Кіріспе

Селтолигуриялықтар

Салиелер немесе Салувилер (грекше: Σάλυες) – темір дәуірінде Дюран өзені мен Массалия грек колониясы арасында қоныстанған ежелгі келт-лигуриялық халық. Алғашқы жазушылар оларды «лигуриялықтар» деп атағанмен, Страбон біздің заманымыздың I ғасырының басында «келт-лигуриялықтар» деген атауды қолданды. Олардың дінінде кельттердің ықпалы байқалады, ол «кесілген бас» (tête coupée) культіне, сондай-ақ олардың қалалары мен басшыларының аттарына негізделген. Б.з.д. II ғасырда салиелер галликалық және лигуриялық тайпаларды біріктірген саяси және әскери конфедерацияның төңкерісшілері болды. Тарихының көп бөлігінде салиелер көрші грек тұрғындарымен, кейіннен олардың одақтасы Рим Республикасымен қақтығысты, консул Гай Секстий Кальвин шамамен б.з.д. 122 жылы олардың төбедегі бекінісі – Энтрмонды қиратқанға дейін. Рим жаулап алушыларына қарсы көтерілістер б.з.д. 90 және 83 жылдары басылды.

Атауы

Олар Цезарь (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы) Саллиас, Салуви және Салюм (var. Saluium, Salluuiorum) ретінде Ливий (б.з.д. 1-ші ғасырдың аяғы), Страбон (б.з.б. 1-ші ғасырдың басы) Сálluas (Σάλλυας), Sállues (Σάλλυες) және Salúōn (Σαλύων) деп, Плиний (б.з.б. 1-ші ғасыр) Sallui және Salluuiorum деп, Птолемей (б.з.б. 2-ші ғасыр) Sálues (Σάλυες; var. Σάλικες) деп, ал Авиений (б.з.б. 4-ші ғасыр) Салиес деп атаған. Атаудың шығу тегі әлі де белгісіз. Бастапқы түрі, ең болмаса, Сальес ≈ Салуес (/Salwes/ деп айтылады) болған, кейіннен латын тілінде Salluvii (/Salluwii/) болып жазылған. Бұл форма Цезарьдің есімнің ең ерте сақталған жазбасында Саллиас түрінде қолданған, ал Плиний б.з.д. 1-ші ғасырдың соңында бірнеше онжылдықтан кейін Салуви деп жазған. Тіл білімі маманы Патриция де Бернардо Стемпельдің пікірінше, Salues – «өздері» деген мағынаны білдіретін *Sḷwes сөзінің кельт тіліндегі нұсқасы болуы мүмкін. Кельт контекстінде бұл атау кельтиберлік Salluienses және Turma salluitana сөздерімен байланысты. Сонымен қатар, оны итальяндық Салувий, Салубий, Салюй, Саллий жеке есімдерімен де салыстыруға болады.

Аумағы

Салилер Массалияның шет аймағында, Массив де л'Этоль мен Дюран өзені арасында мекендеген. Олардың отаны Аватиктер, Трикорестер және Сегобригтердің солтүстігінде, Дексиваттардың оңтүстігінде, Тритоллдардың батысында және Анатолийлердің шығысында жатқан. Б.з.д. 2 ғасырда пайда болған, Салилердің басымдығымен құрылған Салювия конфедерациясы Роннан Лоп өзеніне дейін (Вардан батысқа қарай) кеңіреген, оңтүстікте Жерорта теңізіне дейін созылып, Арекомиктер, Каварилер және кейіннен Alpes Maritimae провинциясының арасында орналасқан.

