Кіріспе

1934 жылы П. Г. Вудхаус жазған роман. Роман

"Рахмет, Дживс" – П. Г. Вудхаусдың Дживс туралы комикстік романы. Алғаш рет 1934 жылдың 16 наурызында Ұлыбританияда «Герберт Дженкинс» (Лондон) және 1934 жылдың 23 сәуірінде АҚШ-та «Little, Brown and Company» (Нью-Йорк) баспаларында жарық көрді. Бұл оқиға бұрын Ұлыбританиядағы «Strand Magazine» журналында 1933 жылдың тамызынан 1934 жылдың ақпанына дейін, ал АҚШ-та «Cosmopolitan Magazine» журналында 1934 жылдың қаңтарынан маусым айына дейін бөлім-бөліммен жарияланған. "Рахмет, Дживс" – баяндаушы Берти Вустер және оның үй қызметшісі Дживс туралы әңгімелер сериясындағы алғашқы толыққанды роман, алайда Дживс оқиғаның көп бөлігінде Бертидің қызметінде болмайды. Романның көп бөлігі Бертидің досы Лорд "Чэффи" Чэффнеллдің үйі – Чэффнелл залы маңында өтеді. Чэффи үйін бай Дж. Уошберн Стокерге сатуды үміттенеді және Стокердің қызы Паулинге ғашық.

Сюжет

Бертидің банжолеле ойнауына қатысты дау-дамайдан кейін, Дживс қожайынының қызметінен кетіп, Бертидің ескі досы Лорд "Чаффи" Чаффнеллмен жұмыс табады. Берти Чэффидің Сомерсетширдегі коттедждерінің біріне барады, сонда ол банджолеле ойнауға жаттығады. Ч. өзінің құлаған үйін бай Дж. Уошберн Стокерге сатады деп үміттенеді. Мистер Стокер үйді әйгілі "нерв маманы" (немесе Бертидің ойынша "ақылдан тайған дәрігер") сэр Родерик Глоссопқа жалға беруді жоспарлап отыр, ол Чаффидің әпкесі Миртлге үйленуге ниетті. Чәфи сонымен қатар мистер Стокердің қызы Паулин Стокерге, Бертидің бұрынғы қалыңдығына ғашық болды, бірақ қаржысы жақсармайынша оған ұсыныс жасай алмайтынын сезінді. Берти Паулинді Чаффидің алдында өппекші болып, Чаффиді ұсыныс жасауға итермелеуді жоспарлап отыр. Алайда, бұл өлімді көрген мистер Стокер. Мистер Стокердің ұлы Дуайт пен Чаффидің туысы Сибери арасындағы ұрыс Чаффнеллдер мен Стокерлерді бөліп тастайды. Мистер Стокер өзінің отбасымен бірге тұрған яхтаға оралады. Берти мен Паулин әлі де бір-бірін жақсы көреді деп ойлап, Стокер Паулинді одан сақтап қалу үшін оны қатарында ұстайды. Чадфи Паулинге махаббат хаты жазады, оны Джівс яхтаға тымыздан әкеліп, Мистер Стокердің жұмысына кіреді; Паулин қатты қозғалып, таңертең Чадфнелл залына баруға жоспарлап, Бертидің үйіне жүзіп барады. Берти оған өз төсегінде ұйықтауға рұқсат береді, ал ол гаражда ұйықтауға тырысады. Өкінішке орай, оны полиция сержанты Вулес көріп, ол Лорд Чаффнеллге хабарлайды. Чәфи Бертидің мас екенін ойлап, оны қайтадан өзінің бөлмесіне алып барады. Паулинді