Кіріспе

Қытай таңбаларына транскрипция – шетелдік сөздер мен терминдердің атауларын қытай тіліне фонетикалық түрде транскрипциялау үшін дәстүрлі немесе оңайлатылған қытай таңбаларын пайдалану. Транскрипция, шетелдік сөздің мағынасын қытай тілінде беру арқылы жасалатын аудармадан өзгеше. Бүгінгі таңда көптеген орта мектептерде ағылшын тілі оқытылатындықтан, қытай тіліндегі мәтіндерде шетелдік есімдер мен терминдер көбінесе өз түрінде қалдырылады. Дегенмен, Қытайдағы бұқаралық ақпарат құралдары мен маркетинг саласында, сондай-ақ Еуропалық емес, әсіресе қытай ұлттық азшылықтарының тілдері үшін таңбаларға транскрипция жасау әлі де кең таралған. Көптеген дәстүрлі ерекшеліктерден басқа, Қытайдың басым бөлігіндегі қазіргі заманғы транскрипцияда тек қана стандартты мандаринше айтылуы қолданылады.

Ресми стандарттар

Қазіргі заманғы хань тілінде 5 тоннан тұратын шамамен 412 буын бар, сондықтан омофондар көп, ал хань емес сөздердің көпшілігіне бірнеше транскрипция нұсқасы сәйкес келеді. Бұл әсіресе қытай тілінің монослоллабикалық логограммалар түрінде жазылуына және қытай тіліне жат консонанттық топтардың олардың бастапқы тілінде біртұтас қарастырылғанына қарамастан, бөлек дыбыстарға жіктелуіне (немесе жойылмауына) байланысты. Сөзді транскрипциялау кезінде таңдауға көптеген таңбалар болғандықтан, аудармашы транскрипцияны өзгертіп, қосымша мағына беруге мүмкіндік алады. Мысалы, jī буыны үшін Hanyu Pinyin бойынша оқылған 120-ге жуық таңба бар. Қытай Халық Республикасында бұл процесті мемлекеттік Синьхуа ақпарат агенттігінің Жеке есімдер және аударма бөлімі реттеумен қамтамасыз етеді. Синьхуа ресми анықтамалық – «Әлем халықтарының есімдері: Римдік қытай тіліндегі есімдердің кең ауқымды сөздігі» (世界人名翻译大辞典 Shìjiè Rénmíng Fānyì Dà Cídiǎn) жариялап, Қытайдың материктік бөлігіндегі ресми БАҚ пен басылымдардағы транскрипцияны бақылайды. Атауынан көрініп тұрғандай, бұл жұмыс жалпы есімдердің сөздігін құрайды. Сондай-ақ, онда кірмейтін есімдер мен терминдерге арналған транскрипция кестелері де бар. Ағылшын тіліндегі кесте төменде келтірілген, ал басқа тілдерге арналған кестелер қытай Уикипедиясында қолжетімді. Гонконг (бап) және Макао (бап) арнайы әкімшілік аймақтарының Негізгі заңдарында «қытай тілі» осы аумақтардың ресми тілдері болып табылады делінген, бұл ағылшын және португал тілдерімен қатар, кантон және мандарин тілдеріне қатысты басымдық мәселесін ашық қалдырады. Іс жүзінде кантон және мандарин айтылысына негізделген транскрипциялар қолданылған. Сингапурда қытай БАҚ үшін транскрипция стандарттарын Аударманы стандарттау комитеті белгілейді, ал 2014 жылы ол Байланыс және ақпарат министрлігінің Ұлттық аударма комитетіне (NTC) қосылды. Малайзияда транскрипция/аударма стандарттарын Малайзияның қытай тілін стандарттау кеңесі анықтайды. Көбінесе басқа елдер де қытай тілінің транскрипциясына қатысты өздерінің ресми стандарттарын белгілеп, Синьхуа нұсқасын міндетті түрде ұстанбайды, өйткені Синьхуа нұсқасы Уэйд-Джайлс және басқа халықаралық стандарттардан өзгеше. Мысалы, Қытайдағы АҚШ елшілігі «Обама» есімін 欧巴马 Ōubāmǎ деп беруді ұсынады, ал Синьхуа 奥巴马 Àobāmǎ деп жазады.

Аттарын аудару

Қазіргі кезде стандартталған транскрипцияда қолданылатын символдардың абстрактілі немесе есімдері түсініксіз болып кеткен және олар қолданыстан шығып қалған, сондықтан олардың дыбыстану мақсатында қолданылуы анық көрінеді. Сондықтан, көп жағдайда қытай емес адамдар өздеріне таңдайтын қытай есімдері дыбыстық сәйкестікке негіделмейді, керісінше, түпнұсқа есімдерден "белгілі бір деңгейде аударылған" немесе "шабыттанған" болады. Мысалы, Гонконг губернаторларының қытайша есімдерін қараңыз.

Жаңа таңбалар

Көп жағдайда, транскрипцияланған терминдер үшін арнайы таңбалар жасалады. Бұрын мұндай жағдай жиі кездесетін: тиісті семантикалық түбірді қосу арқылы, қолданыстағы таңбаларды жаңа сөздің дыбысын білдіру үшін пайдалануға болар еді. Мысалы, 江 таңбасы, *Krong Yue атауына жақын болу үшін, сол кезде khong дыбыс құнына ие болған [[radical 85 (су радикалы) + 工]] қосылысынан құрылған. Сол сияқты, [[radical 140 (шыбық радикалы)]] қосылуы санскрит тіліндегі жасминнің (malli) атауын аудару үшін 茉莉 mòlì таңбасын жасады, ал [[radical 145 (киім радикалы)]] басқа таңбаларға қосылып, санскриттің kasaya сөзінің қытайша нұсқасы 袈裟 jiāshā-ны жасауға мүмкіндік берді. Тағы бір мысал – 乒乓 pīngpāng, яғни пинг-понгтың қытайша сөзі, онда екі таңба да ұқсас дыбысталатын 兵 bīng таңбасынан бір сызық жойылып, сонымен бірге екі таңба да тор мен ракеткаға ұқсайды. Транскрипция үшін ең көп қолданылатын радикал – ауыз радикалы, ол тек белгілі бір шетел тілдерінен алынған терминдерді (мысалы, 咖啡 kāfēi – "кофе") ғана емес, сонымен қатар қытай тілінің мандарин емес диалектілерінде (мысалы, кантон тілінде) қытай таңбалары жоқ терминдерді де транскрипциялау үшін қолданылады. Мұндай фоносемантикалық қосылыстар қытай таңбаларының көп бөлігін құрайды, бірақ шетелдік сөздерді білдіру үшін жаңадан жасалғандары бүгінде сирек қолданылады. Алайда, химиялық элементтердің қытайша таңбалары ерекше жағдайды құрайды, олар көбінесе газдар үшін [[radical 84]] сияқты тиісті радикалдармен біріктірілген, бұрыннан бар таңбалардан тұрады.