ваның ерте тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Қолда бар мәліметтер көбінесе жергілікті аңыздардан құралған, онда бұрынғы Ва мемлекеттері мен Шығыс Шан штатының барлық аумақтары, сондай-ақ қазіргі Қытайдың іргелес аймақтарының көп бөлігі Ваға тиесілі болғандығы айтылады. Бұрынғы Кенгтун мемлекетінің аймағында Ва тайпасы 1229 жылы қоныс аударылып, кейіннен король Манграйдан жеңіліс тапқан. Британдықтардың Бирманы билеу кезеңінде Кенгтунг штатында шандар басымдық құрды, ал Аха және Лаху сияқты басқа да топтар үлкен қауымдастықтар құрды. Қазір Ва тайпасы Кенгтун ауданында халықтың шамамен 10% құрайды, бірақ олар бұл жердің түпкілікті тұрғындары болған. Ва тайпасы бастапқыда анимистік діни сенімдерге ие болған, олардың негізінде қанды құрбандықтар шалу рәсімдері болған. Әр ауылда рухты емші (Такс Као Чай) болған және ауру немесе басқа да мәселелерді шешудің дәстүрлі жолы – аурудың ауырлығына қарай тауық, шошқа немесе ірі жануарды құрбандыққа шалу болған. Жергілікті аңыз бойынша, адам басын кесу – күріш далаларының өнімділігін арттыру мақсатымен жасалған ритуалдық құрбандық болған. Дәстүрлі ауылдарда жыл сайын буфал құрбандыққа шалынатын ғибадатханалар (Nyiex Moeg) болған. Бұл жерде Khaox Si Gang деп аталатын ерекше Y пішіндес тіреуге қан, ет және тері сыйлық ретінде ұсынылған. Сонымен қатар, дәстүрлі рухқа табынушы Ва тайпасының арасында (қазір де христиандардың арасында сақталған) үйлену және жерлеу рәсімдері сияқты мерекелерде жануарлар құрбандыққа шалынған. Дегенмен, буддалық ықпалға ұшыраған Ва тайпасы басқа дәстүрлерді қалыптастырған. Дәстүрлі Ва қоғамында моногамдық неке қалыпты есептелген, ал некеге тұру алдында ерлер мен әйелдердің жыныстық еркіндігіне рұхсат етілген. Бұрын бетел жаңғағын араэка жаңғағымен шайнау да маңызды салт болған. Ва тайпасының әртүрлі дәстүрлі билері бар. Олардың мәдениетіндегі маңызды билердің бірі үлкен қуыс ағаш барабанының соғылысына сүйеніп орындалады. Бұл би түрі, сондай-ақ шаш биі және фестивальдер сияқты басқа Ва билері Қытайдың Юньнань туристік басқармасымен туристік тартымдылық ретінде насихатталуда. Ва халқының ішімдік мәдениеті де жоғары деңгейде, олар көп мөлшерде жергілікті ай шарабын өндіреді және Қытайда орташа есеппен ең көп алкогольді тұтынушылар деп есептеледі.

Тіл және жазу

Ва тілі австроазиялық тілдер отбасының палунг тілдері тармағына жататын тілдер тобын құрайды. Бұрын бұл тілдің жазуы болмаған, сауатты аздаған валар қытай әріптерін қолданған, ал басқалары шан тілі мен оның жазуын қолданған. Валар арасында христиандық миссионерлік жұмыс 20-шы ғасырдың басында, алдымен Бирмада, кейіннен Ва аумағындағы қытайлық аймақтарда басталды. Оның басшысы Небраскадан Уильям Маркус Янг болды. Янг пен Сара Яу Шу Чин 1931 жылы Ва тілінің алғашқы транскрипциясын Киелі кітапты аудару мақсатында ойлап тапты. Бұл алғашқы Ва әліпбиі латын қарпіне негізделген, ал алғашқы басылым 1933 жылы Ва әнұрандарының жинағы болды, 1938 жылы Ва Жаңа өсиеті аяқталды. Бұл транскрипция "Киелі кітап орфографиясы" деп аталады, қытай тілінде "老佤文" (Лао Ва Вэнь) деп аталады және қазір негізінен Мьянмадағы Ва аймақтарында және Таиландтағы Ва халқы арасында қолданылады. Пангкамдағы Ва өзін-өзі басқару бөлімшесінің билігі "Ваның ресми орфографиясы" ретінде Киелі кітаптың қайта қаралып жаңартылған орфографиясын қабылдады, ол Біріккен Ва штатының әскерлерінің сауаттылығын арттыру үшін бірқатар оқулықтарды жариялады. Сондай-ақ, 2000 жылдан кейін Facebook және басқа да онлайн медиа сияқты әлеуметтік желілердегі Ва халқы, сондай-ақ Ва әндерінің караоке мәтіндеріндегі Ва әншілері осы Мьянма (қайта қаралып жаңартылған Киелі кітап) "ресми Ва орфографиясын" негізгі түрлерінде қолданады. Қытайда 1956 жылы Ва халқы үшін "ҚХР орфографиясы" немесе "Қытай ресми орфографиясы" деп аталатын, жаңа пиньинге бейімделген транскрипция жасалды. Алайда, оның негізінен Юньнань әкімшілігі арқылы таратылатын басылымдары әлі күнге дейін ғалымдардан басқа кең жұртшылыққа жеткен жоқ. Бұл жаңа Ва әліпбиі Ва тілінің алғашқы ресми жазуы ретінде қарастырылады. Батыс Лава халқы ресми түрде Қытайдағы Ва азшылығының бір бөлігі болып саналады және "жай Ва" (tame Wa) деп те аталады.

