Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Гари Йиа Ли (1949 жылы Ли Йиа болып туған) – Австралияда тұратын хмонг антропологы және жазушысы. Ли Лаос мемлекетінің Сиенг Хуан провинциясындағы Бан Хоуи Куан елді мекенінде дүниеге келген. 1961 жылы отбасы азаматтық соғыс салдарынан қоныс аударып, Вьентьян қаласындағы басқа хмонг босқындарымен бірге болды. Ол француздық мектептерде жақсы білім алып, Францияда университетте оқуға үміттенеді. 1965 жылы Коломбо жоспары бойынша стипендия жеңіп алғаннан кейін, орта мектепті аяқтау үшін Австралияға кетті.
Gary Yia Lee (born Lee Yia, 1949) is a Hmong anthropologist and author based in Australia. Lee was born in Ban Houei Kouang, Muong Mok, Xieng Khouang, Laos. In 1961, his family was displaced by the civil war and they joined other Hmong refugees in the city of Vientiane. He excelled in a Lao school system run by the French, and had hopes of attending college in France. In 1965, after winning a Colombo Plan scholarship, he traveled to Australia instead to finish high school
Ли бұрынғы білімі француз үлгісінде болғандықтан, өзге ел мен мектеп жүйесінің өзгешелігіне таң қалғанын мойындайды. Оның айтуынша, спортқа ерекше мән беріліп, академиялық білімнен жоғары қойылған. Дегенмен, 1969 жылы орта мектепті бітірген соң Жаңа Оңтүстік Уэльс университетіне түсті. "Әлеуметтік жұмысты таңдадым, себебі үйге келген сайын кедей, ашқан босқындарды көретінмін, олардың баруға жері де, тамағы да болмайтын. Оларға көмектесе аламын деп ойладым, бірақ… әлеуметтік жұмыста екі жыл жұмыс істегеннен кейін, ол негізінен жеке мәселелерді шешу бойынша кеңес берумен айналысады. Мен: «Лаоста қалай істей аламын? Мыңдаған аштықтан өліп жатқан адамдар бар! Мен кеңес бере алмаймын, мені ешкім жұмысқа алмайды», – дедім", – деді Ли 2005 жылғы сұхбатында. Сондықтан Ли күйеу ағасы мен ағасы Тюби Лайфунгтан Австралияда қалып, қоғамдық даму бойынша магистр дәрежесін алуға көмектесуін өтінді. Ли 1974 жылдың күзінде диссертациясын аяқтады, бірақ бітіру салтанатына қатысу үшін Австралияда қалуды жөн көрді. 1975 жылдың мамыр айында Хмонг армиясының офицерлері мен олардың отбасылары Лаос солтүстігіндегі Хмонг әскери базасы – Лонг Тьенгтен әуемен шығарылды. Мыңдаған хмонгтар, соның ішінде Лидің отбасы мүшелері Таиландқа қашып кетті, олардың көпшілігі Бан Винай босқындар лагеріне орналастырылды. Ол кенеттен елсіз қалды. Баспана сұрап, отбасы туралы ақпарат алуға және Австралия үкіметін хмонг босқындарын қабылдауға көндіруге тырысқанда, Сидней университетінде сабақ беретін антрополог Уильям Геддеспен танысты. Ли Геддестің хмонгтар туралы айтқандарымен (Геддес оларды "Миао" деп атады) "Таулардың көшіп келушілері" кітабында келіспеді, бірақ наразылық білдірмей, Геддес Лиді антропология бойынша докторлық диссертация қорғауға және хмонгтар туралы өз зерттеуін жазуға ынталандырды. Қазір Австралия азаматы, Ли әлеуметтік жұмыс және филология ғылымдарының докторы. Оның зерттеулері әртүрлі босқындарға қатысты, бірақ ол хмонг диаспорасы туралы зерттеулерімен және жарияланымдарымен ең танымал. 2007 жылдың желтоқсанында Ли бір жылдық (2006 жылдың қазанынан 2007 жылдың желтоқсанына дейін) Сент-Полдағы Конкордия университетінің Хмонг зерттеулер орталығында қонақ ғалым ретінде жұмысын аяқтады. Ол Хмонг зерттеулер орталығының Хмонг зерттеулері жөніндегі халықаралық конференцияларында екі жылда бір рет берілетін "Бүркіт" сыйлығының алғашқы иегері атанды, бұл сыйлық өмірін хмонгтарды зерттеуге арнаған және осы салаға қатысты қиын, тіпті даулы мәселелерде батыл сөз сөйлеген ғалымды марапаттау үшін тағайындалған. Ғылыми еңбектерімен қатар, Ли бірнеше көркем шығармалар жариялады, соның ішінде "Өмір шаңы: Бани Винайдың шынайы махаббат тарихы" романы бар. Оның өлеңдері "Paj Ntaub Voice" хмонг әдеби журналында жарық көрді.
Lee confesses that he was taken aback by a country and a schooling system so different from the French model under which he had been previously educated. Sports were emphasized and valued, he says, perhaps even more than academic skill. Nonetheless, upon finishing high school in 1969, Lee enrolled at the University of New South Wales. "I chose social work because every time I came home, there were all these poor, starving refugees with nowhere to go, and no food," said Lee in a 2005 interview. "I thought I might be able to do something for them, but . after I did two years of social work, it’s all about . case work, working on advising people on how to sort out their personal problems. And I thought, ‘How can I do this in Laos? There are thousands of starving people! I can’t just give advice—and nobody would employ me." As a result, Lee pleaded with his brother in law and his uncle Touby Lyfoung to help him stay in Australia to earn a master's degree in community development. Lee finished his thesis in the fall of 1974, but decided to stay in Australia to participate in his graduation ceremony. In May 1975, officers of the Hmong army and their families were airlifted out of Long Tieng, the main Hmong military base in northern Laos. Thousands of Hmong people, including members of Lee's family, fled to Thailand, most of them were placed in the Ban Vinai Refugee Camp. He was suddenly a man without a country. While applying for asylum, seeking to get information about his family, and trying to persuade the Australian government to accept Hmong refugees, Lee met William Geddes, an anthropologist teaching at Sydney University. Lee took issue with some of Geddes' observations about the Hmong (Geddes referred to them as the "Miao") in his book "Migrants of the Mountains," but rather than taking umbrage, Geddes encouraged Lee to pursue a Ph. D. in anthropology and write his own study on the Hmong. Now an Australian citizen, Lee holds degrees in social work and a Ph. D. in social anthropology/community development. His research has included diverse refugee populations, but he is best known for his research and publications about the Hmong diaspora. In December 2007, Lee concluded a one year term (October 2006 through December 2007) as a visiting scholar at the Center for Hmong Studies at Concordia University, St. Paul. He was the recipient of the Center for Hmong Studies first Eagle Award, given out at each of its biennial International Conferences on Hmong Studies, in recognition of a scholar who has devoted his or her life's work to the study of the Hmong and who has spoken out courageously on difficult, even controversial issues related to the field. Along with scholarly writing, Lee has also published several works of fiction including the novel, Dust of Life: A True Ban Vinai Love Story. His poetry has appeared in the Paj Ntaub Voice Hmong literary journal.