Кіріспе

Даниялық журналист, жазушы Флеминг Роуз (1958 жылдың 11 наурызында туған) – Даниялық журналист, жазушы және Cato институтының аға ғылыми қызметкері. Бұрын Данияның Jyllands Posten газетінде шетелдік істер жөніндегі редактор болып жұмыс істеген. Сол газеттің мәдениет редакторы ретінде ол 2005 жылдың қыркүйегінде Jyllands Posten Мұхаммед карикатураларына қатысты дауды бастаған карикатураларды жариялауға негізгі жауапкер болды. Осыдан кейін ол сөз бостандығын халықаралық деңгейде қолдайтын адамға айналды.

Өмір

Роза Копенгагенде өсті. Ол үш баланың бірі еді. Әкесі Роза кішкентай шақта отбасын тастап кетіп, олар ондаған жылдар бойы хабар алмастырмады. Мультфильмдерге байланысты туындаған даудан кейін әкесі оған хат жазып, кездесуді ұсынды және Розаның мультфильмдер жөніндегі пікірімен келісетінін жеткізді. Соның нәтижесінде олар кездесіп, қайта табысты. Роза Копенгаген университетінде орыс тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша білім алды. 1980 жылдан 1996 жылға дейін ол Berlingske Tidende газетінің Мәскеудегі тілшісі болды. 1996 жылдан 1999 жылға дейін ол Вашингтон қаласында сол газеттің тілшісі қызметін атқарды. 1999 жылы ол Jyllands Posten газетінің Мәскеудегі тілшісі болды, ал 2004 жылдың сәуір айында Свен Бедстедтің орнына газеттің мәдениет бөлімінің редакторы болып тағайындалды. 2010 жылдан бері ол газеттің шетелдік саясат редакторы болып жұмыс істеп келеді. 2015 жылдың қараша айында Роза Jyllands Posten газетін тастап кететінін хабарлады.

Мультфильмдер туралы дау

Роуз 2005 жылғы 30 қыркүйекте Jyllands Posten басылымында жарияланған Мұхаммед пайғамбардың суреттерінің топтамасын тапсырумен танымал. Оның ойынша, көптеген еуропалық шығармашыл суретшілер мұсылман зорлық-зомбылығынан қорқып, өзін-өзі цензуралаумен айналысқан. Бұл тапсырыстың себебі – Даниялық балалар кітаптарының авторы Каре Блютгеннің Мұхаммед пайғамбардың өмірі туралы кітабына суретші таба алмауы болды. Jyllands Posten газеті Дания суретшілерін Мұхаммедті «өз көзіңмен көргендей» бейнелеуге шақырды. Оның шақыруына жауап ретінде ұсынылған карикатуралардың барлығында Мұхаммедтің суреті болған жоқ. Олардың екеуі Блютгенді, біреуі Jyllands Posten-ді пародияласа, ал қалғандары Дания саясаткерлерін карикатуралады. Ең танымал карикатураны Курт Вестергаард салған, онда Мұхаммед пайғамбардың бас киіміне бомба орналастырылған. 2006 жылғы ақпан айында Роуз «Вашингтон Пост» газетіне «Неліктен мен осы карикатураларды жарияладым» деген мақала жазды. Ол Курт Вестергаардтың бұрын Иса мен Дәуіт жұлдызының оқшау карикатураларын салғанын, бірақ олардың ешқайсысы «елшіліктерді өртеуге немесе өліммен қорқытуға» әкеп соқпағанын атап өтті. Роуз: «Jyllands Posten ислам дінін қорлап, оған құрметсіздік жасады ма? Мен мешітке барғанда, құрмет көрсету үшін аяқ киімдерімді шешемін. Мен шіркеуде, синагогада немесе басқа да қасиетті орында болғанда да дәстүрлерді сақтаймын. Бірақ егер дін өкілі, дінсіз адам ретінде, менің қоғамдық орында оның тыйымдарына бағынуымды талап етсе, ол менің құрметімді емес, мойынсұнуымды сұрайды. Бұл демократиялық принципке қайшы келеді». Роуз ренжітуден сақтану туралы былай деді: «Мен газеттегі нәрселерге күн сайын ренжимін: Осама бен Ладеннің сөздерінің стенограммалары, Абу-Грейбтен алынған фотосуреттер, Израильді жер бетінен жою керек деп талап ететін адамдар, Холокост болған емес дейтін адамдар. Бірақ бұл менің оларды заң шегінде және газеттің этикалық кодексіне сәйкес болған жағдайда басып шығармаудан бас тартамын дегенді білдірмейді. Бұл тоталитарлық қозғалыстардың жиі қолданатын тәсілі: кез келген сынды немесе пікірсайысқа шақыруды қорлау деп атап, кінәлілерді жазалау. Суық соғыстан алынған сабақ: егер бір рет тоталитарлық ұмтылысқа мойынсұнсаңыз, жаңа талаптар келеді. Батыс Суық соғыста жеңіске жетті, өйткені біз өзіміздің негізгі құндылықтарымызды сақтап, тоталитарлық диктаторларға бағынбадық».