Елді мекендер

Римге дейінгі олардың басты қаласы Entremont oppidum болды (қазіргі Aix-en-Provence қаласынан 3 км солтүстікке қарай). Оның мүсіндері, қорғаныстары және көшелерінің жоспары гректердің ықпалын көрсетеді. Алайда, діни ескерткіштер мен иконографияның көп бөлігі жергілікті мәдениетке тән болды. Елді мекен б.з.б. 3-2 ғасырларда дамыды. Ол Ронаны Альп тауларымен байланыстыратын шығыс-батыс сауда жолдарын, сондай-ақ Массалия мен Дюранс арасындағы солтүстік-оңтүстік жолдарды бақылай алды. Энтремонт шамамен б.з.б. 122 жылы Рим консулы Гай Секстий Кальвин тарапынан басып алынды, ол оның жанындағы жылы су бұлағының маңында гарнизон құрды. Цезарь оны латын колониясы ретінде қайта құрды, ал Август тұсында (б.з.б. 27–14 жж.) Colonia Iulia Augusta Aquis Sextiis толық колониясы болып жарияланды. Тағы бір елді мекен Гланон (латынша Glanum, қазіргі Saint-Rémy-de-Provence маңы) деп аталды. Галл тілінде «айқын/мөлдір» деген мағына беретін осы атау, ықтимал, жақын жерде ағатын өзеннен шыққан. Пиреней түбегін Италиямен байланыстыратын маңызды сауда жолында орналасқан және б.з.б. 6-5 ғасырлардан бастап қоныстанған Гланон, б.з.б. 2 ғасырдың ортасынан бастап гректердің ықпалына түсті, бұл Массалиялықтардың Гланонды жаулап алуы немесе грек мәдениетінің жергілікті Salluvian аристократиясына әсер етуі деп түсіндіріледі. Гланон, б.з.б. 122 жылы римдіктердің Энтремонтты шабуылдауынан кейін Салилердің басты қаласы болуы мүмкін. Шамамен б.з.б. 120-90 жылдар аралығында ғибадатханалар, қоғамдық алаңдар және әкімшілік ғимараттарды қамтитын ірі құрылыс жобалары іске асырылды, бұл Гланонның аймақтағы үстемдігін нығайту және көршілеріне жаңа мәртебесін көрсету мақсатымен жасалған болуы мүмкін. Гланон шамамен 270 жылы германдық тайпалардың шабуылдарынан зардап шегіп, тастап кетелінді, ал оның орнында Saint-Rémy орналасқан жерде жаңа қабырғалы қала салынды. Baou Roux oppidum Энтремонт пен Массалия арасында орналасқан.

Ерте тарих

Салилер Массалияның ішкі аймағына б.з.б. VI ғасырда дейін қоныстанған. Ливий баяндаған аңызға сәйкес, олар шамамен б.з.б. 600 жылы Массалия негізін қалау кезінде Фокейлік қоныс салушылармен шайқасты, бірақ Белловезустың жылдам әскерлерінен жеңіліске ұшырады. Б.з.б. V ғасырында салилер шағын тайпалық топ болып қала берді, бірақ Арк өзені арқылы өтетін маңызды сауда жолын бақылап тұрды. Екінші Пуни соғысы кезінде (б.з.б. 218–201) олар Массалияға жақын жағалау тауларына дейін оңтүстікке қарайғы аймақтарды да басқарды. Рим мен салилер арасындағы қақтығыстар Екінші Пуни соғысы аяқталғаннан кейін шамамен сексен жылға созылды, осы кезде Иберияның шығыс бөлігі Римнің бақылауына өтті, ал Массалия Римнің адал одақтасы болып қалды, б.з.б. 122 жылы Салувияның бас қаласы Энтрмон тапсырылғанға дейін. Пираттық пен шабуылдарға қатысқан лигуриялықтар б.з.б. II ғасыр бойы Жерорта теңізі жағалауындағы массалиоттардың колонияларына және жалпы алғанда Иберия түбегі мен Италия арасындағы сауда жолына қауіп төндірді. Бұл б.з.б. 154 жылы Римнің Дециаттар мен Оксибилерге қарсы әскери қимылдарымен аяқталды, олар Салувия конфедерациясының құрамындағы екі лигуриялық тайпа болған деп есептеледі.

Римдік жаулап алу

125 жылы Салий тайпасы Массалияға қарсы соғыс ашты, осыдан Рим Сенаты Массалияға көмекке консул Марк Фулвий Флакксті жіберді. Глунамда (Саллувия аумағында) грек колониясының құрылуы соғысқа себеп болуы мүмкін. Флакк Салийлерді, Воконтилерді және Массалиот территориясының шығыс шекарасындағы Салувия конфедерациясына кіретін болжамды басқа лигуриялық тайпаларды жеңді, содан кейін б.з.д. 123 жылы Римде жеңісімен марапатталды. Одан кейін басқа консул Гай Секстий Кальвин олардың басты қаласы Энтремонтты басып алып, оның қираған жеріне римдік гарнизон орналастырды, ол кейіннен Aquae Sextiae (қазіргі Экс-ан-Прованс) деп аталды. Секстий сондай-ақ Салийлерді Жерорта теңізі жағалауындағы бақылауларындағы аумақтарды беруге мәжбүр етті; олардың бір бөлігі Массалиоттарға берілді. Соғыс кезінде Салийлердің басшылары, оның ішінде олардың патшасы Тутомотул (немесе Тевтомалий), қалған әскерлерімен бірге Римге тапсырудан бас тартқан одақтастары Аллоброгтарға қашты. 121 жылы Гней Домиций Аенобарб басшылығымен, соғыс пілдері де бар, тағы бір үлкен римдік әскер жіберілді, ол Виндалиум шайқасында Аллоброгтарды жеңді. Сол жылдың тамызында Квинт Фабий Максимнің әскерлерімен күшейтілген римдік әскер Аллоброгтар, Арвени және қалған Салийлердің үлкен біріккен күштеріне шешуші жеңіліс сыйлады. Тутомотулдың ізбасарлары өлтірілді, құлдыққа алынды немесе жер аударылды, ал грек-римдік тараптағы Салувиялық көшбасшы Кратоға оның 900 азаматы құлдықтан босатылды. 120-117 жылдары Салийлердің аумағы Рим провинциясы Галлия Трансальпинаға қосылды.

