Кіріспе

Британдық Үндістанның және кейін Пәкістанның князьдік мемлекеті – Дир тарихи мемлекеті. Ол Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясында Британдық Раджбен қосалқы одақтас князьдік мемлекет болды. Британдық Үндістанның бөлінуінен кейін Дир 1948 жылдың ақпанына дейін тәуелсіз және бейтарап күйде болды, содан кейін Пәкістан доминионы оның қосылуын қабылдады. Князьдік мемлекет 1969 жылы Пәкістанға толық қосылғаннан бастап жеке саяси бірлік ретінде өмір сүруін тоқтатты. Оның бұрынғы территориясы бүгінде Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясында орналасқан, солтүстік және оңтүстік аймақтары Жоғарғы Дир және Төменгі Дир деп аталады.

География

Мемлекеттің көп бөлігі Панжкора өзенінің аңғарында орналасқан, ол Хиндукуш тауларынан басталып, Чакдара жанында Сват өзенімен қосылады. Оңтүстік-батыстағы шағын аудандардан басқа, Дир – қалың, таулы аймақ, оның шыңдары солтүстік-шығыста және суайдындар бойында көтеріледі, шығысында Сват, батысында және солтүстігінде Ауғанстан мен Читрал жатыр.

Ерте кезең

Дир өзінің атын бас қаласы Дирден алды, онда билеушінің сарайы орналасқан. Дирдің төңірегіндегі жерлерде 14 ғасырдың соңынан бастап қазіргі этникалық көпшілігі – пахтундар қоныстанды. Пахтундар көптеген руларға (хел) бөлініп, көбінесе бір-бірімен соғысқан. Аймақты бағындырған үш ру – Юсуфзай (Пайнда Хел, Сұлтан Хел, Осахел, Насирдинхел) және Тарканрай болды. 16 ғасырда Дир аймағын Юсуфзай тайпасының Мализай тармағы мекендеді, олар аймақты бақылауға алып, бұрынғы тұрғындарын ассимиляциялады немесе қуды (Бажурдағы Дилазактар, Жандоул, Мейден және Панжкораның шығысынан келген Сватилер). Оның ұрпақтары Ахунд Хел деген ат алды, басшылықтарын сақтап, күшейтіп, Дир хандары болды.

Жандоль билігі мен форты

Мұхаммед Умара хан қамал ішінде ағасын өлтіріп, билікті қолға алып, Жандоның ханы болды.

Сұлтан Алам ханның (жасы 90 жылдан астам) айтуынша, "Умара хан қамал ішінде өзінің нағыз ағасын өлтірді", - деп қосты оның ұлы Сардар Алам хан Умара хан туралы тарихи баяндамада. Бұл Умара ханның билік құруының бастауы болды. Кейіннен ол Жандоул бекінісін салдырды. Бекініс ішіндегі үлкен ғимаратты 1960 жылы Шахжан ханның (Дирдің сол кездегі науабы) ұлы Навабзада Шахабуддин хан (Джандол хан деп аталатын) салған. Бекініс стратегиялық тұрғыдан орналасқан, төрт бағытты бақылап, Ауғанстанмен шекаралас Баджор аймағымен көршілес. Жан Алам хан (Сұлтан Алам ханның ұлы) әкесінің айтуынша, бұл бекініс қолданысқа түспей тұрып, Пәкістан үкіметі оны түнде өз бақылауына алған. Сөйтіп, бұл ғимарат 40 жылға жуық уақытқа дейін бос тұрды, содан кейін Сұлтан Юсуф (Сұлтан Алам ханның ұлы) бұрынғы патша отбасының рұқсатымен оны білім беру мақсатында пайдаланды. Жандоул бекінісі қорғаныс үшін салынған. Оның бұрыштарында күзет мұнаралары орналасқан, осы арқылы жауынгерлер ғимараттың екі жағын да бақылап, жауды алыс ұстай алады. Ғимаратта жүздеген жауынгерге арналған ас үй сияқты көптеген мүмкіндіктер бар. Орамның ортасындағы су тоған тек судың жақсы көзі ғана емес, сонымен қатар жерге сұлулық сыйлайды. Умара ханның ұлдары мен немерелері Дир аймағында тұрмайды, бірақ олардың қызметшілері ғимараттың жанында тұрады. Бекіністің төрт жағында жасыл желектер бар, үлкен ағаштар оның сұлулығын арттырады, ал қабылдау бөлмесі қонақтарды құрметпен және жоғары деңгейде қабылдау үшін арналған. 1881 жылы Дир билеушісі Мұхаммед Шариф хан Жандоул ханы Умара ханнан қуылды, ол Дир, Сват және Малаканд аймақтарын жаулап алды. Алайда 1895 жылы Умара ханның әскерлері Малаканд маңында британдық әскерді қоршап тұрған кезде Мұхаммед Шариф хан өз әскерлерін Читрал экспедициясына көмекке келген британдық күштерге қосылуға шешім қабылдады. Сол экспедиция кезінде Шариф хан британ үкіметімен Читралға баратын жолды ашық ұстауға келісім жасасты, бұл үшін ол үкіметтен жәрдем алды. Ол сондай-ақ өзінің ұлы Мұхаммед Шах Хан Хусроны мұрагер етіп тағайындады, ал басқа ұлдарын (Шаһабуддин хан мен Мұхаммед Шах) әр түрлі провинциялардың губернаторлары етіп тағайындады. 1959 жылы Хиндукушқа экспедиция кезінде штатқа келген итальяндық антрополог Фоско Мараини халықтың пікірін баяндады: Наваб Джахан хан (сол кезде шамамен 64 жаста болған) өзінің қол астындағыларға сөз бостандығы мен нұсқау беруден бас тартқан, жерді бірнеше адаммен басқаратын және қалаған қызды немесе әйелді өзінің хареміне тартып алатын қатыгез басшы болған. Мараини сондай-ақ мектептердің, кәріздердің және асфальтталған жолдардың жоқтығын, жаңадан салынған аурухананың қарапайым күйде екенін байқады. Наваб Сват уәлиімен салыстырғанда, оның либералды саясаты мемлекетіне қазіргі заманға енуге мүмкіндік берді. Нәтижесінде көтерілістер басталды, содан кейін жарылыс болды. Мараинидің есебінде 1959 жылы басылған көтеріліс туралы хабарлама бар.

Демография

Британ энциклопедиясының мәліметінше, 1911 жылы штаттың халқы шамамен 100 000 адамды құрады, 1931 жылы 250 000-ға дейін өсіп, 1951 жылы 107 000-ға дейін азайды. 1947 жылғы Үндістанның бөлінісі кезінде Дирде мұсылмандар басымдық құрды, сонымен қатар индустар мен сикхтердің аз тобы болды, олардың көпшілігі бөлініс кезінде Үндістанға қоныс аударды.

Ту

Мемлекеттік туда бірнеше исламдық рәміздер мен үш сөйлем болды: жоғарғы жазуда Бисмилла: "Алланың атымен, ең Мейірімді, Ең Мейірімді", ортада урду тіліндегі шахада: "Алладан басқа ешқандай құдай жоқ, Мұхаммед – Алланың елшісі". Төменгі фраза араб тілінде: "Алланың көмегімен жеңіс жақын" деп жазылған. Тудың сол суреттермен қызыл түсті нұсқасы да болды.