Қытай тіліндегі төрт сөздік тіркестер

Кіріспе

Қытай идиомалары

Чэнью – дәстүрлі қытай тіліндегі идиомалық тіркестердің бір түрі, олардың көпшілігі төрт қытай иероглифінен тұрады. Чэнью әдеби қытай тілінде кеңінен қолданылған және бүгінгі күнге дейін жазба және ауызша тілде жиі кездеседі. Ең қатаң анықтама бойынша, қытай тілінде шамамен 5000-ға жуық чэнью бар, бірақ кейбір сөздіктерде 20 000-нан астам тізім бар. Чэнью – қытай мәдениетінің жинақталған білімі саналады және ол бұрынғы ұрпақтардың тәжірибесін, моральдық ұғымдарын және насихаттарын қамтиды. Чэнью қазір де қытай тіліндегі әңгімелесу мен білім беруде маңызды рөл атқарады. Қытай идиомалары – формулалық тіркестердің төрт түрінің бірі (s=熟语), оларға сөздердің үйлесімі (s=惯用语), екі бөліктен тұратын теңеулер (xiehouyu) және мақал-мәтелдер (s=谚语) жатады. Қытай тілінде тек осы идиомалар ғана емес, олар көбінесе қытай идиомалары немесе төрт иероглифтік идиомалар деп аталады.