көріп, Чаффи ол мен Берти романтикалық қарым-қатынасын қайта бастады деп санайды. Чаффи мен Полин айтысып, үйлеріне қайтты. Келесі күні Мистер Стокер Бертиді өзінің яхтасына шақырады, бірақ оны бөлмелердің бірінде құлыптайды. Стокер Паулиннің Бертиге келгенін біліп, оларды үйлендіруді жоспарлап отыр. Джівс Бертиге қашып құтылуға көмектеседі: Мистер Стокер ұлының партиясы үшін кейбір қара жүзді музыканттарды жалдады, ал Берти олармен жағаға шығу үшін бетін бот бояумен қаралау арқылы өзін жасырады. Берти өзінің үйіне оралады. Оның жаңа қызметшісі Бринкли мас болып, Бертиді кесу пышағымен қуып, үйді өртеп, Бертидің банджолелесін жояды. Бетіндегі аяқ киім шырынын алып тастау үшін сары май іздеп, Берти Чаффнелл залына барады. Чәфи Паулин Бертиді жақсы көретінін және Берти Паулинді тастап кетпеу керек деп ойлап, оған май беруден бас тартады. Джівс, тағы да Чэффидің жұмысында, Бертиге Сер Родерик Сейбериді көңілдестіру үшін оның бетін бот-полистермен қаралағандығын айтады; Сейбери барлық сарайдың сары майын қолданып сары майды слайдқа түсірді, нәтижесінде Сэр Родерик құлдырады. Джівс Берти Джівс оны май келесі күні әкеледі, онда Dower үйінде ұйықтап ұсынады. Алайда Бринкли Доуэр үйін алып жатыр. Берти Сер Родерикке кездеседі, ол енді Бертиге достық сезімде, өйткені Берти Сибериді ұнатпайды. Сэр Родерик Бертидің гаражына барып, оның айтуынша, бот бояуын алып тастайтын бензинді тауып алады; Сержант Вульстен аулақ болуды қалайтын Берти оған қосылмайды. Берти жазғы үйде ұйықтайды. Таңертең Берти Чатфидің кеңсесінде Джівспен кездеседі. Мистер Стокер Бертиді іздеп жүр; Джівс Бертидің Доуэр үйінде екенін айтады. Паулин пайда болады, ал Берти кенеттен өзіне аян береді. Паулин қатты қорқып, айқайлап, Чатфиді өзіне қарай жүгірткізеді. Жұп татуласады. Мистер Стокер Бринклимен кездесуден оралғаннан кейін, Дживс мырзаның туыстары марқұм ағасының еркіне қарсылық білдіріп жатыр деп хабарлайды. Стоккер Сэр Родерикке қарсы куәлік береді деп сендіреді. Алайда сэр Родерик Бертидің гаражына кіруге тырысқан кезде тұтқындалды; оның куәлігі түрмеге жабылса, көп салмақ салмамайды. Джівс Бертидің Сэр Родерикпен алмасуын ұсынады, өйткені оны өз гаражына кіруі үшін айыптау мүмкін емес. Жоспар орындалды. Стоккер залды сатып алады, ал Чаффи мен Паулин үйленуге дайын. Үйленген ер адамға қызмет ету оның саясаты емес екенін айтып, Дживс Бертидің жұмысына оралады. Берти қатты таңғалып, риза болды, сөз табу қиын, және жай ғана "Рахмет, Джівс" дейді.

