Кіріспе

Кхмер Республикасының 1970-1975 жылдар аралығындағы біріккен әскери күштері.

Кхмер Ұлттық Қарулы Күштері (; , FANK) – қазіргі Камбоджа мемлекеті ретінде танылатын, 1970-1975 жылдар аралығында болған Кхмер Республикасының ресми қарулы қорғаныс күштері болды. FANK – 1953 жылы Франциядан тәуелсіздік алғаннан бері Камбоджа Корольдігінің қорғанысына жауапты болған Корольдік кхмер қарулы күштерінің (FARK) жалғасы еді.

Жалпы шолу

Жаңа атаумен бұрынғы Корольдік қарулы күштерінің тікелей жалғасы болғандықтан, FANK Камбоджа азамат соғысында жақтас рөл атқарды. Бұл соғыс 1970 жылғы наурыз айында премьер-министр генерал Лон Нол мен оның туысы Сирик Матак жасаған мемлекеттік төңкеріс салдарынан принц Нородом Сианук Мемлекет басшысы қызметінен алынғаннан кейін күшейді. Корольдіктің қарулы күштері 1967 жылғы сәуірден бастап Салот Сар (әсіресе Пол Пот ретінде танымал) басқарған Кампучия Коммунистік партиясының көтерілісін басуға қатысқанмен, Сианук тақтан түсірілгенге дейін Камбоджа қоғамының жалпы қолдауына ие болды, себебі ханзада халықтың символы саналды.

Тарих

20 қараша 1953 жылы Франция Камбоджаның француз протекторатына толық тәуелсіздік берді, бұл жас король Нородом Сианукқа француз билігіндегі Индокитайдағы алғашқы постколониялық мемлекеттің үкіметін басқаруға мүмкіндік берді. Келесі жылы қол қойылған Женева келісімдерімен Индокитай соғысы аяқталды, француз әскері мен Камбоджада әлі де әрекет етіп жүрген вьетнамдық Вьетминь партизандық бөлімшелері оның аумағынан шығуға міндетті болды, сондай-ақ жаңа қорғаныс күштері құрылуы керек еді. 1950 жылдың қыркүйегінен бастап француздармен оқытылып, АҚШ-тан жабдықталған Камбоджа Корольдігінің қарулы күштері (FARK) негізінен француз отаршылдық бөлімдерінен ауыстырылған кхмер сарбаздарынан құралды, бірақ кхмер текті бұрынғы Вьетминь және кхмер Иссарак партизандарына да қосылуға рұқсат берілді. Офицерлер корпусының көптеген жоғары лауазымды өкілдері отаршылдық режимнің шенеуніктері болған. Мысалы, Лон Нол француз протектораты кезінде Камбоджа полициясының командирі болды. 1955 жылы генерал Лон FARK штаб бастығы болып тағайындалды, ал 1960 жылы Қорғаныс министрі болды. Осы уақытта Камбоджа АҚШ демеушілігімен құрылған SEATO альянсының протоколдық мүшесі ретінде қабылданды және оның басшылығымен FARK Сианук режиміне америкалық ықпалдың басты тірегіне айналды, өйткені 1964 жылдың тамызына дейін АҚШ-тың әскери көмегі қарулы күштер бюджетінің 30% құрады, содан кейін Камбоджа үкіметі одан бас тартты. 1966 жылғы жалпы сайлауда оның фракциясы биліктегі Сангкум партиясының Ұлттық Ассамблеядағы көптеген орындарын жеңіп алғаннан кейін генерал Лон премьер-министр болып сайланды, осылайша мемлекеттік институттарды әскерилердің қатаң бақылауына алды, дәл Сианук қауіптенгендей. Алайда, ол 1967 жылы автокөлік апатынан кейін қызметінен кетіп, екі жылдан соң монарх солшыл оппозицияға қарсы жаңа тазалау наурызын бастағанда қайтадан оралды. Француз билігін қолдаған консервативті кхмерлердің өкілі ретінде Лон Нол Сианук бейтараптық саясатын ешқашан қабылдаған жоқ. Принцтің солшыл қозғалыстарға қарсы жүргізген кездейсоқ тазалаулары Лонның өсіп келе жатқан коммунистік көтеріліске деген ашуын басаңдататын болса да, оны шын мәнінде Сианук Солтүстік Вьетнаммен және Вьетконгпен жасаған құпия келісімдері алаңдатты, бұл оларға Камбоджаның Оңтүстік Вьетнаммен шекарасында базалық лагерьлер құруға және үлкен жабдықтау инфрақұрылымын (Хо Ши Мин жолы) салуға мүмкіндік берді. Лон сондай-ақ 1968 жылдан бастап Сианук АҚШ-ты қанағаттандыруы, B-52 бомбалауына және Камбоджадағы NVA/VC базалық аймақтарына қарсы шекарадан тыс рейдтерге рұқсат беруі кеңінен дамыған коммунистік көтерілісті тоқтатуда тиімсіз болады деп білді. Ол қолға алған шаралардың бірі - Сианук қайтадан сол жаққа бұрылған жағдайда оны қолдайтын FARK офицерлер корпусының ішінде күшті антикоммунистік фракция құру болды.

