Кіріспе
Phos Hilaron – ежелгі христиандық әнұран, бастапқыда Койне грек тілінде жазылған. Батыс шіркеуінде көбінесе латынша Lumen Hilare деп аталады, ал ағылшын тіліне O Gladsome Light деп аударылған. Бұл – Киелі кітаптан тысқары жазылған, әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан ең ерте христиандық әндердің бірі. Әнұран Византиялық және Католик шіркеулеріндегі кешкі құлшылықтың бөлігі болып табылады, сондай-ақ кейбір англикандық және лютерандық литургияларында да қолданылады.
Phos Hilaron is an ancient Christian hymn originally written in Koine Greek. Often referred to in the Western Church by its Latin title Lumen Hilare, it has been translated into English as O Gladsome Light. It is one of some of the earliest known Christian hymns recorded outside of the Bible that is still in use today. The hymn is part of vespers in the Byzantine Rite and the Catholic Church, and also included in some Anglican and Lutheran liturgies.
Шығу тегі
Бұл ән алғаш рет белгісіз автор 3-ғасырдың соңында немесе 4-ғасырдың басында жазылған Апостольдық Конституцияларда тіркелген. Ол таңертең, кешке, тамақтан бұрын және шам жаққанда орындалатын әндер жинағында кездеседі. «Фос Хиларон» әні кешке шамдарды жаққанда орындалғандықтан, кейде оны «Шам жағу әні» деп те атайды. Басқа үш әннің сөздерінің бір бөлігі Киелі кітаптан алынған, ал бір жағдайда – шамамен 150 жылға дейін соналанса да, «Фос Хиларон» қазіргі мағынадағы нағыз гимн деп есептелетін алғашқы ән. Бұл, әрине, толыққанды алғашқы үлгі. Ол өте ырғақты, он екі шумақтан тұрады, әр шумақта 5, 6, 8, 9, 10 және 11 буын бар. Кесариялық Василий (329–379) «Фос Хиларон» әнін шіркеудің бағалы дәстүрі деп атады, бұл ән оның заманында ескі деп есептелген (кейбіреулер әннің авторын Василийдің өзіне жатқызады). Грек Православ шіркеуінің бастапқы мәтінінде қолданылған әуенге келсек, ол шамамен екі октаваны қамтиды және «Аспанды» және «Ата» сөздерінде ең биік нотаға жетеді (сөз суретін қараңыз). Сол кезде Иерусалимде Мәсіхтің бос қабірінде шам жанып тұрды, оның нұры Исаның тірі нұрының символы болды. Христиандар құдайға сыйынғанда бұл ән орындалып, «Шамдарды жағу» дәстүрі бойынша қабірден шам шығарылып, оның жарқын жалымы шіркеуді Қайта тірілген Иемізді құрметтеуге шақыратын. Әулие Атеноген, күні белгісіз, бірақ тойы 16 шілдеде аталатын қасиетті кісі, кейбіреулер (Василий де соның ішінде) шейіттікке бара жатқанда осы әнді жазған деп санайды. Ол көбінесе өте қарт епископ ретінде бейнеленеді, ал жазалаушының қолы қасиетті кісі әнін аяқтағанға дейін қозғалмайды. Римдік мартирологиясында былай делінген: «Понтта Әулие Атеногеннің туған күні тойланады. Ол – қарт теолог, өртпен азап шегуге дайын болғанда қуаныш әнін шырқап, шәкірттеріне жазба қалдырған». Ол, әдетте, император Диоклетиан тұсында 305 жылы Арменияның Себасте қаласында он шәкіртімен бірге шейіт болған епископтың өзі. Иерусалимдік Софроний (560–638), поэзиясымен танымал болған, бұл әнді қайта жөндеген деп есептеледі және православиелік литургиялық кітаптар оны әутор ретінде жиі атайды, мысалы, төмендегі славян мәтінінде.
Православтық христиандық
Гимн – православиелік кешкі құлшылықтың тұрақты бөлігі, күн сайын оқылады немесе әнтеледі, үлкен кешкі құлшылық өтетін кезде кіре бергенде, және барлық жағдайда "Лампадан жарық беру псалмдарынан" кейін, яғни "Ием, мен сені шақырып тұрмын" және олардың стихирасынан соң, прокейменнен бірден бұрын орындалады.
