Кіріспе

2-ғасырдың соңындағы бриттік халық

Дамнони (кейде Дамни деп те аталады) – 2-ғасырдың соңындағы бриттік халық. Олар ерте орта ғасырларда Стратклайд патшалығының аумағында, қазіргі Оңтүстік Шотландияда өмір сүрген. Олар Птолемейдің "География" еңбегінде қысқаша айтылады, онда Птолемей оларды сипаттау үшін "Damnonii" және "Damnii" аталымдарын қолданады. Олар туралы басқа тарихи мәліметтер жоқ, тек үш ғасырдан кейін Гилдас еңбегінде айтылуы мүмкін. Олардың мәдени және тілдік жақындығы бриттік деп саналады. Дегенмен, үздірілмейтін тарихи жазбалар жоқ, және олардың ішінара пиктік тегі болуы мүмкін. Римдіктер Агрикола басшылығымен 81 жылы осы аймаққа жорық жасады, және Адриан қабырғасы салынғаннан бастап (шамамен 122 жыл), Антонин қабырғасының құрылысы (шамамен 142 жыл) аяқталғанға дейін, 164 жылға дейін римдіктердің билігінде (кемінде формалды түрде) болды. Птолемейдің "География" еңбегі осы кезеңде жазылған, сондықтан оның баяндамасы замандасқа тиесілі.

Этимология

Бұл тайпаның аты Дюмоний тайпасымен, яғни Корнуолл және Девон аймақтарында өмір сүрген британдық тайпамен, дерлік толық сәйкес келеді. Атау сондай-ақ Ирландияда өмір сүрген Fir Domnann тайпасына да ұқсас. Қазірге дейін Damnonii, Dumnonii және Domnann тайпаларының бір халық екенін немесе ортақ тектік байланысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел табылмады, ал олардың ұқсастығы олардың сипаттамалық этимологиясына байланысты болуы мүмкін. Дюмоний және Домнанн тайпалары өз аттарын кельт түбірі *dumno-дан алған, ол "терең" немесе "жердің ішкі бөлігі" дегенді білдіреді. Сондықтан Дамноний тайпасының аты "тереңдіктегілер" немесе "терең аңғарларда тұратындар" деген мағынаны білдіруі мүмкін, бұл олардың Клайд және Айршир аңғарларындағы жерге сілтеме жасайды. Кем мүмкін теория бойынша, Дамноний тайпасы кен өндірумен белгілі болған, сондықтан олар Клайд аймағындағы көптеген табиғи кен орындарына байланысты "тереңдіктегілер" деген атқа ие болған.

