Кіріспе

Лациумдағы этруск қаласы және порты, ежелгі этруск порты

Пирги (этруск тілінде Пиргус) бастапқыда Италияның орталық бөлігіндегі Лациумда, Каэреден солтүстік-батыста орналасқан ежелгі этруск қаласы және порты болды. Қазіргі кезде оның орнында Санта-Севера ауданы орналасқан. Бұл жерде финикия және этруск тілдеріндегі сирек мәтіндері бар ерекше эпиграфикалық құжат – алтын тақташалар, сондай-ақ ғибадатханадан табылған ерекше терракоталық фронтон мүсіндері жатыр.

Қазба жұмыстары

1957 жылдан бері Римдегі Сапиенца университетінің жүргізген қазба жұмыстары үлкен қасиетті ауданға, оның ішінде Унидің (феникиялық Астарта) монументалды қасиетті орнына және Этруриядағы ең ежелгі, Димитрий культі аймағына, Sur/Suri және Cavatha құдайларына арналған жерге шоғырланған. 2009 жылы А ғибадатханасының солтүстігінде салтанатты ғимараттардың бір бөлігі табылған.

Тарих

Елді мекеннің негізі Пеласкилерге жатқызылады және б.з.д. 7 ғасырының соңына дейін соққандығы айтылады. Этрусктердің ұлы қаласы Кере мен жағалау арасындағы байланысты 10 метр ені мен 12 километр ұзындығы бар, Афина мен Пирей арасындағы байланыспен салыстыратын, әсерлі инженерлік құрылыс – Кере-Пирги жолы қамтамасыз еткен. Кереде үш маңызды порт болды: Пуникум (Санта-Маринелла), Пирги және Алсиум. Пиргидің дамуы Тиррен теңізіндегі кеме жолдарындағы тиімді орнымен тығыз байланысты болды, ол Керенің басты порты болды және оның теңіз флотын қабылдады. Ұсынылған заттарда импортталған заттардың көп болуы Пиргидің Кере бақылауындағы теңізге қақпа ретіндегі және шетелдік саудагерлердің жиі келуімен халықаралық байланыстарға ашықтығын көрсетеді. 384 жылы Дионисий қалаға шабуыл жасады, ол түнде әскерін жайғастырып, Илития храмын тонады, одан алтын мен күміспен 1000 таланттан тұратын зор соманы алып кетті. Шамамен 273 жылы римдіктер Кереге соғыс жариялаумен қорқытты және бейбітшілікті сақтау үшін аумағының жартысын беріп қойды. Римдіктер сол кезде Этруск қарақшыларына және Пуни шабуылының қаупіне қарсы Пиргиде теңіз колониясын құрды. Колония тікбұрышты бекініс ретінде салынды. Сонымен қатар, храмдар ырым-жырым бойынша бұзылып, құдайына табыну сыртта жалғасты. Кейін қала Римге балық жеткізіп, бай патрицийлердің сүйікті жазғы демалыс орнына айналды, солтүстік-батыстағы Пуникум да сондай болды, онда ірі ежелгі виллалардың көптеген қалдықтары сақталған. Екеуі де Аврелия жолының жағалауындағы бекеттер болды. 416 жылы оның орнында тек үлкен вилла ғана болды.

Этрусктер қонысы

Пирги жағалау бойымен созылып, екі қалалық ауданға бөлінген. Оларды қиыршық тасты жол айырған, әр аудан екі порттың біріне қарап тұрған. Солтүстік аудан – кейіннен Рим колониясы орналасқан, тік жарға салынған аркс. Оңтүстік ауданға ғимараттар және, мүмкін, агора кірген. Қаланың оңтүстігінде, жақын жерде Этруриядағы ең маңызды діни қасиетті орындардың бірі орналасқан, оны гректер мен финикиялықтар зияраттаған. Оның этрусктік қорғаныс қабырғаларының қалдықтары сақталған, олар әдемі тіркелген көпбұрышты әктас және құмтастан қаланған. Олар шамамен 200 x 220 метрлік тіктөртбұрыш алаңды қоршаған. Оңтүстік-батыс бөлігі теңіздің әсерінен қираған.

Ескерткіштік солтүстік ғибадатхана

1957 жылғы қазба жұмыстары кезінде үш бөлімді және ерекше терракота мүсіндері бар үлкен ғибадатхананың (А ғибадатханасы) қалдықтары табылды. Кейіннен ғибадатхананың (солтүстік) қасиетті орында ішінде орналасқандығы анықталды. Бұл қасиетті орын Илития мен Каватаға (грек тілінде Левкофея) арналған, 6000 м² аумақта, екі монументалды ғибадатханамен шектелген. В ғибадатханасы б.з.д. 510 жылы Каэре патшасы Тефари Велиян тапсырған. Ол грек стиліндегі, барлық жағынан бағаналармен қоршалған бір бөлімнен тұратын. Алтын тақташалардағы жазуларға сәйкес, ғибадатхана финикиялық құдай Астартеге (немесе тақташалардағы мәліметтерге сәйкес этрусктік тілінде Уни) арналған, грек Илитиясымен байланысты жауынгер құдай және махаббат сыйлаушы. Ғибадатханамен іргелес, құдайлардың діни қызметкерлерінің тұрған 20 бөлмелі кең ғимарат болған. Ақын Луцилий оларды "Пиргидің әйелдері" (scorta Pyrgensia) деп атаған. Ғибадатхананың сол жағында цилиндр пішіндес құрбандық тасы бар "С" кішкентай аймағында Тинияға (Юпитердің этрус нұсқасы) арналған жер асты құлшынысына қазылған шұңқыр бар. Ол Унимен бірге алтын жапырақтарымен бірге осы аумақта табылған қола жазулардың бірінде есімдері аталады. "В" ғибадатханасынан гөрі "А" ғибадатханасы шамамен 470-460 ж.ж. аралығында, сондай-ақ 474 ж. Кумада сиракуздықтардан жеңілгеннен кейін Каэре қаласының бастамасымен өз үстемдігін қайта бекіту үшін салынған. Ол этрус құдайы Тесанға арналған, ол Левкофеямен, теңіз және теңізшілердің құдайымен байланысты. Онда cella және арт жағындағы alae, алдыңғы жағында үш қатар бағаналар бар этрус жоспары болған және "Тебеге қарсы жеті" мифологиялық бейнесімен, онда Тидей қарсыласы Меланипптің бас сүйегін жеп жатыр, әдемі безендірілген.