Мультфильм оқиғасынан кейін

Картиналық дағдарыстан кейін Роуз АҚШ-ты аралап, «Нью-Йорк Таймс» және «Jyllands Posten» газеттері үшін Фрэнсис Фукуяма, Билл Кристол, Ричард Перл және Бернард Льюис сияқты тұлғалармен сұхбаттар жүргізді. Сұхбаттар кейін Роуздың «Amerikanske stemmer» («Америкалық дауыстар») кітабында жарияланды. Роуз карикатуралар және осы даудың тудырған мәселелері туралы жазды және көптеген сұхбаттар берді. 2007 жылғы сұхбатында ол «карикатуралардың жариялануы өзін-өзі цензуралау туралы сананы арттырды» деді. Кейбір бақылаушылар оның карикатуралар арқылы мақсатына жеткенін жоққа шығарса да, Роуз «өзін-өзі цензуралаудың» бұрынғыдан көп болғаны туралы айтты. Роуз өзін-өзі цензуралаудың емес, оның бар екендігіне хабардар болудың артқанын айтты: «Картикуралар туралы дау-дамайға дейін көптеген өзін-өзі цензуралау жағдайлары көзге түспей қалды». Ол мультфильмдер жариялану алдында Лондонның Тейт галереясы мұсылмандарды ренжітпеу үшін көрмеден Құранның жыртылған көшірмесін алып тастағанын атап өтті. «Бұл жағдайға қоғамдық реакция болған жоқ, бұл анық жағдай болса да, өзін-өзі цензуралау туралы сөз болған жоқ». Картиналық оқиғадан кейін, керісінше, Берлиндегі «Идоменео» қойылымын осындай себептермен тоқтату «көпшілік арасында үлкен наразылық пен ашу-ыза тудырды». Роуз сұхбатында «Біз барлық басқалардың дінін мазақтап жатқанда, олардың дінін мазақ етпеу керек деп айту мұсылмандарға қатысты кемсітушілік болып табылады. Менің ойымша, карикатуралар белгілі бір дәрежеде инклюзивтілік актісі болды, өйткені біз мұсылмандардан көп немесе аз сұрамаймыз, бірақ басқалар сияқты талап етеміз. Дания мұсылмандарына үлкендер ретінде қарау керек, олар кішкентай балалар сияқты ерекше қарауға мұқтаж әлсіз азшылық емес» деді. Ол сондай-ақ «Еуропалық газеттердің АҚШ-тағылардан гөрі көбірек карикатураларды қайта жариялағанына» таңырқады. АҚШ-тың ірі газеттерінен айырмашылығы, бірнеше еуропалық газеттер оларды қайта басып шығарды. «Бұл жерде екі түсінік бар: бірі – дау өзін-өзі цензуралау туралы болды, яғни діни топқа қоғамдық кеңістікте ерекше қарауға тыйым салу туралы. Бұл менің түсінігім. Екіншісі – бұл сөз бостандығы немесе өзін-өзі цензуралау туралы емес, бұл күшті газеттің азшылықты қорлағаны туралы. Бұл пікір қорқытулар айтылғанға дейін әділ болды. Он екі карикатурист пен маған өлім қаупі төгілді, Ресей мен Малайзияда газеттер жабылды, ал Иордания мен Йеменде газет редакторлары түрмеге қамалды. Осы кезде бұл мәселе сөз бостандығы туралы ғана болды». 2008 жылдың ақпан айында «Шпигель» журналына берген сұхбатында Роуз «сөз бостандығын қолдайтындар әлемдегі сөз бостандығын шектейтін барлық заңдарды жою үшін бірігуі керек – дінге қарсы заңдар, диктаторларды қорғайтын заңдар, адамдарды сынағандарды үнсіздікке мәжбүрлейтін заңдар» деді. Ол Данияның «интеграция және демократиямыздың негізгі құндылықтары туралы пікірталас бұрынғыдан әлдеқайда фактілерге негізделгенін» айтты. «Мультфильмдер жаңа шындықты жасамады, бірақ олар шындықты көрсетті. Бұл шындық бұрыннан бар еді, бірақ оны бәрі бірдей көруге дайын болған жоқ. Енді бұл шындық айқын болды және біз абстрактілі ойлаудың орнына фактілерге негізделіп нақты мәселелерді талқылай аламыз».

