Кіріспе

Италия мәдениетінің бір саласы

Жаппай ән

Plainsong, plainchant деп те аталады, және көбірек Грегориандық, Амброзиандық және Галликандық ән айту, жалпы алғанда, монахтар орындаған монофониялық, сүйемелдемесіз, ерте христиандық ән айту стиліне жатады және Рим-католик шіркеуінде негізінен 800–1000 жылдар аралығында дамыған. Айырмашылықтар маргіналды болуы мүмкін, тіпті кейбір жағдайларда айтарлықтай болуы мүмкін. Бұл айырмашылықтар Рим империясы құлағаннан кейін Италия түбегінде болған этникалық, мәдени және тілдік әртүрлілікті көрсетеді. Италияның әртүрлі аймақтарында Рим-католик шіркеуінің ішінде әртүрлі монахтық дәстүрлер қалыптасты, бірақ олар әртүрлі уақытта және әртүрлі жерлерде пайда болды. Музыкаға нашар таныс адам да, мысалы, Миландық Амброзиан әндерінің қарапайым дыбыс беруі мен Беневенто әндерінің дауыстағы ерекше "шығыс" әшекейлі дірілінің айырмашылығын ести алады, бұл Грек православие шіркеуінің вокалдық дәстүрін көрсетеді. Дегенмен, айырмашылықтарға қарамастан, ұқсастықтар зор. Қай жағдайда болса да, 1100 жылға қарай Грегориан ән-күйінің ресми түрі бүкіл Италияда енгізілді, бірақ грек обрядтарының музыкасы түбектегі әртүрлі жерлерде, әсіресе Византияның бұрынғы билігінде болған жерлерде, мысалы Равеннада немесе оңтүстік түбекте, 1000 жылға дейін Византиялық иконаларға қарсы күрестен қашқан гректерге пана болған жерлерде сақталды. Әрине, грек обрядтары орындалған жерлерде әндер рим-католик литургиясындағыдай латын тілінде емес, грек тілінде орындалған.

Триценто музыкасы

1300–1420 жылдар аралығында Италияда сурет, сәулет, әдебиет және музыканы қоса алғанда, өнер салаларындағы қарқынды даму кезеңі болды. Треченто дәуірінің музыкасы жаңа өрнектерді, әсіресе халық әндерінде және итальян тілі сияқты ана тілінің қолданылуында алғашқы қадамдар жасады. Осы жағынан алғанда, Треченто музыкасы Ренессанс дәуірінің құбылысы сияқты көріне алады; алайда, басым музыкалық тіл кейінгі орта ғасырларға жақын болды, ал музыка зерттеушілері Тречентоны көбінесе орта ғасырлық дәуірдің соңы деп санайды.