Шығуы, құрылысы және түсіндірілуі

Ченгю көбінесе ежелгі әдебиеттен, соның ішінде Цинь дәуіріне дейінгі классикадан, Қытай тарихының барлық кезеңдеріндегі поэзиядан және кейінгі империялық дәуірдегі халық тіліндегі романдар мен әңгімелерден алынған. Шамалы бөлігі 19 және 20 ғасырдың басында батыс материалдарынан жасалған. Ерте классикалық әдебиеттердің ішінде, Поэзия классикасының лирикалық бейнелері және Цзо Чжуань мен Ұлы Тарихшының жазбаларындағы егжей-тегжейлі әңгімелер ченгю үшін ерекше бай дереккөздер болып табылады. Шицзин өлеңдері төрт таңбадан тұратындықтан, кейбір ченгю тікелей Поэзия классикасынан келтірілген. Мысалы, c=萬夀無疆 'он мың жылдық шексіз өмір', дәстүрлі тіркес, көбінесе табақтар мен үстел ыдыстарында кездеседі, Поэзия классикасының Кіші Сарай Гимндері бөліміндегі "Тянь Бао" (天保, өлең #166) өлеңінен үзінді келтіреді. Бірақ, көбінесе, ченгю түпнұсқа мәтіннің қысқаша қайталауы немесе қорытындысы арқылы жасалады, әдетте, қаралып отырған үзіндіден ең маңызды таңбаларды таңдап, қажетті классикалық грамматикалық бөлшектерді қосады. Осылайша, ченгю – сөздік қоры мен әдеби қытай тілінің синтаксистік ережелерін сақтайтын қалыптасқан тіркестер. Сондықтан, олар әдеттегі тілде сөйлегенде не жазғанда емес, ақыл-кеңес білдіргенде ойды қысқаша жеткізеді. Олар субъект пен предикатты қамтиды және тәуелсіз сөйлем ретінде әрекет етеді (немесе тіпті екі таңбалы тәуелсіз сөйлемдерді қатар қояды), немесе сөйлемдегі сөйлемнің кез келген бөлігінің рөлін атқарады, синтаксистік тұрғыдан қосымша сөз, етістік, есім немесе есімдік сөз тіркесі ретінде әрекет етеді. Олар сөйлеуде де, жазуда да күрделі немесе көп қырлы жағдайды, көріністі немесе ұғымды қысқаша жеткізуге қызмет етеді, ал орынды және сәнді қолданылса, сөйлеушінің немесе жазушының білімін көрсетеді. Ченгю мағынасы әдетте төрт таңбаның мағыналарының қосындысынан асып түседі, өйткені ченгю әдетте мифтің, әңгіменің немесе тарихи оқиғаның хабарын немесе моральдық мәнін жеткізуге арналған. Сондықтан, тіпті қазіргі заманғы сөздер мен синтаксиске аударылғаннан кейін де, ченгю оқшауланған жағдайда қосымша түсініксіз жиі түсініксіз болады. Олар көбінесе классикалық аллюзияны қамтиды, сондықтан үлкен Қытайдағы бастауыш және орта мектеп оқушылары классикалық оқу бағдарламасының бір бөлігі ретінде ченгю-ның пайда болу контекстін зерттеу үшін ченгю-ны үйренуге болады. Әдетте төрт таңба оқиғаның өзінен гөрі оқиғаның артында тұрған моральды көрсетеді. Мысалы, "" (破釜沉舟, "қазандарды сындырып, кемелерді батыру") деген сөз тіркесі тарихи деректерге негізделген, онда генерал Сян Ю өз әскерлеріне барлық аспаптар мен қайықтарды жоюға бұйрық берді. Ол "қайта шегіну жоқ" стратегиясының арқасында шайқаста жеңіске жетті. Осылайша бұл сөз тіркесінің мағынасы "бір нәрсеге үміт артуды немесе оны қайталауды қасақана тоқтату арқылы табысқа жету үшін бар күшін салу" дегенді білдіреді. Батыста "Кісі-кімнің қайығын өртеп", "Кісі-кімнің көпірін өртеп", "Керіспейтін нүкте" немесе "Рубиконнан өту" сияқты ұқсас сөз тіркестері белгілі. Тағы бір мысал – 瓜田李下 (гуа тянь ли ся, "қарбыз даласы, сливалардың астында"), оның мағынасы дұрыс емес немесе дұрыс емес әрекетке қатысты. Ол Хан дәуіріндегі өлеңнің үзіндісінен алынған (《君子行》, Юэфǔ Shī "Jūnzǐ Xíng"). Өлеңде "Шапаныңды қарбыз бақшасында түземе, шапаныңды шырша ағаштарының астында жинама" деген жолдар бар, оқырманды, қаншалықты әдемі болса да, жамандыққа