Кіріспе

Болгарияда македон тілінің болуы мен ерекшелігі күмәндалып келді, ал Грекия тілдің атауын даулады. Преспа келісіміне қол қою арқылы Грекия Солтүстік Македонияның ресми тіліне қатысты "македон тілі" деген атауды қабылдады. Македон диалектілері болгар диалектілерімен бірге шығыс оңтүстік славян тілдері тобын құрайды; олар өз кезегінде, Torlakian ауыспалы диалектілері арқылы серб-хорват тілімен кеңірек байланысқа ие. Тарихи тұрғыдан алғанда, македон тілі көбінесе болгар тілінің бір түрі ретінде қарастырылып келді. 1945 жылы Югославияда Македония аймағының орталық-батыс диалектілеріне негізделген стандартталды. 1946-1948 жылдары Болгария македон тілін азшылық тілі ретінде мойындады. Бірақ, кейін Болгарияда бұл тіл болгар тілінің диалектісі немесе аймақтық нормасы ретінде сипатталды. Болгария 1991 жылы Македония Республикасының тәуелсіздігін бірінші болып мойындағанмен, оның көптеген ғалымдары мен халықтың көп бөлігі сол жерде сөйленетін тілді болгар тілінің бір түрі деп санайды. Алайда, осы ғылыми дауға байланысты дипломатиялық тоқыраудың бірнеше жылынан кейін, 1999 жылы болгар үкіметі тіл мәселесін шешу үшін бірлескен декларацияға қол қойды, онда «Македония Республикасының Конституциясына сәйкес македон тілінде және Болгария Республикасының Конституциясына сәйкес болгар тілінде» деген эвфемизм қолданылды. Дегенмен, болгар үкіметі македон тілін жеке тіл ретінде мойындамайды. Бұл мәселе Болгария үкіметінің Солтүстік Македонияның Еуропалық Одаққа кіруіне кедергі келтірген басты себептердің бірі болды.

Тану

Солтүстік Македония, Болгария және Грекия саясаткерлері мен ғалымдары македон тілінің болуы және ерекшелігі туралы көбінесе қарама-қайшы пікірде болады. Тарих бойы, әсіресе оның жазылымға түсірілуіне дейін, македон тілі болгар, серб тілдерінің бір түрі немесе жеке тіл ретінде әртүрліше аталып келді. Тарихи тұрғыдан алғанда, жазылымға түсірілгеннен кейін, тілдің қолданылуы Сербияда, Болгарияда және Грекияда әртүрлі көзқарастарға ие болды. Соғыс аралық кезеңде македон тілі Югославияда 19 ғасырдағы талаптарға сәйкес, оңтүстік серб диалектісі ретінде қарастырылды. Үкімет оны диалекттік әдебиетте пайдалануға рұқсат берді. 1940 жылдары Болгарияда македон тіліне қарама-қарсы пікірлер болды; оның болуы 1946-47 жылдары мойындалып, Пирин Македониясындағы мектептерде оқыту тілі ретінде рұқсат етілді, бірақ 1948 жылдан кейін оның қабылдануына кедергі келтіріліп, ішкі қолданылуы шектелді. Соңғы жылдары Грекияда тілді азшылық тілі ретінде тануға әрекеттер жасалып жатыр. Ал Албанияда 1946 жылдан кейін македон тілі мойындалды және кейбір ауылдық мектептерде төртінші сыныпқа дейін ана тілінде оқыту ұсынылды. Тілді атау үшін қолданылатын жергілікті түрлері де болды: балгàртзки, бỳгарски немесе бугàрски, яғни болгар тілі. Болгария Македония Республикасының тәуелсіздігін алғаш мойындаған ел болғанымен, оның көптеген ғалымдары және халықтың көп бөлігі сол жерде сөйленетін тілді болгар тілінің бір түрі деп есептейді. Болгар тілінің диалект мамандары македон тілін македонска езикова форма деп атайды, яғни болгар тілінің македондық тілдік нормасы. Коммунистік кезеңде македон тілі 1946-1948 жылдары Болгарияда азшылық тілі ретінде танылды, бірақ кейіннен ол болгар тілінің диалектісі немесе аймақтық нормасы ретінде сипатталды. Болгария үкіметі 1956 жылы Югославиямен өзара құқықтық қорғаныс туралы келісімге қол қойды, онда македон тілі болгар, серб-хорват және словен тілдерімен бірге заңдық мәселелерде ресми түрде қолданылатын тілдердің бірі ретінде аталды. Дегенмен, сол жылы Болгария македон ұлты мен тілін танудан ресми түрде бас тартып, соғысқа дейінгі позициясына қайта оралды. 1999 жылы Софиядағы үкімет екі елдің ресми тілдерінде бірлескен декларацияға қол қойды, бұл екіжақты келісімге алғаш рет македон тілінде қол қоюға келісім бергендігін көрсетеді. Болгария халқының көп бөлігі де осы пікірді қолдайды. Болгариядан тыс халықаралық қауымдастықтың қазіргі консенсусы бойынша македон тілі – Шығыс Оңтүстік славян тілдерінің жалғасы ретіндегі жеке тіл. Осылайша, бұл тілді Біріккен Ұлттар Ұйымының 138 мүше мемлекеті мойындайды.