Дүниежүзілік музыка

1500 жылға дейінгі әлемдегі музыканың көп бөлігі жонглерлер, трубадурлар мен мимдердің еңбегінен тұрды. Бұл Италияда, тіпті бүкіл Еуропада тілдің кеңінен қолданылу дәуірі болды; яғни, адамдар өздерінің ана тілінде әндер жазып, орындауды бастады, ол латын тілі емес, аймақта сөйленетін ортағасырлық нео-латын тілінің бір түрі болатын. Осылайша, Данте 1300 жылы жазған «Құдайлық комедиясы» арқылы халық тілінің (оның тілі 18 ғасырдың соңына дейін «итальян» емес, «тоскан» деп аталды) көркем әдебиеттің құралы бола алатынын көрсетті. Бұл логикалық түрде әндердің мәтініне де қатысты. Осы орайда екі нәрсені атап өткен жөн: 1) әндердің сөздері туралы әннің дыбысынан гөрі көбірек мәліметке иеміз. Сөздерді әуендерді нотаға түсіруге қарағанда оңай жазуға болады. (Музыкалық нотацияны қараңыз). Осылайша, біз 12 ғасырда Прованста олардың тілінде дамыған трубадур дәстүрі болғанын білеміз, ал 1000 шақырым қашықтықтағы Сицилия аралында Фридрих II-нің Хогенштауфен сарайында да осындай трубадур дәстүрі болғанын білеміз, әндер халықтың диалектісінде орындалған (мысалы, араб тілінен үлкен әсер алған), бірақ олардың қалай естілгені туралы нақты білуге болмайды. Бізге тек қана бүгінде оңтүстік француз халық музыкасы сицилиялық халық музыкасынан едәуір өзгеше естілетіні белгілі. Халық музыкасы өзгеріске төтеп беруге бейім болғандықтан, қазіргі әуендік айырмашылықтар, гаммалар мен вокализация тәсілдерінің кейбіреулері сол кезде де болған болуы мүмкін деп болжауға болады. Орта ғасырларда кең таралған хор ән салудың сұрақ-жауап форматы – яғни, жеке әншінің жолына топ жауап беретін түрі – қауымның барлық мүшелерін қатыстыру үшін ортағасырлық шіркеу музыкасына енгізілді. «Арс Нова» деп аталатын күрделі полифония 14- және 15-ғасырларда пайда бола бастады; мадригалдар сияқты танымал шығармалар бір уақытта орындалатын әртүрлі әуендердің тығыз қабаттарын қолданды, мақсаты – дыбыстың өзара байланысқан және әдемі текстурасын жасау болды; бұл гармония емес, бірге дыбысталатын көптеген ноталардың үйлесімі. Гармония кейінірек пайда болған нәрсе. Дегенмен, монофониялық әндердің дыбысынан полифонияның бірнеше әуенінің бір уақытта орындалуына көшу – музыкалық қабылдауымыздағы революцияны білдіреді: атап айтқанда, бірнеше нәрсе бір уақытта естіліп тұрса да, оны тыңдау ләззатты болады.

Қайта өрлеу дәуірі

Көпшілік "Ренессанс" деген сөзді естігенде музыка туралы ойламайды. Дегенмен, 16 ғасырдағы сәулетшілер, суретшілер және мүсіншілер классикалық Грекияның жаңадан ашылған құндылықтарына құрмет көрсеткендей, сол дәуірдегі ақындар мен музыканттар да солай етуге тырысты. 1500-1600 жылдар аралығы – Еуропа музыка тарихындағы ең революциялық кезең; осы ғасырда гармония дамыды және опера дүниеге келді. Бұл екі құбылыс бір-бірімен байланысты. Оқырман Григориан әндерінің монофониясынан 1500 жылға дейінгі бірнеше ғасырлардағы мадригалдар мен басқа да музыканың күрделі полифониясына көшуіне назар бөлген болар. Музыкалық қабылдаудағы келесі өзгеріс сирек қолданылатын термин – гомофонияны қамтиды; яғни, ерекше көзге шығармай, бірақ гармонияның үстінде анық әуенді қолдайтын гармониялық аккорд немесе аккордтар тізбегінің дыбысталуы. Гомофоникалық музыкаға деген қажеттілік бірнеше фактордан туындады. Біріншіден, бір уақытта орындалатын көптеген әртүрлі әуендердің тым күрделі полифониясынан бас тарту болды. Екіншіден, бұл кезеңнің жаңа, жалпы музыкалық эстетикасы, оны Леонардо да Винчи 1500 жылы «пропорционалды бөліктердің бір мезгілдегі үйлесімі» деп сипаттады – яғни, 2:1 (октава), 3:2 (квинта) және 5:4 (мажорлық үшінші) сияқты қарапайым арифметикалық қатынастарға негізделген ноталардың бірге дыбысталуы. Егер сіз 400, 600, 800 және 1000 циклмен ноталар тудырсаңыз, сізде біздің музыкамыздағы ең қарапайым және үйлесімді дыбыстың барлық ноталары болады – мажорлық аккорд. Бұл шынымен де осылай қарапайым. (Музыкалық акустикаға қараңыз.) 16 ғасырды маңызды ететін үшінші фактор – Ренессанс дәуірінің әңгіме айтуға, адамдарды шағын сахнаға қою және оларға грек мифологиясы туралы ән айтуға деген ұмтылысы, мысалы, Орфей туралы әңгіме. Мұны істеу қиын, өйткені егер әркім бір уақытта ән айтса. Сондықтан полифония гомофонияға жол берді, ал алғашқы опералар грек мифологиясы туралы мәтіндері бар салыстырмалы түрде қарапайым әуендерден тұрды, олар итальян тілінде орындалып, қарапайым гармониялармен сүйемелденді. 16 ғасырда Италиядағы музыканың дамуындағы маңызды қала – Флоренция. (Сондай-ақ қараңыз: Флоренциялық Камерата, Винченцо Галилей, Жакопо Пери, Клаудио Монтеверди, Палестрина, Архангело Корелли.) Флоренциядан басқа, 1600 жыл шамасында Италияның тағы екі қаласы ерекше атауға лайық. Италиядағы музыканың даму тарихында қайсысы маңыздырақ деген мәселе бойынша екі қаланың жақтастары арасында достық бәсекелестік бар. Венеция коммерциялық операның туған жері екенін дұрыс айтады; ал Неаполь шіркеудің демеушілігімен ашылған музыка консерваторияларының тарихын көрсетеді, бұл институттар Италиядағы және, шын мәнінде, бүкіл Еуропадағы музыкалық өмір үшін композиторлар мен орындаушыларды дайындаған «қоректік жүйелерге» айналды. (Сондай-ақ қараңыз: Венеция музыкасы және Неаполь музыкасы.)