күдік тудыруы мүмкін жағдайлардан қашуға шақырады. Бұл сөз тіркесінің шығу тегі туралы білместен, оны түсіну мүмкін емес. Кейбір идиомалардың сөзбе-сөз мағынасы бастапқы мағынасынан ауысып кетті. Мысалы, 空穴来风 (kōng xué lái fēng, "бос үңгірден соққан жел") қазір дереккөзсіз аңыздарды сипаттауға қолданылса да, бастапқыда нақты, берік дереккөздері немесе себептері бар аңыздарды білдіреді. Сол сияқты, 素面朝天 (sù miàn cháo tiān, "шаһарға бетпе-бет келген") деген сөз қазір макияжды қажет етпейтін сұлулықты сипаттау үшін қолданылады, мысалы, соттың алдына кіргенде, оның бастапқы мағынасы "өзінің шынайы көрінісіне сенімді болу" болды. Алайда, барлық ченгюлердің моральдық сабақ алатын оқиғалары жоқ. Мысалы, 言而无信 (yán ér wú xìn, "сөйлеу, бірақ сенімсіз"), ол айтқандарына қарамастан сенім артпайтын адамға, негізінен алдамшы адамға қатысты. Ол жалпыға бірдей "Аналектілерден" шыққандықтан, "ченгю" деп танылады. Идиома өзінің бастапқы мағынасында қысқа және ресми қытай тілінде оқыған кез келген адам үшін түсінікті болады, бірақ (言) енді етістік ретінде қолданылмайды. Бірнеше chengyu төрт таңбадан аспайды. Мысал ретінде, 醉翁之意不在酒 (zuì wēng zhī yì bù zài jiǔ, "Ескі маскүнемнің ниеті шарапқа емес") келтіруге болады. Бұл Оуян Сюдің "Ескі Маскүнемнің Павильоны туралы есеп" мақаласынан тікелей келтірілген цитата, онда автор, Ескі Маскүнем ретінде, таулар мен өзендердің көрікті жерлерін тамашалау ниетін білдіреді. Идиома ретінде, бұл жақсы ниетпен жасалған, бірақ жасырын мақсаты бар жағдайды білдіреді. Кейбір ченгюлердің ағылшын тіліндегі эквиваленттері бар. Мысалы, 望梅止渴 (wàng méi zhǐ kě, "жіңішке шабақтың құрғақшылығын басу") және "to speak with a tongue in one's cheek" сөз тіркестерінің мағынасы ұқсас. Қытайлар империялық дәуірде Солтүстік Атлант мұхитында теңіз саяхаттарын жасағандықтан, 一冰角 (yī bīng jiǎo, "мұз тауының бір бұрышы") деген сөз тіркесі 20 ғасырдың басында Батыспен байланысқаннан кейін "айсбергтің ұшы" деген сөзді аудармасы ретінде пайда болған сирек мысал, осылайша олардың сөзбе-сөз және идиомалық мағыналарын бөліседі. Тағы бір мысал – 望梅止渴 (wàng méi zhǐ kě, "құрғақшылықты басу үшін шабаққа үміттену"), Ла Фонтеннің мысалынан алынған, "біреу үшін тәуекелге бару" дегенді білдіреді, ал ағылшын тіліндегі "cat's paw" сияқты "халықаралық" ченгюдің тағы бір мысалы. Олардың пайда болуы жақында болғанымен, олар әдеби қытай тілінің сөздік қоры мен синтаксисін пайдаланады және төрт таңбалық схемаға сәйкес келеді, осылайша оларды ченгю деп атайды. Қытай идиомалары сонымен қатар қытай мәдениетіне жол көрсетуге мүмкіндік береді. Ченгю қытай әдебиеті мен мәдениетінде бұрыннан таралған мотивтер туралы білім береді. Мысалы, табиғат мотивтері бар идиомалар – таулар, су және Ай – көптеп кездеседі. Қытай әдебиетінің шедеврлері саналатын Төрт Ұлы Классикалық Роман – көптеген идиомалардың көзі болып табылады, олар өз кезегінде оқиғаны қысқартып, қайта баяндайды. Барлық қытай халқы идиомаларды біледі, бірақ кез келген адамның білетін идиомалардың жалпы саны оның біліміне байланысты. Идиомалар қытай халық мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады, сондықтан "连成语" (lián chéngyǔ, "ченгюлерді байланыстыру") деген ойын бар, онда біреу идиоманы айтады, ал екінші біреу оны алғашқы идиоманың соңғы таңбасы екінші идиоманың бірінші таңбасымен сәйкес келетіндей етіп байланыстыратын идиоманы ойлап табуға тырысады, және т.с.с.

