Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жавахети (Жавахк) — Грузияның оңтүстігіндегі тарихи провинция, қазіргі Ахалкалаки, Аспиндза (ішінара), Ниноцминда муниципалитеттеріне және ішінара Түркияның Ардахан провинциясына сәйкес келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Жавахетидің шекарасы батыста Кура өзені (Мтквари) және солтүстік, оңтүстік және шығыста Шавшети, Самсари және Ниалискури тауларымен анықталған. Бұл аймақтың негізгі экономикалық қызметтері – көбінесе өзіне жететін шаруашылық, әсіресе картоп өндіру және мал шаруашылығы. 1995 жылы Жавахетидің тарихи аумағын құрайтын Ахалкалаки және Ниноцминда аудандары көршілес Самцхе жерімен біріктіріліп, жаңа әкімшілік аймақ – Самцхе-Жавахети құрылды. 2020 жылғы қаңтарға қарай Самцхе-Жавахетидің жалпы халқы 152 100 адамды құрады. Жавахети халқының көп бөлігін армяндар құрайды. 2014 жылғы Грузия халық санағы бойынша Ахалкалаки муниципалитетіндегі тұрғындардың 93% (41 870) және Ниноцминда муниципалитетіндегі тұрғындардың 95% (23 262) армяндарды құрады, ал этникалық грузиндер мен Кавказ гректерінің саны өте аз болды.
Javakheti ( ) or Javakhk (, Javakhk) is a historical province in southern Georgia, corresponding to the modern municipalities of Akhalkalaki, Aspindza (partly), Ninotsminda, and partly to the Turkey's Ardahan Province. Historically, Javakheti's borders were defined by the Kura River (Mtkvari) to the west, and the Shavsheti, Samsari and Nialiskuri mountains to the north, south and east, respectively. The principal economic activities in this region are subsistence agriculture, particularly potatoes and raising livestock. In 1995, the Akhalkalaki and Ninotsminda districts, comprising the historical territory of Javakheti, were merged with the neighboring land of Samtskhe to form a new administrative region, Samtskhe–Javakheti. As of January 2020, the total population of Samtskhe–Javakheti is 152,100 individuals. Armenians comprise the majority of Javakheti's population. According to the 2014 Georgian census, 93% (41,870) of the inhabitants in Akhalkalaki Municipality and 95% (23,262) in Ninotsminda Municipality were Armenians, with only tiny numbers of ethnic Georgians and Caucasus Greeks remaining.
Ежелгі дәуір
Бұл аймақтың алғашқы тұрғындары – ежелгі Месхи (немесе Моши) және Мосиник тайпалары. Бұл аймақ б.з.д. 785 жылы Урарту патшасы Аргишти I-нің жазбаларында Забаха деп тіркелген, бұл, мүмкін, Урартудың этникалық топтарының бірін білдіреді. Кирилл Тумановтың сөзінше, Явахети, Ерушетиямен бірге, б.з.д. 4- немесе 3-ғасырдан бастап Иберияның Цундалық герцогтығының құрамында болған. Б.з.д. 2-ғасырдан б.з. 5-ғасырына дейін бұл аймақ Үлкен Армениядағы Гугарк провинциясының бөлігі болды. Әулие Нино Иберияның оңтүстік провинцияларының бірі – Явахетиден Иберияға кірді, Кура өзенінің бойымен патшалықтың астанасы Мцхетаға жетті, онда ол христиан дінін уағыздай бастады, нәтижесінде Иберия христиан дініне көшті. Арменияның ең ерте деректерінің бірі, Византиялық Фауст (5-ғасыр) былай деп жазады: «Маскут патшасы Санесан, қатты ашуланып, өзінің тайпаласы, Армения патшасы Хосровқа деген жек көрушілікке толы болды және барлық әскерін жинады – хундар, похтар, таваспарлар, кечматактар, ижмахтар, гаттар, глуарлар, гугарлар, сихбтер, чильбтер, баласихтер және егерсвандар, сондай-ақ басқа да көптеген көшпелі тайпалар, оның басқаруындағы көптеген әскерлер. Ол өзінің шекарасы – үлкен Кура өзенінен өтіп, Армения еліне шабуыл жасады».