17 ғасыр

1600-1750 жылдар аралығы музыканың барокко дәуірін қамтиды. Осы кезеңде көптеген маңызды оқиғалар болды. Олардың бірі – полифонияның әуендік күрделілігіне қайта оралу болды; алайда, әуендер қазіргі заманғы, қалыптасқан гармония жүйесіне негізделген, аккордтар мен мажор және минор гаммаларына. Бұл соңғы элемент гомофониялық музыка тұжырымының кеңейтілуі болып табылады және кез келген деңгейдегі әуендік күрделілікті мәтіннің маңыздылығынан жоғары қоюға мүмкіндік берді. Мәтін мен музыка арасындағы үстемдік күресі грек музыкасына дейін жетеді және Еуропаның барлық көркем музыкасы мен эстрадалық музыкасында қазір де жалғасуда. Гармония ішінде мелодияның мәтін есебінен жаңа үстемдігі оркестрдің аспаптық мүмкіндіктерін кеңейту және жаңару сияқты үлкен өзгерістерге әкелді; клавишті аспаптар екі жаққа да кеңейтілді; Страдивари сияқты шеберлердің аспап жасауы Кремона қаласында ірі өнеркәсіпке айналды; және аспаптық музыка адам дауысын сүйемелдеудің дәстүрлі рөлінен бөлек, жеке «бағыт» ретінде дамуға көшті. Аспаптық формаларға соната мен фуга сияқты туындылар жатады. Италиядағы осы кезеңдегі белгілі және ықпалды композиторларға Алессандро және Доменико Скарлатти, Бенедетто Марчелло және Антонио Вивальди жатады, олар осы кезеңде Неаполь және Венецияның маңыздылығын көрсетеді.

18 ғасыр

XVIII ғасырдың басынан сол ғасырдың соңына дейінгі кезеңді тарихшылар "классикалық музыка" деп атайды. (Айта кетсек, "классикалық" терминінің осы қолданылуы, тарихшы емес адамдардың "классикалық музыка" дегенімен – яғни "популярлы музыкаға" қарсы опералық және симфониялық музыканың барлығымен – сәйкес келмейді.) "Классикалық" термині осы кезеңдегі музыка үшін лайықты, себебі ол симфония және концерт сияқты музыкалық формалардың қалыптасуын білдіреді. Осылайша, "классикалық" термині классикалық грек философиясының Ренессанс мағынасында қолданылады – платондық форма, әдемілік сияқты нәрселер идеал ретінде мәңгілікке дейін сақталады, ал суретшінің (осы жағдайда композитордың) міндеті – сол идеалға форма беру. Сондықтан, мысалы, симфония оркестр үшін төрт бөлімнен тұратын стандартты туынды ретінде ресми түрде қалыптасады, және т.б. Италияда музыканы жазу және орындауға арналған материалдық база осы ғасырда едәуір дамыды. Осы кезеңде Неаполь және Милан қалаларында Сан-Карло және Ла Скала театрлары салынды. Бұл дәуір неаполитан, содан кейін итальяндық комедиялық операның өркендеу кезеңі болды. Операда мәтін мен музыка арасындағы тепе-теңдіктің қалпына келтірілуі де маңызды, бұл көбінесе Метастазионың либреттолары арқылы жүзеге асты. Осы ғасырдың маңызды итальян композиторлары: Джованни Баттиста Перголези, Никколо Пиччини, Джованни Паизиелло, Луиджи Боккерини, Доменико Чимароза, Муцио Клементи, Луиджи Керубини, Джованни Баттиста Виотти және Никколо Паганини. Бұл сонымен қатар "итальян музыкасының" халықаралық деңгейге көтерілген дәуірі болды, көптеген итальян композиторлары шетелде жұмыс істей бастады.

