Кіріспе
Нидерланд азаматтығының тарихы мен ережелері
Нидерланд ұлттық заңнамасы адамның Нидерланд ұлттығын қалай иеленуінің шарттарын егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл талаптарды реттейтін негізгі заң – 1985 жылдың 1 қаңтарында күшіне енген Нидерландтың ұлттығы туралы заңы. Ережелер Нидерланд Корольдігінің бүкіл аумағына қолданылады, оған Нидерландтың өзі, Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен кіреді. Нидерланды Еуропалық Одақтың (ЕО) мүше мемлекеті болып табылады және барлық Нидерланд азаматтары ЕО азаматтары болып табылады. Олар ЕО немесе Еуропалық еркін сауда қауымдастығы (ЕЭА) елдерінің кез келгенінде тұруға және жұмыс істеуге автоматты және тұрақты рұқсат алады және Еуропалық Парламент сайлауында дауыс бере алады. Кем дегенде бір Нидерландтық ата-анасынан туған кез келген адам туған кезде Нидерланд азаматтығын алады. Шетел азаматтары Корольдіктің кез келген бөлігінде кем дегенде бес жыл өмір сүргеннен кейін, голланд тілін меңгергенін көрсеткеннен кейін, бұрынғы ұлттықтарынан бас тартқаннан кейін және жақсы мінез-құлық талаптарын орындағаннан кейін Нидерланд азаматтары болып натурализациялануы мүмкін.
Жалғыз тұқым
Jus soli – мемлекет аумағында туған кез келген адамның сол мемлекеттің ұлттығына немесе азаматтығына ие болу құқығы. Нидерланд заңдарында туған жері бойынша Нидерланд азаматтығын автоматты түрде беру ережесі жоқ. Алайда, егер баланың кемінде бір ата-анасы Нидерландта, Кюрасаода, Синт-Мартенде немесе Арубада (немесе Нидерланд Антиль аралдарында) тұратын болса және баланың да туған кезде негізгі тұрғылықты жері сол елдердің бірінде болса, онда ол бала Нидерланд азаматы болып есептеледі. Нидерланд аумағында (Нидерландта тіркелген кемелер мен ұшақтарды қоса) табылған, ата-анасы белгісіз бала, егер табылғаннан кейін бес жыл ішінде оның басқа мемлекеттің азаматы екені анықталмаса, туғаннан Нидерланд азаматы деп саналады.
Балалар
Он сегіз жасқа толмаған балалар ата-анасының Нидерланд азаматтығына өтінішіне қосылуы мүмкін. Он алты және он жеті жастағылар тек өздерінің белсенді келісімін берген жағдайда ғана натурализацияланады, ал он екіден он бес жасқа дейінгілерге қарсылық білдіру мүмкіндігі беріледі.
Нидерланд азаматтығынан айрылу
Нидерланд азаматтары Нидерландтан тыс жерде ұзақ тұруы және бірнеше азаматтығы болуы немесе шетел азаматтығын алуы салдарынан азаматтығынан айырылуы мүмкін. Бұған қоса, кейбір жағдайларда Нидерланд азаматтығынан мәжбүрлі түрде айыруға болады.
Нидерландыдан тыс жерде тұратын
Нидерланд заңдарында көптеген жылдар бойы, туған кезде басқа ұлттық азаматтығы болған және ересек болғаннан кейін Нидерландтың шегінен тыс жерде тұратын белгілі бір Нидерланд азаматтарынан Нидерланд азаматтығын жоятын ережелер қамтылған.
1985 жылға дейін
1985 жылғы 1 қаңтарға дейін Нидерланд азаматтары Нидерланд Корольдігінен тыс жерде туған жағдайда, егер олар көп жасқа толғаннан кейін (он екі жыл) он жыл бойы үзіліссіз Корольдіктен тыс жерде тұрса және осы он жылдық мерзім аяқталуына дейін Нидерланд азаматтығын сақтағысы келетіні туралы хабарлама бермесе, азаматтығынан айырылатын. Бұл шаралар 1954 жылғы 1 қаңтарға дейін шетелде туған Нидерланд азаматтарына қатысты.