Стиль

Жазушы Роберт МакКрамның айтуынша, Берти мен Дживстің ажырасып, қайта табысуын баяндайтын "Рахмет, Дживс" сюжеті "екі адамның ұрысып, ажырасып, соңында татуласатын классикалық роман сияқты құрылған". Автор Кристин Томпсон да осы пікірді қолдайды және дауға қарамастан, Берти мен Дживс алғашқы жанжалдан кейін достық қарым-қатынаста қалады, бұл оларға Чатфи мен Паулинге көмектесу үшін бірлесіп жұмыс істеуге және татуласуға мүмкіндік береді дейді. Берти Вустер кейбір ертерек әңгімелерде үйлену қаупіне тап болғанымен, Дживстің көмегімен басқа да қиын жағдайлардан құтылады. "Рахмет, Дживс" романында сюжеттік басымдық өзгереді. Осы романнан бастап, Бертидің үйленуден қашу әрекеттері сюжеттің негізгі қозғаушы күшіне айналады. Бұл маңызды жағдай келесі Дживс романдарының барлығында кездеседі. Бертидің тілі "Рахмет, Дживс" романынан бастап айтарлықтай ресмиленеді; бұл 4-тарауда айтылады, онда Берти Дживстің ықпалынан тілдік қорының жақсарғанын мойындайды. "Рахмет, Дживс" романынан басталатын тағы бір өзгеріс – көптеген қысқа әңгімелерден айырмашылығы, Дживс романдарының әрқайсысы негізінен ауылдық үй және оның жақын маңында өтеді, бұл Вудхаусқа ұзын, күрделі әңгімелер құру үшін көптеген кейіпкерлерді біріктіруге мүмкіндік береді. Вудхаус әр түрлі стильдер мен тілдерді қолданады, мысалы, баяндамада ресми, ал диалогта бейресми тілге көшеді. Ол кейде тілдің нақты қолданылуына тым көп мән беруді, яғни пюризмді сынайды, 9-тараудағыдай: "Сізге кімді жақсы көруге толық құқығыңыз бар" "Кімді, ескі дос", - дедім мен. Дживс мені осы мәселеде өте талапкер етті. Бұл үзіндіде шиеленіскен жағдай мен тілдің "дұрыстығы" туралы салыстырмалы түрде маңызсыз алаңдаушылық арасындағы күлкілі қайшылық бар. Вудхаус кейде сөздерді жұрнақтар арқылы тудырады, мысалы, 12-тараудағы "адам пішіндес жын" деген сөз. 2-тарауда көшірілген эпитет қолданылады: "Осылайша, Бертрам Вустерге әкелген оқиғалар тізбегі оны [ ] есіктің алдында [ ] ойлануға арналған темекінің иісімен тұрғызды". Берти жиі қажетсіз аббревиатураларды қолданады, кейде сөздерді тек бастапқы әріптерімен ғана атайды. Бұл 21-тарауда, сэр Родерик Глоссоптың сарайда тұтқындалғанынан көрінеді: "Сэр Р-ны с-ден шығара аласыз ба, Дживс?". Вудхаус юморды жасау үшін ойын-сауықтарды да қолданады. Мысалы, 1-тарауда Дживс ескерту бергеннен кейін: "Жоқ, мырза. Мен өз орнымнан бас тарта алмаймын деп қорқамын. "Бірақ, сендер өздеріңнің позицияларыңнан кетіп бара жатырсыңдар. "Мен өз ұстанымымды тастамаймын" деуім керек еді. Вудхаус көптеген көздерден бейнелерді алып, көркем, әсерлі суреттер жасайды. Бұл бейнелер алғашқыда күлкілі болып көрінеді, бірақ жағдайға сәйкес келеді. Мысалы, келесі цитаталар: "Біз – өте мейірімді рыцарлармыз, және біз қызға тікелей бетке қарамауды, бір тәрелке сорпаға асығысқан адам сияқты теміржол мейрамханасына кіруді жөнсіз деп санаймыз" (4-тарау) және "Оның бетінен жарық жоғалды, оның орнына Саломе аянның ортасында қалайыға қадам басқан жалаң аяқ бишінің ауырған, шатасқан көрінісі пайда болды" (9-тарау). Вудхаустың әңгімелерінде зорлық-зомбылық орын алса, ол жарақаттарды азайтады немесе олар өмірде күтілетіннен әлдеқайда аз болады, сахналық комедиядағы жарақаттарға ұқсас. Вудхаус кейде нақты зорлық-зомбылық болмаған жерде зорлық-зомбылық туралы сілтемелер жасайды, мысалы, "Рахмет, Дживс" романының 14-тарауында: "Кедей ескі жігіт айқын секіріп кетті. Темекі оның қолынан ұшып, тістері бір-бірімен бірге келіп, ол көзге көрінетіндей дірілдеді. Барлық әсері мен оны тікшемен немесе бодкинмен шаққандай болды". Көңіл көтеру үшін зорлық-зомбылықты әдейі жартылай бейнелеу арқылы Вудхаус зорлық-зомбылыққа әрқашан да қатысты болудың қажеті жоқ екенін және оны өмірдің күлкілі суретіне көңіл көтеру үшін пайдалануға болатынын көрсетеді. Берти, оқиғаның бірінші тұлғалық баяндаушысы ретінде, оқиғаның оқиғаларының қаншалықты Дживстің құрлықтарынан туындағанын білмейтіндіктен, сенімді емес баяндаушы болып табылады. Оқырман Дживстің басқа кейіпкерлерге қаншалықты әсер ететініне немесе ол шешкен проблемалардың кез-келгенін қалай жасағанына көз жеткізуі керек. Мүмкін, Дживс бастапқыда Бертидің жұмысына оралып, Бертидің банджолелесінен арылуды жоспарлап, Чаффи Бертидің жанында болатынын біліп, Чаффидің жұмысына кірген болуы мүмкін. Бертидің баяндауында келтірілген сылтаулар арқылы оқиғаларды түсіндіру Томпсонның айтуынша, "оқырманға мәңгілік және қызықты сынақ". Мысалы, Томпсон Дживстің Бертиді қиын жағдайға түсіру үшін әдейілеп Стокердің Паулинды сүйіп тұрғанын көргенін ұйымдастырғанына қатысты белгілі бір нәрсе бар екенін ұсынады. Берти Чаффидің Бертидің бұрын Паулинға құда болғанын білгенде ашуланғанын білгенде, Берти: "Мен Стокер емес, оның куәсі болғанын ұйымдастырғаны үшін Вустерлердің қанатты періштесі өте ақылды болғанын түсіндім" (6-тарау) дейді. Томпсонның пікірінше, "Біз осы Вустердің біршама зұлым қанатты періштесінің кім екенін білеміз".