19 ғасыр

Бұл ғасыр Еуропа әдебиетінде, өнерінде және музыкасында романтизм дәуірі. Музыкадағы романтизм сол ғасырдың әдебиеті мен суреттерін сипаттайтын көптеген ерекшеліктермен ерекшеленеді: классицизмнің формальды талаптарына аз назар аудару, махаббат, ерлік, батылдық, бостандық сияқты адамдық құштарлықтарға көбірек үңілу, бәрі де француз ағартушылығының гуманизмінің тікелей нәтижесі. Итальян операсы көңіл көтеруге арналған комедиялық операның жеңілдігінен бас тартып, итальян лирикалық романтизмінің күрделі тақырыптарына көшуге бейім. Әрине, әрқашан танымал Россини бұл ереженің ерекше жағдайы болғанымен, 19-шы ғасыр итальян музыкасының басында Беллини, Доницетти, ал ғасырдың соңғы елу жылында итальян тарихындағы ең ұлы музыкалық тұлға Джузеппе Верди үстемдік құрды. Бұл сонымен қатар итальян музыкасы тарихындағы таза мелодияның ең ұлы композиторы, мүмкін, Жакомо Пуччинидің карьерасының бастапқы кезеңі, және әрине, соңғысы. Пуччини – 20-шы ғасырдың жаңа музыка дәуіріне жалғасқан көпір.

20 ғасыр

Еуропалық музыкадағы романтизм ғасырлар тоғысында да сақталды. Италияда Верди мен Пуччинидің музыкасы бірнеше жыл бойы үстемдік құрды. Басқа итальяндық романтик композиторлар – кемінде батыс музыкасының тональдық дәстүрлерінде шығармалар жазуын жалғастырған композиторлар (бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропаның жаңа атональдылығы мен диссонанстарына қарсы) – 20-ғасырға дейін жеткен композиторлардың қатарында Ариго Боито, Руджиеро Леонкавалло, Пьетро Маскагни, Франческо Силеа және Отторино Респиги бар. Бірақ, итальяндық композиторлардың романтизмнің құнсыздануына және Бірінші дүниежүзілік соғыс, психоанализ сияқты мәдени/ғылыми құбылыстар көптеген еуропалық өнер орталарында тудырған цинизмге жауап беруі заңды болды, онда – Роберт Луис Стивенсоннің айтуынша – «барлық адамдардың жасырын ойлары тозақты ұятқа қалдыруға лайық». Романтизм – операға қатысушылардың арасында танымал болғанына қарамастан, Бірінші дүниежүзілік соғыста өтті. Алайда, Италиядағы романтикалық музыканың өзінің ауырлығынан өлді деуге болмайды, өйткені Германиядағы соңғы романтикалық музыканың ұзақ және оркестрленген туындылары минималистік музыкаға жол берді. Бірақ абстракция, атональдық және жай ғана «қиын» музыка Пуччинидің қайтысынан кейін Италияға келді. 20-ғасыр итальяндық музыкасындағы ең маңызды тұлғалардың қатарында Лучано Берио, Луиджи Даллапикола, Гофредо Петрасси және Луиджи Ноно бар.