Атау талабы

Грек ғылыми және жергілікті қауымдастығы грек-македониялық атаулар дауына байланысты, тілді атау үшін "македониялық" терминін қолдануға қарсы болды. Бұл термин грек контекстінде жиі қолданылмайды және көптеген гректер оны қатты қабылдамайды, себебі олар үшін "македониялық" сөзінің мағынасы мүлдем басқаша. Оның орнына, бұл тіл көбінесе "славян" немесе "славомакедон" (ағылшын тілінде "македониялық славян" деп аударылады) деп аталады. Тілдес адамдар өз тілдерін әртүрліше атап келеді: македонски, македониски ("македониялық"), славянка (σλαβικά, "славян"), допия немесе энтопия (εντόπια, "жергілікті / түпкі [тіл]"), балгартцки (болгар тілінде) немесе Кастория аймағының кейбір бөліктерінде "македониялық", ал Дольна Преспаның кейбір бөліктерінде богарцки ("болгар тілінде"). 2018 жылы Солтүстік Македония үкіметі мен Грекия үкіметі арасында қол қойылған Преспа келісімімен, соңғы ел тілді атау үшін "македониялық" сөзін қолдануға келісті, оны славян тілі екенін түсіндіретін түсіндірме арқылы нақтылады.

Тарихи шолу

Македониядағы болгар этносы, Македония славяндарының Дунай Болгариясы мен Фракиядағы болгарлардан бөлек этникалық топ құруы мүмкін деген идеяның алғашқы тұжырымдамаларынан бұрыннан бар болды. Осман билігі тұсында Моэзия, Фракия және Македониядағы славян тілінде сөйлейтін халықтар өз тілдерін болгар деп атап, өздерін болгарлар деп санады. Мысалы, Сербия үкіметінің арнайы ассимиляциялық миссиясымен Македонияға жіберілген хорват-босниялық зерттеуші Степан Веркович, болгар халық әндері жинағының алғы сөзінде: «Мен бұл әндерді славян емес, болгар деп атадым, себебі бүгін кез келген македондық славянға: «Сен кімсің?» деп сұрасаңыз, ол бірден: «Мен болгармын және тілімді болгар деп атаймын» деп жауап береді», - деп жазды. Македонияның түрлі диалекттері үшін «болгар» атауы ертедегі жергілікті мәтіндерде де кездеседі, мысалы, Москопольдік Даниилдің төрт тілдік сөздігі, Кирил Пейчинович пен Иоаким Курчовскийдің ертедегі еңбектері және грек әліпбиінде жазылған кейбір жергілікті Евангелияларда. Бұл болгар тілінде немесе болгар тілінің ықпалымен жазылған жазбалар 18-шы және 19-шы ғасырлардың басында Македонияда тіркелді, ал авторлары өз тілдерін болгар деп атады. Болгар тілінің алғашқы үлгілері мен қазіргі болгар тілінің алғашқы грамматикасын серб әдебиетшісі Вук Караджич македондық Разлог диалектісі негізінде жазды. Сол жылдары жаңадан пайда болған болгар жазба тіліне шіркеу славяндық формаларының ықпалы күшті болды, сондықтан шығыс және батыс аймақтар арасындағы диалектілік айырмашылықтар айқын емес еді. Шындығында, сол жылдары көптеген болгар белсенділері жазбаларында тіпті грек тілінде сөйлескен. Болгарияның ұлттық қозғалысы 19-шы ғасырдың екінші жартысында басталғанда, Македонияның