Өмірбаян

Кітапта ескірген және қазір ұятты термин "негрлік минестрельдер" қолданылған, бұл бір кездері қаралаған ақ орындаушыларға арналған кең таралған термин болған. Қаралану минестрельдері Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін британдық теңіз жағалауындағы курорттардың маңызды бөлігі болды. "Негрлік минестрельдер" термині тарихи тұрғыдан қаралану минестрельдерін шын мәнінде қара орындаушылар болған "түсті минестрельдерден" ажырату үшін қолданылған. Бүгінде кеңінен ұятты деп есептелетін қаралану қойылымдары Вудхаус бұл романды жазған кезде танымал болды. Осы кезеңде Ал Джолсон, Бинг Кросби және Ширли Темпл сияқты көптеген актерлер қараланумен өнер көрсеткен. "Рахмет, Дживс" романын жоспарлағанда Вудхаус өзінің досы Уильям Таунендке роман идеялары туралы хат жазды. 1932 жылдың 1 сәуірінде жазылған хатында Вудхаус "Живс романын жазып жатқанын, онда Берти, негрлік минестрель сияқты қаралаған, ауылды сары май іздеп, қаралануын кетіруге тырысады" деп жазды. Хатта Вудхаус соңғы романда кездеспейтін идеяларды қарастырғаны айтылады, оның ішінде Бертидің сары май үшін мал шаруашылығының үйіне кіріп, бірнеше жануармен бетпе-бет келу идеясы, сондай-ақ Бертидің қыздар мектебінде аяқталып, дене шынықтыру мұғалімі (спортты үйрететін әйел) қуып, кейін жатақханада жасырынып, балалар оны ыстық қарсы алады, себебі олар оны қаралану минестрелі деп ойлайды.

Жариялану тарихы

Бұл әңгімені Гилберт Уилкинсон Strand журналында, ал Джеймс Монтгомери Флагг Cosmopolitan журналында суреттеген. 1977 жылғы "Коронет" кітапшасының басылымында көзге түсетін қате бар. Сыртқы артқы мұқабасындағы сюжеттің тұжырымында Чэффи "Лорд Чэффингтон" деп көрсетілген.