Армяндық ырым
Армян қағидасында гимн тек сенбі күні кешке (яғни жексенбі күні алдында) және кейбір мереке күндерінің қарсаңында ғана орындалады. Армян тіліндегі мәтіннің атауы – Лойс Зварт.
Англикандық
Гимн 1834 жылы Джон Кебл, англиканизм ішіндегі Оксфорд қозғалысының көшбасшыларының бірі, "Қуанышпен қарсы ал, нұрлы жарық" деп ағылшын тіліне аударған. Кебл бастапқы ретсіз өлшемді сақтап қалғандықтан, ол кез келген қолданыстағы гимн күйіне сәйкес келмеді; алайда сэр Джон Стайнер ағылшын әндеріне негізделген музыка жазды. Оның "Себасте" деген әні алғаш рет 1875 жылы "Ежелгі және заманауи әндер" жинағында жарияланды, бұл кезде Стайнер Лондондағы Сент-Пол соборында органшы болған. Кеблдің нұсқасы 1912 жылы Чарльз Вуд сегіз дауысқа арналған ән ретінде жазылған. Тағы бір аударманы 19 ғасырдағы АҚШ ақыны Генри Уодсворт Лонгфеллоу жасаған; үшінші аударманы Роберт Бриджес жасаған ("О, қуанышты жарық, О, рақым / Құдай Әкенің шарапаты"), Луи Буржуа жазған музыкамен бірнеше ән кітабында пайда болды. Дәстүрлі ағылшын тіліндегі кешкі дұғаларда гимн пайдалану талап етілмеген, бірақ осы өлеңдердің кез келгенін гимн немесе ән орындалатын қызмет бөлімдерінде орындауға болады. Соңғы кездері кейбір англикан шіркеулері оны кешкі литургияның бір бөлігі ретінде қабылдады. Мысалы, 1979 жылғы "Американдық жалпы дұғалар кітабы" оны күндізгі псалмдардың алдындағы шақыру әні ретінде ұсынады.
Лютерандық
Лютерандық қызмет кітабында (Миссури Синоды, 2006 жыл) кешкі құлшылық үшін «Фос Хиларон» бар. Құдайға жалбану кітабында «Фос Хиларон» әнін оқу алдында шам жақу ұсынылады.
Грузин тілі
Түнде кішкентай бала, әкемнің үйіне келдім. Әкемнің құдіретімен, өмірімен және өлімімен Мәсіхтің атымен. Мәсіхтің жылдары Иесус Христоста. Мосулуни дасвласа мзизаса мхильвеллини натлиса самтс'ухроиса вакебт Мамаса, да Дзеза да Ц'мидаса Сульса Гхмерса. Гирсмтса хар к'овельса зхамса галобад шенда хмита т'к'билита Жио Гмртсао цховрребис момтсемело, ромлисатвисака к'овели софели шен гадидебс.
Америкадағы православие шіркеуі
Уа, мәңгілік Әкеміздің, Көктегі, Киелі, Қасиетті Иса Мәсіхтің даналық нұры! Күн батқанда, кешкі жарықты көргенде, Құдай Әкеге, Ұлға және Киелі Рухқа мақтау айтамыз. Өйткені, әрдайым Саған мақтау әндерімен табынуға лайықпыз. Уа, Құдай Ұлы және Өмірдің Берері, сондықтан бүкіл әлем Саған даңқ айтады.
Ресейден тыс орыс православие шіркеуі
О, мәңгілік, көктегі, қасиетті, берекелі Әкеміздің қасиетті даңқының жұмсақ нұры, О, Иса Мәсіх: Күн батқанда, кешкі жарықты көріп, біз Әкеге, Ұлға және Киелі Рухқа: Құдайға мақтау айтамыз. Сені әрдайым құрметпен дауыстап мақтауға лайықсың, О, Құдай Ұлы, өмір сыйлаушы! Сондықтан әлем Сені мақтайды.