кейбір қалалары болгар тілінде білім беруді және шіркеулері үшін болгар тілді дін қызметкерлерін талап етушілердің алғашқылары болды. Бірақ 1860-шы жылдарға қарай Болгарияның Орталық Балқан аймақтары тілдік және әдеби мәселелерде жетекшілікке ие болғаны анық болды. Бұл, көбінесе, Орталық Балқанның екі жағындағы бай қалалардың Еуропада білім алған интеллигенцияны басқа болгар аймақтарына қарағанда көптеп даярлай алуымен байланысты болды. Сөйтіп, жазба тілінде шіркеу славяндығы емес, жергілікті тілдің қолданылуы басымдық алғанда, Велико-Тырново мен Пловдив арасындағы Орталық Балқан аймағының диалектілері ең көп таралды. Македониядан келген көрнекті болгар педагогтары Партений Зографский мен Кузман Шапкарев болгар әдеби тілінде македондық диалекттердің кеңінен қолданылуын қалады, бірақ олардың кеңесі сол кезде ескерілмеді және кейде жаушылықпен қарсы алынды. Бұл тіпті 1920-1930 жылдардағы IMRO (Біріккен) мүшелеріне де тән еді, осы кезде ерекше македондық ұлт идеясы қалыптасып жатқан. 1930 жылдардан бастап Болгария Коммунистік партиясы мен Коминтерн Македонияның Балқан федерациясы құрамында автономияға қол жеткізу үшін жеке македондық ұлтты және тілді дамытуға тырысты. Нәтижесінде, болгар білімді македониялықтар алғаш рет ерекше македондық тіл, мәдениет және әдебиетті дамытты. Социалистік Македония Федеративтік Югославия құрамына кіргенде, бұл болгар кадрлары Югославия Коммунистік партиясында жұмыс істеп жүрген сербтік белсенділермен тіл мәселесі бойынша қақтығысқа түсті. Соңғылары саяси биліктің басым бөлігін иеленгендіктен, жаңа тілдің бағытына өз көзқарастарын таңдырып, бұл бірінші топтың үрейленуіне себеп болды. Американдық тарих профессоры Деннис П. Хапчик: «Македониялық ұлтшылдардың бөлек македондық этносқа қатысты тарихи аргументтерін тек тілдік шындықпен ғана растауға болады, бірақ бұл 1940 жылдарға дейін оларға қарсы жұмыс істеді. 1944 жылы Македониядан шыққан социалистік қозғалыс қазіргі заманғы македондық әдеби тілді енгізуді талап еткенше, көптеген сырттан бақылаушылар мен тіл білімі мамандары болгарлармен келісіп, македондық славяндар сөйлейтін жергілікті тілді болгар тілінің батыс диалектісі деп санады», - деді. 1944 жылдан кейін коммунистер үстемдік еткен үкімет болгар-югославтық Балқан коммунистер федерациясын құруға тырысты, оның бір бөлігі Пирин аймағына «мәдени автономия» беруді қажет етті. Нәтижесінде, болгар коммунистері 1944 жылдың 2 қарашасында болгар жұмысшы партиясының (коммунистердің) Маршал Тито мен КПЮ-ға жолдаған хатында македон тілін болгар тілінен ерекше деп мойындады. 1945 жылдың қаңтарынан бастап Болгарияда басылатын аймақтық газет «Пиринско дело» македон тілінде бір бет жариялай бастады. 