Қабылдау

Таймс газеті (16 наурыз 1934): "Мырза Вудхаустың әлемі кемелді, демек, тұрақты деп ойлайды адам – өзгеріс жоқ, өзгеріске де мұқтаждық жоқ. Сондықтан, оның жаңа кітабында Дживс әңгімелер әлемінен ауысқандығын баспагерлердің хабарламасынан оқығанда қатты таңғалуға болады. Бірінші тарауда одан да күрт өзгеріс бар; ол "Дживс ескерту береді" деп аталады, ал бір сәтте оқырман оның жұмыс берушісі, мырза Бертрам Вустермен арадағы қарым-қатынасы аяқталды деп қорқуға жетеді. Аяқталуы екі жағынан да қуантарлық: махаббаттағылар үшін, себебі кітаптағы басты кейіпкердің сүйіктісі "Чәффидің құшағында, тесік радиатор сияқты гүңіреп қалды" делінеді; ал оқырман үшін, Дживс мырза Вустердің қызметіне қайта оралды деген хабарды естиді. Джон Чемберлен, The New York Times (23 сәуір 1934): "Клифтон Фадиманның пікірінше, П.Г. Вудхаус комикалық эффектіні ақылға сыймас деңгейде азайту мен асыра көрсету, поэзия мен суыққандық арасындағы үйлесім арқылы жасайды. Бұл – тек жартысы ғана. Мырза Вудхаустың генийінің түбінде – оның әріптерін би билетуге, пируэт жасатуға, секіруге, домалатуға және тірі болмағандай ойнатуға қабілеттілігі жатыр. Дживс, жақсы ескі Дживс, сөйлегенше үнсіз, романтика үшін күнді құтқарады. Халықаралық неке институты сақталады, ұлтшылдық күшейе бастағанына қарамастан, бұл мырза Вудхаустың ең жақсы жағдайларынан айырылуы мүмкін. Қысқасы, "Рахмет, Дживс!" – қанағаттандыратын, жылы шырайлы кітап, жаман аяқталмайды. Джордж Стивенс, The Saturday Review (28 сәуір 1934): "Бұл кітапты түсінікті етіп шолудың жолы жоқ. Вудхаустың жанкүйерлеріне жаңалықты ғана жеткізу жеткілікті. Ал оны сынап, өзін қанағатсыз сезінгендерге, олар неден айырылып қалғанын білмейді деуге болады. Бұдан артық айтудың қажеті жоқ. Оның соңғы кітабы ең күлкілі деген сөз – жалғандық; оның соңғы кітабы әрқашан ең күлкілі болады. The New York Times Book Review (29 сәуір 1934): "Дживстің даңқы барлық асыра мақтаудан асып түседі. Ол, әділ айтқанда, Берти Вустердің қызықты және таңғажайып өмірінің лабиринттері арқылы шеберлікпен жүріп, біздің дәуіріміздегі ең орамды ой-жұмыстарын жасайды. Чәффи Паулинге ғашық болады, Дж. Уошберн Бертидің Паулинге үйленуі керек деп шешеді, сэр Родерик жесір леди Чәффиге ғашық болады, және осының бәріне байланысты Вудхаустың ең әдемі хаосы басталады. Фанни Батчер, The Chicago Tribune (19 мамыр 1934): "Мырза Вудхаус жақсы жүректі, бірақ ақылдан гөрі ақшасы көп, оның жоғары тұрған "азаматы" және Бродвейден Бонд-стриттен артық сленгпен айтылатын әңгімелерді есімде болғаннан гөрі көп рет жазды. Бірақ оны ұнататындар үшін бұл – ең тәтті әңгіме, Вудхаустың "Ескі әні". Мен Вудхаустың әңгімелерінен күлкіге толы жағдайлар алатын адамдардың бірімін, және ол неғұрлым абсурд болса, соғұрлым жақсы, деймін. Ол "Рахмет, Дживс!" кітабында толыққанды абсурдтылықты көрсеткен."

Фильм

Рахмет, Джівс! – 1936 жылы түсірілген фильмнің де аты, онда Артур Тречер Джівс рөлінде, ал Дэвид Нивен Берти Вустер рөлінде ойнаған, режиссері Артур Гревилл Коллинз. Алайда, Берти мен Джівс болғаннан басқа, фильмдегі кейіпкерлер мен негізгі сюжет желісі романнан алынбаған. Берти фильм басында Джівстің қарсылығына қарамастан музыкалық аспап тартады, бірақ ол банджолеле емес, барабан ойнатады.

Радио

Thank You, Jeeves 1975 жылы What Ho! сериясының бір бөлігі ретінде радио драмасына бейімделді, онда Дживс рөлін Майкл Хордерн, ал Берти Вустер рөлін Ричард Брайерс орындады. 1998 жылы романды L.A. Theatre Works драмалық өңдеуге түсірді, Пэкстон Уайтхед Дживстің, ал Саймон Темплмен Берти Вустердің дауысын сомдады. Розалинд Айрес режиссерлік еткен радиодрамада Григорий Кук Чэффи рөлінде, Дженнифер Тилли Паулин Стокер рөлінде, Гай Синер Сэр Родерик Глоссоп рөлінде, Кеннет Дэнзигер Сержант Вулс рөлінде, Алястер Дункан Бринкли мен Сейбери рөлінде, ал Доминик Китинг констебль Добсон рөлінде ойнады. Дж. Уошберн Стокерге Ричард Риордан дауыс берді, ол жазу кезінде Лос-Анджелес қаласының мэрі болған. Бұл бейімделуде музыканттар Аппалачи тауларының халық әншілеріне айналдырылды. Бертиге Стокердің яхтасынан қашуға көмектесу үшін Дживс оған жалған сақал тағып, жабысқақпен жабыстырылған мақтадан жасалған шаштың бір бөлігін қолданып, орындаушылардың бірі ретінде жасырады. Роман сияқты, Берти жабысқақты кетіру үшін майға мұқтаж болады. L.A. Theatre Works үшін осы әңгімені бейімдеген Марк Ричард бұл өзгерісті 1996 жылғы романның сахналық қойылымына бұрыннан енгізген болатын. Ричардтың бейімделуі 2013 жылғы Thank You, Jeeves сахналық қойылымында да пайдаланылды.