Вестергаардқа қарсы және одан кейінгі заговор

2008 жылдың ақпан айында Курт Вестергаардты өлтіру жоспарына жауап ретінде 17 даниялық газет оның Мухаммедтің суретін, бас киімінде бомбасы бар күйін қайта басып шығарды. "Jyllands Posten" газетіндегі әріптестерім екеуміз бұл суреттің кейбір адамдарға ренжітетінін түсінеміз, - деп жазды Роуз "Wall Street Journal" газетіне. - Бірақ кейде шындық өте жарасымсыз болуы мүмкін". Ол Джордж Оруэллтің сөздерін келтірді: "Егер бостандық дегеннің мағынасы болса, онда ол адамдарға олар естігісі келмейтін нәрсені айту құқығын білдіреді". Ол сондай-ақ "Вестергаардты өлтіру жоспары Еуропа мен бүкіл әлемде сөз бостандығына қауіп төндіретін үлкен үрдістің бір бөлігі болып табылады" деп мәлімдеді. Ол "сөз бостандығы үшін жаһандық күрес жүріп жатыр" деп мәлімдеді, және заң жүйелері әртүрлі болғанымен, "цензура мен өзіндік цензураны ақтау үшін келтірілетін себептер әлемнің әртүрлі бөліктерінде ұқсас: діни сезімдер мен тыйымдар басқа сезімдер мен идеяларға талап ете алмайтын ерекше сезімталдық пен құрметпен қаралуы керек". Роуз бұл ерекше қарауға қарсы шықты, өйткені "Суық соғыс" кезінде "Вацлав Гавел, Лех Валенса, Андрей Сахаров" сияқты адамдар "құқықтар мәдениеттерге, діндерге немесе саяси жүйелерге емес, адамдарға тиесілі. Адамдар құқықтарына ие, ал БҰҰ-ның Адам құқықтары туралы декларациясында жазылған белгілі бір принциптер жалпыға ортақ" екенін қатыстырды. Роуз сондай-ақ "адам өлтіруді ақтау үшін және сынды үнсіздендіру үшін тирандар мен фанатиктер қолданып жүрген" "артық сезімталдыққа" қарсы шықты және Батыстың "осы мәселелердегі нақтылықтың жетіспеушілігіне" наразылық білдірді, бұл кейбір адамдарды "Сальман Рушди, Тео ван Гог, Аян Хирси Али, Таслима Насрин және Курт Вестергаард өздерінің тағдырына белгілі бір жауапкершілікке ие" деп ойлауға әкелді. "Олар бұлай істеу арқылы әлемнің ешкім қорғай алмайтын бөліктеріндегі наразылық білдірушілерге жасалатын шабуылдарды жақтауға келісіп отырғанын түсінбейді". 2009 жылдың наурызында Роуз Ослода сөйледі және Норвегиядағы сөз бостандығы туралы пікірталас Данияға қарағанда "саяси тұрғыдан дұрыс", "ашық, тікелей және қатаң" емес деп сипаттады. Норвегиялық сарапшылардың көпшілігі өз елін бейбітшіл ел ретінде бағалайды, сондықтан олар жағымсыз жағдайларды тудырмау үшін өзін ұстайды. 2009 жылдың сәуір айында Роуз Иерусалимдегі Еврей университетінде сөйледі. Роуз исламтанушы Бернард Льюис мультфильмдерге байланысты дағдарыстың "мұсылмандардың алғаш рет ислам заңын мұсылман емес елдерге таңуға тырысқан уақыты" екенін айтты. Ол сондай-ақ "Еуропадағы мұсылман мәселесі шешілуі керек, бірақ сөз бостандығын шектеу бұл мәселенің шешімі емес" деді. Ол одан әрі: "Мен жариялаған карикатураларды кейбіреулер қоздырушылық деп қарады, бірақ мен бір мәлімдемені оның қоздырған жауабымен өлшеуге болмайды деп ойлаймын, әсіресе егер жауап ақылға сыймайтын және ақымақ болса". Ол сондай-ақ "дағдарыстан кейін мен қосымша сақтық шараларын қабылдауым керек болды, бірақ ол өткен оқиға. Мен ешқашан қорқыныш сезінбедім немесе үнсіз болуым керек деп ойлаған жоқмын" деді.