Тарихнама

Дамнондықтар мен олардың қалалары туралы жалғыз мәлімет – Птолемейдің (шамамен 80 – 168 ж.ж.) айтуы. Олар басқа көздерде кездеспейді. Птолемей дамондықтардың қалалары Вандуара, Колания, Кория, Алауна, Линдум және Виктория екенін айтады. Алайда, сол кезде бұл аймақта қалалар болмағандықтан, ол, мүмкін, римдік әскер лагерьлері мен жергілікті бекіністер – дундар туралы айтқан болар. Қалалардың орналасқан жерін анықтауға әрекеттер жасалған, бірақ жеткілікті мәлімет болмағандықтан, нақтылыққа қол жеткізу мүмкін болмады, ал ұсынылған орындар тек болжамдардан тұрады. Дәлелдердің жетіспеуіне байланысты, қалаларды қазіргі орналасқан жерлерімен сәйкестендіруде келісім жоқ. Еңбектері белгілі бір дәрежеде авторитетті саналатын Уильям Бакстер (1719, Glossarium Antiquitatum Britannicum), Уильям Камден (1607, Britannia), Джон Хорсли (1732, Britannia Romana), Уильям Форбс Скене (1880, Кельт Шотландиясы, Ежелгі Албания тарихы), Джордж Чалмерс (шамамен 1820, Caledonia) және Уильям Рой (1793, Military Antiquities of the Romans in Britain) жасаған сәйкестендірулердің арасында бар. Басқа тарихшылар Птолемейдің қалаларына орналасқан жерін анықтау үшін осылардың біреуін немесе жай ғана орналасқан жерін атап өтеді. Аз ғанасы жоғарыда аталған авторлардың пікірлерін келтіреді. Алауна Камелон болуы мүмкін, ол Фолкеркке жақын және батысында орналасқан, немесе Стирлинг, немесе Киер (Стирлингтен шамамен 6 км солтүстік-батысқа қарай, Аллан өзенінде) немесе Инчкейт аралы. Колания Ланарк немесе Карстерс (Ланарктан шамамен 8 км солтүстік-шығыста) немесе Клайдсдейлдің шығыс жағындағы басқа да орын болуы мүмкін. Кория Линекерк (Пиблстен шамамен 6 км батыста) немесе Клайдсдейлдің шығыс жағындағы басқа да орын болуы мүмкін. Линдум Киркинтиллох (Глазгоудан шамамен 26 км солтүстік-шығыста), немесе Линлитгоу, немесе Ардочка жақын (Стирлингтен шамамен 16 км солтүстік-батыста) болуы мүмкін. Виктория Дальгинросс (Криффтен шамамен 8 км батыста) немесе Абернети (Перттен шамамен 8 км оңтүстік-шығыста) болуы мүмкін. Вандуара Пейсли немесе Ренфрю (екеуі де Глазгоудан шамамен 10 км батыста) немесе Глазгоудан оңтүстікке қарай 20 км қашықтықтағы Лудун төбесі болуы мүмкін. 1757 жылдан бастап дамнондықтар туралы алғашқы зерттеулерге "Британияның сипаттамасы" (De Situ Britanniae) әдеби жалғандығы зор әсер етті. Бұл еңбек Рим Британиясының солтүстік бөлігі – Britannia Inferior туралы жалғыз сенімді мәлімет деп есептелді. 18 ғасырдың соңында, 1845 жылы жалған екені анықталғанға дейін, ол Рим генералының Британия провинциясы туралы жоғалған замандас есебін, Антониндік маршрут стиліндегі Британиядағы римдік жолдар туралы жаңа мәліметтерді және Птолемей картасының жақсартылған нұсқасын қамтыған деп саналды. Оның сенімділігі соншалық, тіпті жалған екені дәлелденгеннен кейін де, ол 19 ғасырдың соңына дейін тарихи көз ретінде сілтеме жасалды. Чалмерс пен Рой да оның шынайылығына сенген. De Situ Britanniae Птолемейдің картасына негізделгенімен, дамнондықтардың қалаларына қатысты жаңа пікірлер ұсынды.

Кейінгі тарих

210 жылы Римнің Шотландиядан соңғы шегінуінен кейін Дамноннилер тарихтан жоғалып кетеді, олардың Стратклайд мемлекетін құру үшін қай кезде біріккені белгісіз. Әулие Патрик жазған хаттарда 400-ші жылдардың басында "Алтклут патшасы" (Керетик Гулетик) туралы айтылады, оның аталары римдік аттармен Дамнон көшбасшылары болған, бұл элиталық Дамнон қауымының белгілі бір дәрежеде римдік мәдениетіне сіңгенін немесе Империямен қайта байланыс орнағанын көрсетеді. Осы сәттен бастап Стратклайд мемлекеті тарих тарихында Дамноннилердің орнын басады.

Риммен қарым-қатынастар

Дамонни мен римдіктер арасындағы шайқасқа қатысты әдеби немесе археологиялық дәлелдер жоқ, бұл олардың бірлесіп жұмыс істегенін көрсетеді. Дегенмен, 2-ғасырда Шотландиядағы орман жамылғысының күрт өсуі, жергілікті халықтың азаюын көрсетеді, бұл аурулардың салдары болуы мүмкін. Оңтүстік Шотландия, негізінен, Төменгі Британия мен солтүстіктегі Каледония арасындағы шекаралық аймақ қызметін атқарды. Алайда, 2-ғасырдың соңында Хадриан қабырғасына жасалған шабуылдар, екі жақ арасындағы қарым-қатынастың өзгеруін көрсетеді. 364 жылы атакотттар деп танылған халық, ирландтар, пикттер және сакстармен бірге Рим Британиясын қарақылдады. Дамоннилер осы құпия халықтың құрамында болуы мүмкін.