Chengyu are mostly derived from ancient literature, including the pre Qin classics, poetry from all periods of Chinese history, and late imperial vernacular novels and short stories. A small number were constructed in the 19th and early 20th centuries from Western source materials. Among the early classical literature, the lyrical imagery from the Classic of Poetry, and the detailed stories recorded in the Zuo Zhuan and the Records of the Grand Historian serve as particularly rich source materials for chengyu. Since the Shijing poems consist of four character lines, some chengyu are direct quotes from the Classic of Poetry. For example, c=萬夀無疆 'ten thousand year lifespan without bound', a traditional expression to wish someone a long life that often appears on bowls and tableware, quotes the poem "Tian Bao" (天保, poem #166) in the Lesser Court Hymns section of the Classic of Poetry. More commonly, however, chengyu are created by succinctly paraphrasing or summarizing the original text, usually by selecting the most salient characters from the passage in question and inserting any necessary classical grammatical particles. As such, chengyu are fossilized expressions that use the vocabulary and follow the syntactic rules of Literary Chinese. Consequently, they convey information more compactly than normal vernacular speech or writing. They may contain subject and predicate and act as an independent clause (or even twin two character independent clauses in parallel), or they may play the role of any part of speech in a sentence, acting syntactically as an adjective, adverb, verb, or noun phrase. In both speech and writing, they serve to succinctly convey a complex or multifaceted situation, scene, or concept, and used fittingly and elegantly, they also mark a speaker or writer's erudition. The meaning of a chengyu usually surpasses the sum of the meanings carried by the four characters, as chengyu are generally meant to convey the message or moral of the myth, story or historical event from which they were derived. Thus, even after translation into modern words and syntax, chengyu in isolation are often unintelligible without additional explanation. Since they often contain a classical allusion, known as a , elementary and secondary school students in greater China learn chengyu as part of the classical curriculum in order to study the context from which the chengyu was born. Often the four characters reflect the moral behind the story rather than the story itself. For example, the phrase "" (, lit: "break the pots and sink the ships") is based on a historical account where the general Xiang Yu ordered his troops to destroy all cooking utensils and boats after crossing a river into the enemy's territory. He won the battle because of this "no retreat" strategy. Thus, the idiom is used as a verb phrase with the meaning "to make an all out effort to achieve success by the deliberate removal of recourse or backup." Similar phrases are known in the West, such as "Burning one's boats", "burning one's bridges", "Point of no return" or "Crossing the Rubicon". Another example is ( 'melon field, beneath the plums', whose meaning relates to the appearance of misconduct or impropriety. It is derived from an excerpt of a Han era poem (, Yuèfǔ Shī "Jūnzǐ Xíng"). The poem includes the lines 'don't adjust your shoes in a melon field, and don't tidy your hat under the plum trees' (, ), admonishing the reader to avoid situations where, however innocent, he might be suspected of doing wrong. The idiom is impossible to understand without the background knowledge of the origin of the phrase. Some idioms have had their literal meanings overtake their original ones. For example, 'wind from an empty cave' (空穴來風, kōng xué lái fēng), despite now being used to describe rumors without source, originally referred to rumors with actual, solid sources or reasons. Likewise, 'bare faced facing the emperor' (素面朝天 is now used to describe beauty that does not require make up, e. g., when entering court, while its original meaning was "to be confident in one's true look". However, not all chengyu have stories to draw morals from. An example is 'speaking, yet without trust', referring to one who cannot be trusted despite what he says, an essentially deceitful person. It is generally acknowledged as a chengyu as it comes from the Analects. The idiom is succinct in its original meaning and would likely be intelligible to anyone learned in formal written Chinese, though (言) is no longer commonly used as a verb. There are a few chengyu that are not four characters in length. An example is the seven character 'The Old Drunkard's attention is not directed towards his wine'. This is a direct quote from Ouyang Xiu's essay An Account of Old Drunkard's Pavilion , in which the author, as the Old Drunkard, expresses his true intention of enjoying the scenery of the mountains and rivers as he drinks. As an idiom, it expresses the situation where one does something with an ulterior though benign motive in mind. Some chengyu have English equivalents. For example, lang=zh 'speak not from the bosom' and 'to speak with one's tongue in one's cheek' share idiomatic meanings. The Chinese not having conducted maritime explorations of the North Atlantic during imperial times, the expression 'one corner of an ice mountain' is a rare example of a chengyu that emerged in the early 20th century after contact with the West as a translation of the expression "tip of the iceberg," thus sharing both their literal and idiomatic meanings. Another expression 'extracting chestnuts from the fire', originating from a La Fontaine fable, means "to be duped into taking risks for someone else," used in much the same way as the expression "cat's paw" in English is another example of an "international" chengyu. Though they are recent in origin, they are constructed using the vocabulary and syntax of Literary Chinese and fits within the four character scheme, making them chengyu. Chinese idioms can also serve as a guide through Chinese culture. Chengyu teach about motifs that were previously common in Chinese literature and culture. For example, idioms with nature motifse. g., mountains, water, and the Moonare numerous. Works considered masterpieces of Chinese literaturesuch as the Four Great Classical Novels – serve as the source for many idioms, which in turn condense and retell the story. All Chinese people know idioms, though the total number known by any one individual will depend on their background. Idioms are such an important part of Chinese popular culture that there is a game called lang=zh 'connect the chengyu' that involves someone calling out an idiom, with someone else then being supposed to think of another idiom to link up with the first one, so that the last character of the first idiom is the same as the first character of the second idiom, and so forth.

Кореялық мысалдар

Корей тіліндегі баламасы – Саджасонг ө (사자성어; Ханча: 四字成語). Олар жапон тіліндегідей ұқсас жіктелімге ие, мысалы, тарихи мақал-мәтелдер үшін Косасонг ө (고사성어; Ханча: 故事成語).