Тавшеденс Тиранни

2011 жылы, Jyllands Posten газетінде алғаш рет жарияланғаннан кейін нақты бес жыл өткен соң, олар Данияда Роуздың "Tavshedens Tyranni" (Сыбырлық тираниясы) кітабында қайта жарияланды. Кітаптың құқығын сатып алған норвегиялық баспа оны "сөз бостандығы және оның шектері туралы 500 беттік эсселер жинағы" деп сипаттады. Норвегияның "Минерва" журналындағы бір рецензияда "оның қысымға төтеп беруіне қатты әсерленбеуге болмайды" делінген. Рецензия авторы оның басты ойы – "либералды демократияда ешбір жеке адам немесе топ сөз алмасуда ерекше үстемдік талап ете алмайды" екенін жазды. Роуз үшін "сөз бостандығы – батыстық емес, жаһандық құндылық". Роуздың кітабы шығуға азық қалғанда, Данияның сыртқы істер министрі Лене Эсперсен жаңа карикатуралық дағдарыстың алдын алу мақсатында мұсылман елдерінің 17 елшісімен кездесті.

Холокост мультфильмдері

2006 жылғы 8 ақпанда Флеминг Роуз CNN және TV 2 телеарналарына берген сұхбатында Jyllands Posten Иранның "Хамшахри" газеті жариялауға жоспарлаған Холокостты бейнелейтін сатирикалық карикатураларды қайта басып шығаруды көздеп отырғанын мәлімдеді. Ол CNN телеарнасына: "Біздің газет Иранның "Хамшахри" газетімен байланыс орнатуға тырысып жатыр, және олар жариялаған күні біз де сол карикатураларды жариялаймыз" деді. Кейін сол күні газеттің бас редакторы Jyllands Posten еш жағдайда Холокост карикатураларын жарияламайтынын айтты, ал Флеминг Роуз өзі "қателік жібердім" деп мойындеді. Ертесі күні Jyllands Posten газетінің бас редакторы Карстен Юст Флеминг Роузға демалысқа шығу қажеттігін мәлімдеді. Бірнеше айдан кейін Роуз Jyllands Posten газетіне қайта оралды.

Әл-Қаиданың шабуыл тізімі

2013 жылы Флеминг Роуз, карикатурист Стефан "Чарб" Шарбоннье, Ларс Вилкс және Jyllands Posten газетінің үш қызметкері – Курт Вестергаард, Карстен Юст Араб түбегіндегі «Аль-Каида» ұйымының «Инспир» журналындағы өлтіру тізіміне енгізілді. 2015 жылы Парижде «Шарли Эбдо» газетіне жасалған шабуылда 12-ден астам адам қаза тапты. Шабуылдан кейін «Аль-Каида» одан әрі кісі өлтіруге үндеді.

Кейптаун университеті сөз сөйлеуге шақыруды кері қайтарып алды

Оңтүстік Африкадағы Кейптаун университетінің академиялық еркіндік комитеті 2015 жылдың наурызында Флеминг Роузды 2016 жылдың тамызында өткізілуі жоспарланған академиялық еркіндік тақырыбындағы 2016 жылғы Т.Б. Дэви еске алу лекциясында сөз сөйлеуге шақырды. Алайда, вице-канцлер Макс Прайс 2016 жылдың шілдесінде лекцияның "кампуста қақтығыс тудырып, қауіпсіздік тәуекелдерін жоғарылатып, академиялық еркіндікті дамытудың орнына керіге тартуы мүмкін" деген опасынан туып, бұл шақыруды кері қайтарды.