"А" ғибадатхананың қасбеті

Ғибадатхананың арт жағындағы терракоталық фронтон киелі орынның кіреберісіне қараған. Онда грек мифіндегі «Фиваға қарсы жеті» атты екі аса драматикалық эпизод бейнеленген. Биік рельеф б.з.д. 470-460 жылдарға жатады. Оның композициясы мен стилі ерекше жоғары сапалы және ол әрқашанғы шедеврлердің бірі саналады. Біріншіден, екі көріністің бірімен бірі үйлесімде болуы архаикалық рельеф дәстүрінде теңдесі жоқ, екіншіден, оның ерекше «тускан» стилі әлі де кейінгі архаикалық ықпалда, бұл грек мифінің Этрурияда таралуының құнды куәлігі. Киімдердің, шаштардың және сақалдың бейнеленуі манерлі стильді көрсетеді. Жоғарғы орталық бөлігінде Зевс Фива қақпаларының біріне көтерілген Капанейге шабуыл жасайды. Құдайдың нөсер жауынан соққан Аргив батыры оң қолын көтеріп, ашу мен азабын айқайлап, шаршаңқы түрде артқа шегінеді. Артқы жағында Тебалық Полифонт құдаймен ұсталып тұр. Алдыңғы жоспарда, төмен және сурет бойында «қорқынышты дастарқан» бейнеленген: жерге құлап, өліп бара жатқан Тидей, сондай-ақ өліп бара жатқан Тебалық Меланипптің иығынан ұстап, оның бас сүйегін жеуге асығыс. Сол жақта Афина, көріністен безініп, артқа шегініп, оң қолында Зевстің Тидей үшін жасаған мәңгілік өмір суын ұстап тұр. Белгісіз шебердің рельеф үшін сазды қолмен жобалап, қалыпқа келтіруіне үлгі болған белгілі иконографиялық көздер жоқ. Суретшіге шабыттанған сага нұсқасы б.з.д. V ғасырда Фива циклының оқиғаларын баяндаған ұлы трагедия жазушыларының еңбектерінде кездеспейді; көбінесе, ол жақында Сицилия мен Магна Греция арасында өмір сүрген ақын Гимералық Стесихорға жатқызылады. Тапсырыс беруші таңдаған тақырып грек мифологиясын терең білуін көрсетеді. Олардың хабары айқын: құдайлардың көмегімен тебандықтар әділетсіз шабуылға ұшырап, аргивтердің қатыгездігі мен мақтандығына (гибрис) қарсы жеңіске жетті. Рельефте Каэре қаласының тирандық гибристі айыптауы және құдайлық әділдікті (дикэ) жоғары қоюы туралы дәлел бар, бұл киелі орынға тиесілі. Оның Каэредегі жаңа саяси режимнің үгіт құралы ретінде қолданылуы Каэреден келген жолмен жағалауға келгендерге анық көрінетін орнынан да көрінеді.

Кавата және Сур/Сурридің оңтүстік ғибадатханасы

1983 жылы ескерткіштің оңтүстігінде екінші қасиетті орын табылды. Ол ірі діни құрылыстардың болмауымен, бірақ жалпы жоспары жоқ, әртүрлі құрбандық алаптары мен шағын ғибадатханалармен, сондай-ақ жергілікті үйлерге ұқсас құрылыс техникасы мен материалдарды пайдалану арқылы ерекшеленеді. Оның орналасуы мен табылған заттары Этруриядағы ең ежелгі және ең күрделі мысалы болып табылатын құпия және Деметриандық культтердің болғанын көрсетеді. Ең көне құрылысы – "Бета" сацеллумы (б.з.д. 530-520 ж.) шатыры Ахелойдың адам басы және бұқа мүйіздері, құлақтары мен денесі бар өзен құдайының бюсттерімен, сондай-ақ әйел басты антефиксдермен әсемделген. Этруск жазулары бар грек вазаларының табылуы олардың құдайлар жұбына – Каватаға (грек құдайы Коре Персефонына ұқсас) және Сур/Суриге (әлемнің астындағы Аполлонмен теңестіріледі) арналғанын көрсетеді. Дионисийтің шабуылынан кейін оңтүстік қасиетті орын тасталып, рәсімдік түрде жабылып, қызмет солтүстік бөлігіне көшірілді, онда жаңа алаң салынды. Оның шеттерінде төртбұрышты ғимарат Альфа (а) және аэдикула Пи (p) орналасқан, олар бастапқыда құрбандық мүсіндерімен әсемделген.

Пирги жазулары

1964 жылы осы жерде Тефарий Велианас, «Кэре патшасы» деп аталатын адамның финики және этрус тілдеріндегі сирек мәтіндері жазылған алтын Пирги тақташалары табылған.