Британдық билік пен тұрақты бейтаныс көзқарастар

Уэ халқы туралы қытай тілінен басқа жазылған мәліметтер өте аз. Олардың қоныстанған аймағы дәстүрлі түрде Саофа, Шанның мұрагерлік басшысымен басқарылып келген. 19 ғасырдың екінші жартысында Бирмадағы британдық билік Уэ аймағын шалқары және қатынасу қиын деп бағалаған. Сондықтан, Саофа тұратын Манг-Лонды қоспағанда, британдықтар Уэ мемлекетін басқармастан қалдырып, Қытаймен шегарасын белгілемеген. Бұл жағдай Уэ халқына тиімді болды, өйткені олар тарихы бойында үнемі өздерінше болуды қалаған. Колониялық әкімшілер Уэ халқын, бастары кесіп алу салтынан туындаған, жабайы және лас адамдар ретінде бейнелеген. Бұл көзқарас қазір де сақталып келеді, себебі экономикалық жағынан Лаху сияқты аймақтағы басқа этностық тайпалардан айырмашылығы жоқ Уэ халқы көбінесе бүлікші әскерімен және есірткі тасымалымен байланыстырылады, осылайша олардың мәдениетінің басқа жақтары назардан тыс қалады.

Бірма

Валар – Мьянманың 135 ресми түрде танылған этникалық топтарының бірі. Олар Мьянма халқының жалпы санының 0,16 пайызын құрайды. Ваның ежелгі тарихы туралы көп мәлімет болмаса да, Шан штатындағы Тай Яй сияқты басқа да үстем этникалық топтар оларды осы аймақтың түпкі тұрғындары деп мойындайды. Батыс елдері оларды есірткі тасымалымен байланысты деп айыптаған, бірақ 2005 жылдан бері опиум өндірісіне тыйым салып, заңды ауыл шаруашылығын дамытуға Біріккен Ұлттар Ұйымынан көмек алды. 2008 жылғы Мьянма Конституциясында белгіленгендей, 2010 жылдың 20 тамызында Ва Өзін-Өзі Басқару Аймағы құрылды. Ол Ва халқымен басқарылады және аумағы Шан штатының шығыс бөлігінде, Қытайдың Юньнань провинциясымен шекараға жақын, Меконг және Салуин шатқалы арасында орналасқан.

Тайланд

Соңғы уақытта Бирмадан келген кейбір ва қауымдастықтары шекараны кесіп, Таиландқа қоныс аударды, онда олардың Тау тайпасы ретінде ресми мәртебесі жоқ. Валар негізінен Чианг Рай провинциясының Мае Саи ауданында және Мае Яо кішкентай аудандарында, сондай-ақ Чианг Рай провинциясының оңтүстігіндегі Вианг Па Пао ауданында және Чианг Май провинциясының Чианг Дао ауданында тұрады. Таиландта Бирмадан жақында келген валарды көбінесе "лауа" деп атайды, бірақ олар бұл этностық топқа тікелей жатпайды.

Көркем әдебиет

Скот, Дж. Г. және Миттон, Джеральдин. "Жабайы ва" құшағында. Лондон, 1913 жыл. Виннингтон, Алан. "Kopfjäger" [K. Heinz аударған]. Берлин: "Volk und Welt" баспасы, 1983 жыл. Серия: Roman Zeitung; 398-ші нөмір. ["Бас аулаушылар" романының неміс тіліндегі аудармасы].