The ancient tribes of Meskhi (or Moschi) and Mosiniks are the first known inhabitants of the area. In the sources, the region was recorded as Zabakha in 785 BC, by King Argishti I of Urartu and, probably, meaning one of the ethnic groups of Urartu. According to Cyril Toumanoff, Javakheti, together with Erusheti, was part of the Iberian duchy of Tsunda from the 4th or 3rd century BC. Since 2nd century BC to 5th century AD this region was a part of an Armenian province Gugark, in Greater Armenia. Saint Nino entered Iberia from Javakheti, one of the southern provinces of Iberia, and, following the course of the River Kura, she arrived in Mtskheta, the capital of the kingdom, once there, she eventually began to preach Christianity, which culminated by Christianization of Iberia. One of the earliest Armenian sources, Faustus of Byzantium (the 5th century) writes: “Maskut King Sanesan, extremely angry, was filled with hate for his tribesman, Armenian King Khosrow, and gathered all of his troops—Huns, Pokhs, Tavaspars, Khechmataks, Izhmakhs, Gats, Gluars, Gugars, Shichbs, Chilbs, Balasich, and Egersvans, as well as an uncountable number of other diverse nomadic tribes, all the numerous troops he commanded. He crossed his border, the great River Kura, and invaded the Armenian country.”
5-ғасырда Иберияның Вахтанг I билігі тұсында Явахети Иберияның провинциясы болды, ал оның қайтысынан кейін оның екінші әйелі, Византиялық ханшайым, Цундада (Явахетидің бір бөлігі) қоныстанды.
In the 5th century during the rule of Vakhtang I of Iberia Javakheti was a province of Iberia and after his death his second wife the Byzantine princess settled in Tsunda (part of Javakheti).
Орта ғасырлар
Арабтардың басып алуына қарсы күресте Багратиони әулеті Тао-Кларджетиді билеп, Иберияның куропалатасын құрды. Тао-Кларджети билеушілері осы аймақтан арабтарға қарсы күресті және біртіндеп Самцхе мен Джавахетидің айналасындағы жерлерін, сондай-ақ басқа да бірнеше аймақтарды өз аумағына қосты. 10 ғасырдағы армян тарихшысы Ухтанес Иберияның католикосы Кирионның тегі туралы жазған. Бұл мәтіннің сөзбе-сөз аудармасы былай: «Кирион ел және тегі жағынан ибериялықтардан, явахтардың өңірінен шыққан». Ухтанес Джавахетиді Иберияның бір бөлігі деп есептегені, ал явахтардың ибериялықтар екеніне күмән жоқ. З. Алексидзе осы тарихшының және 10 ғасырдағы армян қоғамының бізді қызықтыратын мәселеге қатысты көзқарасын терең зерттейді. 9-11 ғасырлар аралығында Джавахетидің бір бөлігі Багратид Армениясының билігінде болды. 10 ғасырдың ортасында Джавахетидің бір бөлігі Абхазия патшалығына қосылды. 964 жылы Абхазияның Леон III өзінің ықпалын Джавахетиге дейін кеңейтті, оның тұсында Кумурдо соборы салынды. Келесі ғасырларда Джавахети біріккен грузин монархиясының қол астында болды және көптеген көпірлер, шіркеулер, монастырлар және патшалық резиденциялар (Лгиви, Грттила, Божано, Вардзия және т.б.) салынған дамыған кезеңді бастан өткерді. 1064 жылы Селжұқ түркілері аймақты басып алып, 1118 жылға дейін билік етті, содан кейін Давид Құрылысшы түркілерден аймақты азат етті. Одан кейін ол Грузия Корольдігінің вассалдық мемлекеті ретінде Закариан әулеті басқарған Армения княздығының бір бөлігіне айналды. 1245 жылы Джавахети Торели феодалдық әулетінің бақылауына көшті. 1268 жылы Джавахети Жакели әулеті билеген Самцхе-Саатабаго княздығына қосылды. 1587 жылы аймақ, княздықпен бірге, Осман империясының басып алуына түсті және Чильдир әйялатының бөлігі болды. Аймақтың халқы түркі-моңғол шапқыншылығынан қатты зардап шекті. 1484 жылы Ақ Қоюнлудан Яқуб бин Ұзын Хасан княздықты қиратты. Бұл аймақта грузиндер мен армяндар арасында ислам діні тарала бастады. Грузин шіркеуінің ықпалы азайып бара жатқанда, көптеген халцедондық армяндар Армения католик шіркеуіне қосыла бастады. Исламға өткен жергілікті тұрғындар түркілік қоныс аударушылармен араласып, Джавахетидің батысындағы Месхетияда үстемдік құрған Месхетия түркілерінің этносын құрады. 1731 жылы Афшарид Иранының Надир Шахы Кавказға шабуыл жасады және армян католикосы Абрахам Кретатсидің мәлімдемесіне сәйкес, Чильдир әйялатынан 6000 армянды құлдыққа түсірді.