АҚШ-пен сәйкестендіру

1970 жылдың 17 наурызында Сианук Қытай мен КСРО-ға мемлекеттік сапармен елден кеткен кезде, Пномпендегі Ұлттық Ассамблея ханзаданы бірауыздан қызметтен шеттету арқылы билікке келді. Лон Нол 18 тамызда автоматты түрде оның орнына мемлекет басшысы болды, және ол бұл қадам конституциялық заңды екенін мәлімдегенімен, көптеген камбоджалықтардың консервативті көзқарасымен келіспеді, олар ханзаданың құдайдың құдіретімен билік ететініне сенетін. Құлатылғаннан кейін Қытайға паналаған Сианук Бейжіңде саяси база құрып, Маоизмге ұмтылған Қызыл Кхмер басшылығымен және басқа да солшыл оппозициялық топтармен одақтасты. 1970 жылдың сәуір айында осы топтар батысқа бағытталған Кхмер Республикасын қарулы түрде құлатуға бағытталған «FUNK» атты бірлескен ұйым құрды. Лон Нол сонымен қатар көптеген наразы «FARK» жоғары шенді офицерлерімен де жұмыс істеді, олар оның көптеген көзқарастарымен келіссе де, Сиануктың құлатылуы тым батыл қадам деп ойлады. Осы патшалық офицерлердің көпшілігі генерал Лонның американдықтардың көмегімен ескі «FARK» әскерін жаңа республикалық режимнің сипатына сәйкес «FANK» әскеріне айналдырғаннан кейін наразылық білдіріп, қарулы күштерден кетіп қалды. Керісінше, жаңа сарбаздар 1960 жылдары Сианук режиміне қарсы күрескен және оны әрқашан коммунистік одақтас ретінде қараған, АҚШ қолдаған «Хмер Серей» антикоммунистік партизандық тобынан оңай қол жеткізілді, оған қатаң ұлтшыл Сон Нгок Тхань жетекшілік етті. Лон Нол әкімшілігінің тез арада қабылдаған шараларына Солтүстік Вьетнам армиясы (NVA) мен Вьетконг бөлімшелерінің кхмер жерінде құрған базаларын тастау туралы ультиматумдар және Вьетконгке арналған қару-жарақтардың Камбоджа теңіз порттарында түсірілуіне жол бермеу кірді. Алайда, осы шаралар, сонымен қатар сол жылы Камбоджадағы НВА/ВК бекіністеріне қарсы АҚШ Армиясы/Вьетнам Республикасы Армиясының (ARVN) жүргізген шабуылы, күшті қарсылыққа ұшырады. Шындығында, жаңадан құрылған Кхмер Республикасы мен оның жеткіліксіз дайындалған қарулы күштері 1970 жылдардың басында НВА-ның агрессивті реакциясына тап болды, бұл НВА бұрынғыдағыдай Оңтүстік Вьетнамдағы Вьетконг бөлімшелеріне қолдау көрсетумен шектелген, тіпті 1968 жылғы қаңтардағы Тет шабуылындағы ауыр жеңілістен кейін де. Нәтижесінде Лон Нол билігінің кезеңінде Солтүстік Вьетнамның әскери күштері төменгі Меконг және Басак дәліздерінде, сондай-ақ Камбоджаның солтүстігінде және солтүстік-шығысында, әсіресе 1972 жылдан бастап күшейді. «FANK» әскерінің оларды ығыстыруға жасаған бұрынғы сәтсіз шабуылдарына жауап ретінде, күшті НВА бөлімшелері 1971-1972 жылдары осы аймақтарда қатыгез қарсы шабуылдар жасады – Камбоджада алғаш рет ауыр артиллерия, танктер және «SA-7 Grail» зениттік ракеталық кешендерін қолданып. Бұл кең ауқымды операциялар екі тарапты да шаршатып, 1973 жылдың қаңтарында Вьетнамдағы жауынгерлік әрекеттерге АҚШ-тың тікелей қатысуын аяқтаған Париж бейбіт келісімдеріне қол қойылды. Келісімдер Кхмер Республикасы мен Оңтүстік Вьетнамға ауыр соққы берді, өйткені АҚШ-тан алған әскери және қаржылық көмек елу пайыздан астамға қысқарды (бірақ Камбоджадағы американдық әскери қызметкерлер әртүрлі әскери көмек бағдарламаларын үйлестіруді жалғастырды, кейде 1975 жылға дейін тыйым салынған кеңес беру және жауынгерлік міндеттерге қатысты). Осы уақытқа дейін американдық кеңесшілер мен техниктермен қаруланған, жабдықталған және күтілген «FANK» енді жаңа шындыққа тап болды, онда олар өз жабдықтарын жөндеуге және әскерлерін барынша аз бюджетпен оқытуға мәжбүр болды.