1948 жылы Тито-Сталин арасындағы жарысқандықтан бұл жоспарлар тоқтатылды. Осы дата болгар тіл білімі мамандарының македон тілінің сербтендірілуі туралы алғашқы талаптарымен де сәйкес келді. Ресми түрде Болгария македондық бірігу идеясын және македондық ұлтты қолдауын жалғастырды, бірақ бұл Югославия емес, Балқан федерациясы шеңберінде болды. Алайда, БКП-ның 1956 жылғы сәуір пленумында македондықтандыру саясатындағы өзгеріс жарияланды және 1963 жылғы пленумда ашық айтылды. 1958 жыл Болгарияның македондық позициясына алғашқы «серьезді қарсылық» білдірген жыл болды. Бұл оқиғалар Югославия мен Болгария ғалымдары арасындағы қатыгез пікір-таластарға әкелді және кейде екі елдің өзара қарым-қатынасына әсер етті. Кейіннен Македония болгарлардың билігіне көшті, ал византиялықтар барлық славян македониялықтарын болгарлар деп санады. Алайда, 19-шы ғасырдың соңында македондық әдеби тілінің қағидаларын белгілеген деген күдікпен қаралатын Крсте Мисирков: «Біз болгар тілінде сөйлейміз және Болгариямен біздің күшті күшіміз екеніне сенеміз», - деді. Осман империясы тұсында Сербия, Македония, Болгария және Грекия барлығы Осман билігінде болды. 19-шы ғасырдағы негізгі сәйкестік дін болды. Македония мен Болгария аймақтарындағы славяндардың екеуі де православие христиан дінін ұстанды және грек православие шіркеуі халықты эллинизациялауға тырысқандықтан, македондық және болгар зиялылары грек тіліне қарсы славян әдеби тілін құру үшін бірікті. Болгария мен Македония арасындағы алғашқы үлкен «тілдік дау» 1966 жылдың қараша айында болгар жазушылар одағының президенті Георги Дзагаров болгар және македон тілдерінде дайындалған достық және ынтымақтастық туралы келісімге қол қоюдан бас тартқанда болды. Көптеген болгар тіл білімі мамандары Македония аймағында сөйленетін славян диалекттерін болгар диалектілік аймағының бір бөлігі деп санайды, олар диалектілік континуумды құрайды. Бұл диалекттердің болгар тілімен көптеген ортақ ерекшеліктері дәлел ретінде келтіріледі. Сондай-ақ, олар 1944 жылға дейін жеке македондық этностың болуын растау үшін тарихты және құжаттарды жалғандап, қасақана бұрмалаған деп айтылады. Македон тілін жасаушылардың бастапқы мақсаты оны болгар және серб тілдерінен алшақтату болғанымен, бүгінгі болгарлар стандартты македон тілін, әсіресе лексикасы тұрғысынан сербтендірілген деп санайды. Болгар ғалымдары, мысалы, Коста Црнушанов стандартты македон тілінің сербтің ықпалымен бірнеше жолмен өзгергенін айтады. Македония аймағынан шыққан жазушы, ақын және коммунист саясаткер Венко Марковски, 1945 жылы македон әліпбиін жасау комиссиясына қатысып, стандартталған македон тілінде жазылған алғашқы заманауи кітапты жариялаған, Болгария ұлттық теледидарына берген сұхбатында өліміне жеті күн қалғанда этникалық македониялықтар мен македон тілінің жоқ екенін мәлімдеді.