In the struggle against the Arab occupation, Bagrationi dynasty came to rule over Tao Klarjeti and established the Kouropalatate of Iberia. Rulers of Tao Klarjeti fought the Arabs from this region, and gradually incorporated surrounding lands of Samtskhe and Javakheti, along with a few other lands, into its territory. 10th century Armenian historian, Ukhtanes, wrote about the family tree of Kyrion, the Catholicos of Iberia. The literal translation of this text is as follows: Kyrion “came from the Iberians in terms of country and lineage, from the region of the Javakhs.” There can be no doubt that Ukhtanes believed Javakheti to be part of Iberia, and the Javakhs to be Iberians Z. Aleksidze examines the viewpoint of this historian and the enlightened Armenian society of the 10th century on the problem that interests us in depth. Between 9th 11th centuries part of Javakheti/Javakhk was ruled by Bagratid Armenia. In the mid 10th century, part of Javakheti was incorporated into Kingdom of Abkhazia. In 964 Leon III of Abkhazia extended his influence to Javakheti, and during his reign the Kumurdo Cathedral was built. In subsequent centuries, Javakheti remained in the hands of the unified Georgian monarchy and had a period of significant development, during which numerous bridges, churches, monasteries, and royal residences (Lgivi, Ghrtila, Bozhano, Vardzia, etc.) were built. In 1064 the Seljuk Turks conquered the area and ruled over the area until 1118 when the David the Builder liberated the area from the Turks. It then became part of the Principality of Armenia ruled by the Zakarian family, as a vassal state of the Kingdom of Georgia. In 1245, Javakhketi came under the control of the Toreli feudal family. In 1268, Javakheti was annexed by the principality of Samtskhe Saatabago, ruled by the House of Jaqeli. In the 1587, the region, along with the entirety of the Principality, was occupied by the Ottoman Empire becoming the Childir Eyalet. The area's population was devastated by the Turco Mongol incursions. In 1484, Yaqub bin Uzun Hasan of the Aq Qoyunlu devastated the principality. Islam began to spread in the area among both Georgians and Armenians. As the Georgian Church began to lose influence in the area, many Chalcedonian Armenians began to join the Armenian Catholic Church. The Islamized locals began to mix with the Turkic settlers, forming the Meskhetian Turk identity, that became dominant to the west of Javakheti in Meskheti. In 1731 Nader Shah of Afsharid Iran launched an incursion into the Caucasus and during this time enslaved 6,000 Armenians from the Childir Eyalet according to Armenian Catholicos Abraham Kretatsi.
Қысқа уақытқа тәуелсіздік
Ресей революциясынан кейін Жавахетия қысқа ғасырлық Грузия Демократиялық Республикасының құрамына кірді, бірақ Армения Демократиялық Республикасы тарих пен этнографиялық негіздерге сүйене отырып, бұл аймаққа талас жасады. Арменияның соғыстар аралық республикасы тақырыбындағы көрнекті тарихшы Хованнисиан, Осман армиясы аймақты басып алғаннан кейін Жавахетиядағы сексен мыңнан астам армянның тағдырын былай сипаттайды: Түрік оккупациясының салдарынан отыз мың адам қаза болды, ал аман қалғандары аштықтан зардап шекті. Кейбір аналар өз қыздарын грузин әскери қызметшілеріне әйел ретінде ұсынып, оларды құтқаруға тырысты – жүздеген әйелдер мен балалар көршілес мұсылман аудандарында құлдыққа түсті. Ахалкалактан қашқан армянның денелері барлық жолдарға шашырап жатты. 1918 жылдың басында округте 80 000-нан астам армян болса, қыркүйек айында олардың саны 40 000-ға дейін азайды және олар аштыққа, шетелдік некелерге, қанағатсыздыққа немесе одан да жаман тағдырларға ұшырау қаупінде болды. Тбилис үкіметі Ахалкалакты Грузия Республикасының бөлігі деп есептесе де, азапты жеңілдету үшін ештеңе жасамады. Лорд Керзон Париж бейбітшілік конференциясында тәуелсіз Кавказ республикаларының тағдыры талқыланған кезде Тбилиси губернаторлығының оңтүстік-батыс уездеріндегі этнографиялық жағдайды бағалады: Арменияның ұсынылған солтүстік-шығыс шекарасын көрсететін сызық бойынша Ахалкалаки және Ахалцихе округтері Грузия жағына жатты, бірақ олар негізінен Түркиядан келген босқындардың армян ұрпақтарымен қоныстанған: «Осылайша, ұлттық құрамы бойынша бұл аудандар Арменияға тиесілі болуы керек, бірақ олар Грузияның стратегиялық орталығын бақылайды және, жалпы алғанда, оларды Грузияға беру және армян тұрғындарына оңтүстік-батысқа қарай армяндарға бөлінген кең аумаққа көшіп кетуге мүмкіндік беру дұрыс болар еді».