Басқа православие аудармасы
Уа, Мәңгілік Әкеміздің қасиетті даңқының қуанышты нұры, / өміршең, қасиетті, берекелі, уа, Иса Мәсіх. Күн батқанда және кешкі жарықты көріп, Әке, Ұл және Киелі Рухты мақтаймыз: Құдай. Барлық уақытта Сені лайықты дауыстармен мақтауға болады, уа, Құдайдың Ұлы, Өмір беруші; сондықтан әлем Сені дәріптейді.
Мелкиттік католик шіркеуі
Уа, мәңгілік Әкеден келген қасиетті даңқтың қуанышты нұры, көктегі, қасиетті, берекелі Раббымыз Иса Мәсіх! Күн батқанда, кештің нұрын көргенде, Әке, Ұл және Киелі Рухқа мақтау айтамыз. Өмірдің иесі, Құдай Ұлы, Сен әрдайым лайықты әндермен мақталуға тиіссің. Сондықтан бүкіл әлем Саған даңқ айтады!
Русендік католик шіркеуі
О, Мәңгілік Әкесінің қасиетті даңқының қуанышты нұры, көктегі, қасиетті, берекелі Иса Мәсіх, енді күн батқан кез келді, кешкі жарықты көріп тұрмыз, енді Құдайға ән айтамыз, Әкеге, Ұлына және Киелі Рухқа (+). Әр уақытта сені мақтап, өлшенген әуенмен мадақтауға лайықсың, уа, Құдайдың Ұлы, Өмір сыйлаушы! Сондықтан әлем сенің даңқыңды жырлайды.
Украина католик шіркеуі
Уа, қуанышты Нұр, Мәңгілік Әкеден шыққан нұрлы және киелі даңқ, Көктегі, қасиетті, берекелі Иса Мәсіх, енді күн батты, кешкі жарық көрінді, біз Әке, Ұл және Киелі Рухқа (+), Құдайға ән салаймыз. Сені, Құдайдың Ұлы, Өмір сыйлаушыны, әрдайым өлшенген әуенмен мақтауға лайықпыз. Міне, әлемнің бәрі сенің даңқыңды әнмен жырлайды.
Грузин тілі
Түнде кішкентай бала, әкемнің үйіне келдім. Әкемнің құдіретімен, өмірімен және өлімімен Мәсіхтің атымен. Мәсіхтің жылдары Иесус Христоста. Мосулуни дасвласа мзизаса мхильвеллини натлиса самтс'ухроиса вакебт Мамаса, да Дзеза да Ц'мидаса Сульса Гхмерса. Гирсмтса хар к'овельса зхамса галобад шенда хмита т'к'билита Жио Гмртсао цховрребис момтсемело, ромлисатвисака к'овели софели шен гадидебс.
Онлайн жазбалармен немесе дыбыспен
Дәстүр немесе композитор Тіл Музыкалық жазбамен мәтін Аудио Ескертулер Византиялық ән ағылшын тілінде Бірінші лад Византиялық ән ағылшын тілінде Екінші лад Иоанн Сакелларидке жатқызылатын нұсқасынан, Киелі Тауда орындалған Византиялық ән ағылшын тілінде Екінші лад Сократ Пападопулос қысқартқандай көне мелодиядан бейімделген Карпато-орыс әні ағылшын тілінде Карпато-орыс әні ағылшын тілінде Аранжировкасы: Әке Лоуренс Маргитич (Ескі нұсқа) Карпато-орыс әні ағылшын тілінде Аранжировкасы: Әке Лоуренс Маргитич (Жаңа нұсқа) Валаам әні ағылшын тілінде Znamenny әні ағылшын тілінде Бесінші лад – "Тихоновский әні", Znamenny әніне негізделген Znamenny әні ағылшын тілінде Жетінші лад – Ұлы Znamenny әні – қиын Александр Копылов (1854–1911) Славян тілінде "өте баяу емес" деп көрсетілген Дворецкий ағылшын тілінде Чарльз Вуд (1866–1926) ағылшын тілінде ChoralWiki – Кэблге жатқызылған мәтін, музыкалық нотасы берілген. (1792–1866), ерте христиандық гимн Φως ιλαρον-нан аударылған. Джон Стайнер (1840–1901) ағылшын тілінде ChoralWiki Гимн күйі: Себасте Гузз француз тілінде