Қытай тілінің жазба әдебиетіндегі тілдердің әртүрлілігі
Written vernacular Chinese
Жаңаша жазылатын қытай тілі (байхуа) – Қытайдың тілдік нұсқаларына негіделген, қазіргі стандартты жазу формасы. Әдеби тілден өзгеше, барлық қытай тілді халық қолданады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ауызша тілдерді бейнелейтін жазбаша қытай тілі – Қытайдың өңірлеріндегі ауызша тілдерге негізделген жазбаша қытай тілдері.
Written Chinese reflecting spoken varieties
the vernacular Chinese languages as written
Бұл жазбаша халық тілі, сонымен қатар байхуа деп белгілі, 20-ғасырдың басына дейін императорлық Қытайда басым жазбаша форма болған әдеби қытай тіліне қарама-қарсы келеді. Мин және Цин әулеттерінің авторлары романдарында қолданған мандарин тілінің стилі кейіннен 4-мамыр қозғалысымен байланысты зиялылар тарапынан жетілдірілді. Бұл форма ауызша стандартты қытай тіліне сәйкес келеді, бірақ Қытай материгі, Тайвань, Малайзия және Сингапурдың барлық түрлерінде сөйлейтін адамдар қолданатын стандартты жазу формасы болып табылады. Оны әдетте стандартты жазбаша қытай тілі немесе қазіргі жазбаша қытай тілі деп атайды, оны ауызша тілдерден және басқа жазбаша тілдерден, мысалы, жазылған кантон және жазылған хоккиен тілдерінен ажырату үшін қолданылады.
Written vernacular Chinese, also known as baihua, comprises forms of written Chinese based on the vernacular varieties of the language spoken throughout China. It is contrasted with Literary Chinese, which was the predominant written form of the language in imperial China until the early 20th century. A style based on vernacular Mandarin Chinese was used in novels by Ming and Qing dynasty authors, and was later refined by intellectuals associated with the May Fourth Movement. This form corresponds to spoken Standard Chinese, but is the standard form of writing used by speakers of all varieties of Chinese throughout mainland China, Taiwan, Malaysia, and Singapore. It is commonly called Standard Written Chinese or Modern Written Chinese to distinguish it from spoken vernaculars and other written vernaculars, like written Cantonese and written Hokkien.
Өмірбаян
Жоу дәуірінде (б.з.д. 1046–256 жж.) ежелгі қытай тілі тілдің сөйлеу түрі болды, ол қытай классикасын жазу үшін қолданылатын классикалық қытай тілінде көрініс тапты. Ауызша қытай тілі жазу түрінен жылдам дамыды, ал жазу классикалық тіл үлгісін сақтауға тырысты. Уақыт өте келе бұл айырмашылықтар артты: Тан және Сун дәуірлерінде (618–1279) адамдар бианвэнь және юлу (c=語錄) түрінде өздерінің жергілікті диалекттерінде жаза бастады, ал ауызша тіл ресми әдеби қытай тілінен толыққандай өзгешеленді. Жоғары білім үшін әдеби қытай тілін білу қажеттілік болды. Мин және Цин дәуірлерінде (1368–1912) романдарда халық тілі қолданыла бастады, бірақ ресми жазу әдеби қытай тілінде болды, тек Цин дәуірінің соңында бірнеше байхуа газеттері сақталды. 20-ғасырда саяси белсенділер ресми әдеби қытай тілін мандариннің Пекин диалектісіне негізделген жазба тілмен алмастыруға ұмтылды. Ұсынылған реформаларға әріптерді дыбыстамалық жазу жүйесімен ауыстыру, таңбаларды жеңілдету және ресми контексте қолдану үшін халық тілі лексикасын техникалық терминологиямен кеңейту кірді. Бұл белсенділер әдеби ортаны жалпы жұртқа қолжетімді етуді және елде сауаттылық деңгейін арттыруды мақсат етті. Төменгі Янцзы мандарині жазба халық тілінің стандарты болды, бірақ Цин дәуірінің соңында Пекин диалектісі оны ығыстырды. Байхуа (c=白话) Қытайдың барлық жазушылары өздерінің жергілікті диалекттеріне қарамастан қолданды. Жазушылар өз жазбаларын көпшілік оқырмандарға түсінікті ету үшін Төменгі Янцзы және Пекин грамматикасы мен сөздік қорын пайдаланды. Басқа диалектілерде сөйлейтін жазушылар үшін меңгеру қиын болғанымен, бұл стандартты жазба халық тілі елде жазба қытай тілін біртектеуге ықпал етті, бұл бұрын әдеби қытай тілінің қызметі болған. Төртінші мамыр қозғалысынан кейін байхуавэнь қытай тілінің стандартты жазу формасына айналды. Қазіргі стандартты қытай тілінің фонетикасы мандариннің Пекин диалектісіне негізделген, ал грамматикасы ресми түрде халық әдебиетінің үлгілік туындыларына сүйенеді, бұл әдеби қытай тілінен кейбір сөйлеу тілі формаларын алып тастайды, бірақ оған кейбір құрылымдарды қосады. Сол сияқты, жазба халық тілі Пекин диалектісінің жаргонизмін алып тастайды, сонымен қатар әдеби сөздіктерді, шетелдік сөздерді және басқа ірі диалект топтарынан алынған аз ғана жергілікті сөздерді сіңіреді.