Following the Russian Revolution, Javakheti was incorporated into the short lived Democratic Republic of Georgia, however, it was strongly disputed by the Democratic Republic of Armenia which claimed the region on grounds of history and ethnography. Hovannisian, a notable historian on the topic of the interwar republic of Armenia describes the fate of the more than eighty thousand Armenians of Javakheti after the region's occupation by the Ottoman army:Thirty thousand had perished as the result of the Turkish occupation, and those who survived were starving. Some mothers attempted to save their daughters by offering them as wives to Georgian militiamen and soldiers hundreds of women and children were pressed into servitude in the adjacent Muslim districts. All roads leading away from Akhalkalak were strewn with the bodies of fleeing Armenians. In September of the more than 80,000 Armenians in the county at the beginning of 1918, only 40,000 were left and that these were rapidly succumbing to famine, foreign marriages, concubinage, or to even worse fates. Although the Tiflis government regarded Akhalkalak as an integral part of the Republic of Georgia it did nothing to relieve the agony. Lord Curzon during the Paris Peace Conference discussions on the fate of the independent Transcaucasian republics assessed the ethnographic situation in the southwestern uezds of the Tiflis Governorate:Along the line marking the proposed northeastern boundary of Armenia, the counties of Akhalkalaki and Akhaltsikhe fell on the Georgian side, even though, it was stated, they were populated primarily by the Armenian descendants of refugees from Turkey: “On the grounds of nationality, therefore, these districts ought to belong to Armenia, but they command the heart of Georgia strategically, and on the whole it would seem equitable to assign them to Georgia, and give their Armenian inhabitants the option of emigration into the wide territories assigned to the Armenians towards the south west.”
Кеңес дәуірі
1921 жылы Грузия толыққанды түрде Кеңес үкіметінің бақылауына өтті, ал Жавахетия, бұрынғы грузин территорияларымен бірге, Грузин КСР-інің құрамына кірді. Жавахетиядағы қалған мұсылман азшылығы, сондай-ақ "мескет түріктері" деп белгілі, 1944 жылы Сталин режимі тұсында Өзбекстанға күштеп көшірілді.
Georgia came fully under Soviet control in 1921, and Javakheti, along with other former Georgian territories, became part of the Georgian SSR. The remaining Muslim minority in Javakheti, also known as "Meskhetian Turks", were deported to Uzbekistan in 1944 during the regime of Stalin.
Қазіргі Грузия
Қазіргі уақытта аймақтағы этникалық көпшілікті армяндар құрайды. Тәуелсіздік алғаннан бері Духобор қауымының көптеген өкілдері Ресейге кетіп қалды.
Currently Armenians form the ethnic majority in the region. Since independence many members of the Doukhobor community have left for Russia.
Қазіргі жағдай
2006-2011 жылдар аралығында Квемо Картлиден Самцхе-Джавахетиге дейінгі 220 шақырымдық тас жол, АҚШ-тың Мыңжылдық шақыру қорының бағдарламасы аясында, аймақтың Грузияның қалған бөлігімен тиімді байланысуын қамтамасыз ету үшін жақсартылды. Соңғы жылдары аймақ арқылы Түркияның Карс қаласы мен Әзірбайжанның Баку қаласын байланыстыратын темір жол салынып, 2017 жылы пайдалануға берілді (Бәку-Тбилиси-Карс темір жолы). Джавахетидегі армян халқы бұл темір жолға қарсы болды, себебі ол Арменияны есепке алмай, оқшаулап тастайды. Грузия, Армения және Түркияны байланыстыратын тағы бір темір жол бар, ол Карс-Гюмри-Тбилиси темір жолы. Аталған желі жұмыс жағдайында және бірнеше апта ішінде іске қосылуы мүмкін, бірақ 1993 жылдан бері Түркияның Арменияға қатысты блокадасы салдарынан темір жол пайдаланылмай келеді.
Between 2006 and 2011, 220km of the highway from Kvemo Kartli to Samtskhe Javakheti was improved as part of a program of the US Millennium Challenge Account to more effectively link the region with the rest of Georgia. In more recent years, a railway line has been constructed to run between Kars, Turkey to Baku, Azerbaijan via the area (see: Baku–Tbilisi–Kars railway), which opened in 2017. The Armenian population of Javakheti was opposed to this rail link because it excludes and isolates Armenia. There is already another railroad linking Georgia, Armenia and Turkey, which is the Kars–Gyumri–Tbilisi railway line. The existing line is in working condition and could be operational within weeks, but due to the Turkish blockade of Armenia since 1993, the railroad is not operational.