1985-2003 жылдар
1985 жылғы заңнамаға сәйкес, Нидерландыдан тыс жерде туған және туған елінің азаматтығын да иеленген Нидерланды азаматтары, 18 жасқа толғаннан кейін туған елінде он жыл бойы тұрған жағдайда (және туған елінің азаматы немесе ұлттығы болып қала берсе) Нидерланды азаматтығынан айырылды. 1990 жылдың 1 қаңтарынан бастап Нидерланды паспорты немесе Нидерланды азаматтығын растайтын құжат алған адамдар Нидерланды азаматтығынан ешқашан айырылмаған деп есептеледі. Бұл ереже 2001 жылдың 1 ақпанында күшіне енді. 1990 жылдан кейін Нидерланды паспорты немесе Нидерланды азаматтығын растайтын құжат алмай қалған бұрынғы азаматтарға Нидерланды азаматтығын қайта алуға 2005 жылдың 31 наурызына дейін белгілі бір мерзім берілді.
2003 жылдан бастап
2003 жылдың 1 сәуірінен бастап, Нидерландтың 1985 жылғы азаматтық туралы заңына енгізілген толықтыруларға сәйкес, екі азаматтығы бар Нидерланд азаматтары, егер олар шетел азаматтығына ие болса және Нидерланд Корольдігі мен Еуропалық Одақтан тыс жерде он жылдан астам тұрса, Нидерланд азаматтығынан айырылады. 2003 жылдың 1 сәуірінде екі азаматтығы бар және сол кезде Нидерланд Корольдігі мен Еуропалық Одақтан тыс жерде тұратын Нидерланд азаматтары үшін он жылдық мерзім 2003 жылдың 1 сәуірінде басталды. Аталған толықтырулар шетелдік азаматтығы бар және шетелде тұратын Нидерланд азаматтарына Нидерландта немесе Еуропалық Одақтың басқа мемлекетінде кемінде бір жылға негізгі тұрғын жерін тіркеу арқылы немесе тиісті он жылдық мерзім аяқталуына дейін Нидерланд паспортын немесе Нидерланд азаматтығын куәландыратын құжатты алу арқылы азаматтығын сақтап қалу мүмкіндігін береді. Паспорт немесе Нидерланд азаматтығын куәландыратын құжат берілген күнінен бастап он жылдық жаңа мерзім басталады.
Қиындықтар
Нидерланд азаматтығы алу жолымен алынған азаматтық алаялық жолмен егер алынған болса немесе адамидалу талаптарына сәйкес шетелдік азаматтығынан бас тартпаған жағдайда (егер адам мұндай талаптан босатуға құқылы болмаса немесе бастапқы азаматтығынан бас тартуға келісетін құжатқа қол қою алдында босату құқығын талап етпесе) алынып тасталуы мүмкін. Жапония және Оңтүстік Корея азаматтары үшін де осындай талап қолданылады (жоғарыда қараңыз). Алаялыққа негізделген жағдайда азаматтықты қайтаруға он екі жылдан кейін рұқсат етілмейді, егер адам соғыс қылмыстары, геноцид немесе азаптау жасағаны үшін сотталмаса. Сондай-ақ, шетелдік армияда қызмет атқарған жағдайда Нидерланд азаматтығынан айырылады. Осы үш ерекшелік бойынша Нидерланд азаматтығын қайта алуға өтініш беру мүмкіндігі 2013 жылдың 31 наурызында тоқтатылды.
Джихадистік топтарға қосылу арқылы
2014 жылдың 29 тамызында Нидерланд министрлері Нидерландпен немесе оның одақтастарымен соғысқан террористік ұйымдарға жас нидерланд мұсылмандарының қосылуын болдырмау мақсатында, екі азаматтығы бар адамдардан Нидерланд азаматтығын алу мүмкіндіктерін кеңейтуді жоспарлады. Бұл шара террористік лагерьлерде оқыған немесе нұсқаушы болып жұмыс істегендерге де қолданылады. Сонымен қатар, қақтығыс аймағына барып, ИСИЛ сияқты террористік ұйымға қосылуды жоспарлап отыр деген күдікпен ұсталған адамдардың паспорттары жарамсыз деп жариялануы мүмкін.