Гректер көзқарасы

Гректердің пікірінше, "Македония" терминінің жалғыз ғана нағыз мағынасы бар, ол – ежелгі Македония және қазіргі Грекияның Македония аймағына қатысты. Сондықтан гректер қазіргі славян тіліне қатысты "македониялық" атауын қолдануға қарсылық білдіріп, оны "славомакедон" (σλαβομακεδονική γλώσσα) деп атады. Бұл терминді солтүстік Грекияның славян тілінде сөйлейтін қауымдастығының бірқатар мүшелері ойлап тапқан және Георгий Пулевский өзінің "Үш тілдің сөздігі" кітабында қолданған. Хьюз Холлдың Кембридждегі аға серіктесі Димитриус Андреас Флаудас 1944 жылы ғана Жосип Броз Тито өңірлік ықпалын арттыру мақсатымен Югославияның ең оңтүстік провинциясына (ресми түрде Vardarska banovina деп аталатын, әкімшілік-аумақтық номенклатура бойынша) "Македония Халық Республикасы" деген жаңа атау бергенін түсіндіреді. Сонымен қатар, "саяси шеберлікпен" сол кезге дейін батыс болгар диалектісі саналған жергілікті тіл бір жақты түрде "македониялық" деп жарияланып, Югославияның ресми тілдерінің біріне айналды. Грекия да "Македония Республикасы" деген бұрынғы атауды қабылдамайды, оны бүкіл аймаққа қатысты жасырын аумақтық талап ретінде қарастырады. Македон тілінің жасалма сипатын ашып көрсетуге бағытталған кітаптар Грекияда жарық көрді. 2018 жылдың 3 маусымында Грекияның кеме қатынасы және арал саясаты министрі Панагиотис Курублис Грекияның 1977 жылғы БҰҰ Географиялық атауларды стандарттау жөніндегі конференциясынан бері қазіргі славян тілі үшін "македония тілі" терминін толық мойындағанын мәлімдеді. Бұл фактіні 6 маусымда Грекияның сыртқы істер министрі Никос Коциас растады, ол сол кездегі Жаңа Демократия партиясы басқарған үкіметтің де осы тілді мойындағанын айтты. Коциас сондай-ақ Грекияның бұрынғы үкіметтері "македония тілі" терминін қолданғанын растайтын құпия құжаттарды жариялады, сондай-ақ 1954 және 1959 жылдары Оңтүстік славян тілін атау үшін "македония тілі" терминін қолданған Грекия премьер-министрі Эвангелос Аверовтың ресми мәлімдемелерін көрсетті. Жаңа Демократия бұл талаптарды жоққа шығарды, 1977 жылғы БҰҰ құжатында қолданылған терминология (яғни тілдерді сипаттау) БҰҰ Бас хатшылығының кез келген елдің, аумақтың, шекараның құқықтық мәртебесіне қатысты пікір білдірмейтінін атап өтті. Сонымен қатар, Жаңа Демократия 2007 және 2012 жылдары басқарушы партия ретінде Грекияның наразылықтарын БҰҰ-ның тиісті құжаттарына енгізгенін мәлімдеді. 2018 жылдың 12 маусымында Солтүстік Македония премьер-министрі Зоран Заев Грекияның Македония тілін мойындауы Преспа келісімінде қайта расталғанын жариялады. Алайда Грекияның өзінде "славомакедон" (Σλαβομακεδονικα) термині ең көп қолданылады.

Сербиялық көзқарастар

Сербия македон тілін болгар тілінен бөлек тіл деп ресми түрде мойындайды. 2002 жылғы халық санағында шамамен 26 мың адам өзін македониялық деп атады.

Тілшілердің пікірлері

Хорас Лант былай деп жазды: "Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін македон тілінің ұғымы болмаған демекші, немесе македон тілінің жоқ деп талас ететін болгар ғалымдары әділсіз ғана емес, сондай-ақ ақымақтық көрінеді. Антропология профессоры Лоринг Данфорт македон тілінің пайда болуын өз еркіне байланыстыратын тіл білімі мамандарының позициясын қарастырады, барлық тілдердің стандартталу процесінде белгілі бір саяси және тарихи контексті болатынын, ал македон тілінің стандартталуының саяси контексті болғаны оның тіл емес екенін білдірмейді деп атап өтеді. Витторе Пизани "македон тілі – бұл, шын мәнінде, негізінен саяси себептермен жасалған өнім" деді. Неміс тіл білімі маманы Фридрих Шолц македондық ұлттық сананың және македон тілін жазба тіл ретінде адал түрде насихаттаудың алғаш рет 20-шы ғасырдың басында пайда болғанын және екі дүниежүзілік соғыс арасындағы жылдары күшейгенін айтады. Австриялық тіл білімі маманы Отто Кронштейнер македон тілшілерінің македон тілін болгар тіліне жақындату үшін әдеби болгар тілінен жасанды айырмашылықтарды енгізгенін мәлімдейді, тіпті македон тілі – болгар тілі, бірақ серб пернетақтасында жазылған" деп әжуалайды. "Тіл және тіл білімі энциклопедиясы" (тіл білімі маманы Рональд Э. Ашердің редакторы) бойынша, македон тілін болгар тілінің диалектісі деп атауға болады, өйткені құрылымдық тұрғыдан ол болгар тіліне ең ұқсас.