Ерте римдік кезең

Кимбрий соғысы кезінде (б.з.д. 113–101) олардың аумағында 102 жылы Акваэ Секстия шайқасы болды. 90 жылы консул Гай Коэлий Кальдус салиелердің көтерілісін басып тастады. 83 жылы тағы бір көтеріліс жеңілді. 46 жылы Arelate (Арль) қаласында рим колониясы негізделгеннен кейін, Aquae Sextiae-ның батысындағы кең аумақ, соның ішінде шамамен б.з.д. 122 жылы Massalia-ға берілген Салувия жерлерінің көп бөлігі Arelate (қазіргі Арль) билігіне көшті.

Этникалық сәйкестік

Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басында жазған грек географы Страбонның айтуынша, бұрынғы жазушылардың айтуынша "лигуриялық" (Λίγυας) Сальи тайпасы Массалияның ішкі аймағын мекендеген, ал кейінірек "кельтолигуриялық" (Κελτολίγυας) Сальи тайпасы Рона мен Люберон арасындағы аймақты да бақылаған. Шындығында, Салувияның бас қаласы Энтремонт (қазіргі Экс-ан-Прованс маңындағы) аймағы Жерорта теңізі жағалауындағы лигуриялық тайпалар мен Төменгі Рона аңғарындағы кельт тайпалары арасындағы шекараны көрсетеді. Бұл тайпалар б.з.б. 2-ғасырының соңында римдік басқыншыларға қарсы ортақ күш көрсеткен. Бұл геомәдени шекара б.з.б. 1-ғасырда римдіктер Arelate және Aquae Sextiae цивитаттары арасындағы әкімшілік шекараны белгілегенде пайдаланылған болуы мүмкін. Саллувия билеушілерінің (Тутомотолус) және қалалардың (Гланон) кельт аттары, келт тілінде сөйлейтін адамдар конфедерацияның үстем тобын құрағанын көрсетеді. Римдіктердің аймақты басып алу кезінде жергілікті аристократия көршілес галл тайпаларымен, мысалы, Алоброгтармен байланыс орнатқан, бірақ әдеби деректер едәуір грек және лигуриялық әсерге ие күрделі жағдайды көрсетеді.

Дін

Салилердің діні "кесілген бас" культіне негізделген, маңызды қасиетті орындары Рокпертуза және Энтремонтта орналасқан. Бұл культ Энтремонтта римдіктер шабуыл жасап, елді тонағанға дейін, шамамен б.з.д. 122 жылға дейін сақталды. Гланоннан, минералды бұлаққа жақын жерде, Глаң және Аналық Құдайларға (Матреске) арналған кельт-лигуриялық қасиетті орын табылды.

Саяси ұйым

1969 жылы тарихшы Гай Барруол ұсынғандай, Салиелер, шамасы, ол "Саллувия конфедерациясы" деп атаған құраманың төбесінде болған. Салиелердің басымдығымен құрылған бұл саяси бірлестік б.з.б. II ғасырда пайда болған болуы мүмкін. Ең гүлденген кезеңінде Анатили, Либики, Неархи, Аватици, Дексиваты, Сегобриги, Комани, Трикорес, Тритолли, Камактулици, Суэльтери, Оксиби, Лигауни, Дециаты және Рейи тайпаларын қамтыған болуы мүмкін. Бұл тайпаларды байланыстырған қарым-қатынастар ықпалсыз болған сыңайлы, ал жергілікті оппидалар өз тәуелсіздігін сақтаған болуы керек. Римдіктердің б.з.б. 122-121 жылдары Саллувияның бас қаласын қиратқанда және олардың басшыларын бағындырғанда конфедерацияның тез күйреуі осыны көрсетеді.