Дау
Нидерланд азаматтығына қатысты заң әрдайым дау-жанжалдарға, келіспеушіліктерге және пікірталастарға толы, себебі Пим Фортуйнның сайлау кампаниясы иммиграция мәселесін Нидерланд саясатындағы ең өткір мәселелердің біріне айналдырды. Пим Фортуйнның қазасынан кейін Герт Вилдерс және Рита Вердонк сияқты иммиграцияға қарсы саясаткерлер екі азаматтыққа қарсылық білдірді.
Еуропалық Одақтың азаматтығы
Нидерланды Еуропалық Одақтың құрамына кіргендіктен, нидерланд азаматтары Еуропалық Одақ заңнамасына сәйкес Еуропалық Одақтың азаматтары болып саналады және осылайша еркін қозғалыс құқығына ие, сондай-ақ Еуропалық Парламент сайлауларында дауыс беруге құқылы. Нидерланд азаматтары Еуропалық Одаққа мүше емес елде болғанда, егер онда нидерланд елшілігі болмаса, сол елдегі кез келген басқа Еуропалық Одақ елшілігінен консулдық көмек алуға құқылы. Нидерланд азаматтары Еуропалық Одақтың кез келген мемлекетінде тұруға және жұмыс істеуге ЕО шартының 21-бабында көзделген еркін қозғалыс және тұру құқығы арқасында мүмкіндік алады.
Ұлыбританияның ЕО-дан шығуының әсері
Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуының (Брексит) салдары Ұлыбританияда тұратын голланд азаматтарына және Нидерландта тұратын британ азаматтарына әсер етеді. Олардың бастапқы немесе екі азаматтығын жоғалту ықтималдығы көптеген адамдарды Тұрақты Еуропалық одақ азаматтығын алу жөніндегі Еуропалық азаматтардың бастамасын қолдауға итермеледі.
Бұрынғы аумақтар
Тәуелсіздікке дейін Суринам мен Индонезияда көптеген адамдар Нидерланд азаматтығын мөлдірледі. Әдетте, тәуелсіздік алған кезде осы елдердің азаматтығын алғандар Нидерланд азаматтығынан бас тарды, бірақ азаматтық статусын анықтау үшін Нидерланд билігіне өтініш беруге болады.
Нидерланд азаматтығы туралы статистика
Нидерланд үкіметінің мәліметтері бойынша, 2003 жылдың алғашқы жартыжылдығында шамамен 11 500 адам натурализация арқылы голландиялық азаматтыққа қабылданды. 20 мыңға жуық өтініш түсті. Елдің статистика басқармасы мәліметінше, 2004 жылы шамамен 21 000 адам натурализация арқылы голландиялық ұлттық азаматтыққа ие болды (оның ішінде 13 000 ересек және 8 000 бала). Бұл көрсеткіш 2003 жылғы көрсеткіштен 4 000-қа кем, ал 2002 жылғы көрсеткіштен екі есе аз.
Нидерланд азаматтарының еркін жүріп-тұруы
Нидерланд азаматтарына визалық талаптар – басқа мемлекеттердің билік органдары Нидерланд азаматтарына қоятын әкімшілік кіру шектеулері. 2022 жылдың 18 қаңтарына қарай, Нидерланд азаматтары 188 ел мен аумаққа визасыз немесе келген кезде виза алу арқылы кіре алады, бұл Хенли визалық шектеулер индексі бойынша Нидерланд паспортын саяхат еркіндігі тұрғысынан 4-ші орынға қойды. Нидерланд азаматтығы «Ұлттық сапа индексі» (QNI) бойынша екінші орында тұр. Бұл индекс Хенли паспорты индексінен өзгеше, ол саяхат еркіндігі сияқты сыртқы факторларға назар аударады. QNI саяхат еркіндігімен қатар, бейбітшілік және тұрақтылық, экономикалық күш, адам дамуы сияқты ішкі факторларды да ескереді.