During the Zhou dynasty (1046–256 BC), Old Chinese was the spoken form of the language, which was reflected in the Classical Chinese used to write the Chinese classics. Spoken Chinese began to evolve faster than the written form, which continued to emulate the language of the classics. The differences grew over time: By the Tang and Song dynasties (618–1279), people began to write in their vernacular dialects in the form of bianwen and yulu (c=語錄), and the spoken language was completely distinct from the formal Literary Chinese. Familiarity with Literary Chinese was fundamental to higher education. During the Ming and Qing dynasties (1368–1912), vernacular language began to be used in novels, but most formal writing was in Literary Chinese, save a few baihua newspapers during the late Qing. In the 20th century, political activists began attempting to replace formal Literary Chinese with a written vernacular based on the Beijing dialect of Mandarin. Possible reforms included the replacing characters with a phonetic writing system, character simplification, and expanding the vernacular lexicon with technical terminology for use in formal contexts. These activists wanted to create a literary context more accessible to the general public, and ultimately increase literacy in the country. Lower Yangtze Mandarin formed the standard for written vernacular Chinese, until it was displaced by the Beijing dialect during the late Qing. Baihua (c=白话) was used by writers across China regardless of their local spoken dialect. Writers used Lower Yangtze and Beijing grammar and vocabulary in order to make their writing understandable to the majority of readers. While more difficult to master for writers who spoke other dialects, this standard written vernacular had the effect of standardizing written Chinese across the country, which had previously been the role of Literary Chinese. Following the May Fourth Movement, baihuawen became the normal written form of Chinese. While the phonology of modern Standard Chinese is based on the Beijing dialect of Mandarin, its grammar is officially based on exemplary works of vernacular literature, which excludes certain colloquial forms while incorporating some constructions from Literary Chinese. Similarly, written vernacular Chinese excludes slang from the Beijing dialect while absorbing some Literary vocabulary, as well as foreign loanwords and a small number of regionalisms from other major dialect groups.
ХХ ғасырдағы реформалар
Цин әулетінің құлауы мен Қытай Республикасының құрылуынан кейінгі кезең тіл реформасына жасалған тыракелдік күш-жігермен еректелді. Осы пікірлер тілді демократияландыруға және классикалық қытай тілінің орнына жазба тіліндегі халықтық тілді қолдануға ұйтқы болды. Халықтық тілді қалыптастырушылардың ең маңызды жақтаушылары Мао Цзэдун және белгілі жазушы Лу Сюнь болды. Бұл 1921 жылы Қытай Коммунистік партиясы құрылғанға дейін болды, алайда тіл реформасын қолдаған кейбір радикалды белсенділер коммунистер еді. Қытай таңбаларынан пиньинге – отандық түрде жетілдірілген, латын әрпіне негізделген дыбыстамалық жазу жүйесіне – көшу мерзімсіз кешіктірілді, нәтижесінде ол қазіргі материктік Қытайда басым қолданылатын оңайлатылған таңбалар жүйесіне қосымша ретінде сақталды.
The period following the overthrow of the Qing dynasty and the establishment of the Republic of China was characterized by efforts at language reform. These sentiments inspired a movement to democratize language and replace classical Chinese with a written vernacular. Some of the most important proponents of vernacularization were Mao Zedong and renowned writer Lu Xun. This was at first before the establishment of the Chinese Communist Party, which occurred in 1921, though some of the most radical language reform activists were communists. An eventual switch from Chinese characters to pinyin, a domestically perfected romanized phonetic writing system, was indefinitely postponed to the point that it remains a complementary system to simplified characters, which is the dominant writing system in contemporary mainland China.
Басқа қытайлық сорттар
Сонымен қатар, кантон, шанхай және тайваньдық хоккиен тілдерінде жазылған әдебиеттер де бар, олар осы тілдерге тән сөздерді жазу үшін қосымша таңбаларды пайдаланады. Олардың жазбаша формаларын стандарттауға бағытталған жұмыстардың ішінде Тайваньдық оңтүстік миньдегі ұсынылатын таңбалар бар. Олар көбінесе жарнамаларда, соттағы әңгімелер мен күнделікті сөйлеу тілінің жазбаларында қолданылады. Көбінесе әдеби және қазіргі стандартты лексикамен қатар қолданылады.
There is also literature written in Cantonese, Shanghainese, and Taiwanese Hokkien, which uses additional characters to record the different vocabulary present in these varieties. Efforts to standardize their written forms include the Taiwanese Southern Min Recommended Characters. They are most commonly used in advertisements and court records of dialogue and colloquial expressions. They are often mixed with Literary and modern Standard vocabulary.