Азамат соғысы жылдары

Сиануктың қытайлық қолдау көрсеткен ФУНК коалициясын құруы және оның республикаға қарсы көтеріліске халықтық қолдау көрсетуі, Сианукист Камбоджа шаруаларының көзінде оған сенімділікті арттырды, олардың көптегені оның қатарына құйыла бастады. Бұл қадам, Қызыл кхмерлерге өз бақылауындағы ауылдардан шаруаларды жалдауға мүмкіндік берді, әйтпесе олар мүдделі болмас еді. Сонымен қатар, көптеген саяси орташа камбоджалықтар Лон Нолдың авторитарлық (және тұрақсыз) республикалық режимін ұнатпай қалды, оның сыбайласқан тәсілдері мен саяси және азаматтық құқықтарды Сиануктан гөрі әлдеқайда көп шектеген қатал билігі себеп болды. 1973 жылғы қаңтардағы Париж бейбіт келісімінен кейін Лон Нол көршілес Оңтүстік Вьетнамға жаңадан шабуыл жасауға дайындық ретінде Меконг Бассак аймағының төменгі бөлігінде Солтүстік Вьетнам күштерінің заңсыз жиналуын тоқтатуға күш жеткізбеді. Ол сондай-ақ американдық ЦРУ немесе Оңтүстік Вьетнамның Нгуен Ван Тхьё режимімен тиісті үйлесімде соғыс жүргізе алмады. Осы уақытта FANK әскерлері азаматтарға қарсы көптеген адам құқықтарын бұзушылықтар жасады, әсіресе этникалық вьетнамдықтарды (NVA/VC-ді қолдады деген айыппен) қуғынға салып, Сианукті қолдаған кхмер шаруаларын қудалады, бұл қате саясат соңғыларын Пол Поттың құшағына итерді. Елдің шалғай аймақтарында, әсіресе таулы өңірлерде, FANK қызыл кхмерлердің шаруаларды қорқыту науқанын тоқтатуға және оларды қорғауға шамасы келмеді. 1971 жылдың ортасынан кейін республикалық үкімет негізгі қалалық орталықтарды, негізгі гарнизондарды және төменгі Меконг Бассак дәліздерін нығайтуға баса назар аударды, осылайша ауылдың көп бөлігін қызыл кхмерлердің жауынгерлік рекруттеріне ашық қалдырды. 1967-68 жылдары Баттамбанг провинциясындағы Қампучия Революциялық Армиясының (RAK) бекіністеріне қарсы жүргізілген операциялар кезінде Лон Нол шаруалардың принц Сианукқа адалдығына сене алатын болса, қазір ол жалғыз қалды. Оның әлсіреп бара жатқан әскері, негізгі қалаларға шектелген гарнизондық күшке дейін азайды және ұлттың өзінен гөрі Пномпень режимінің әскери қанаты ретінде қарастырылды. Оларға қарсы ФУНК-тың қарулы күші, Камбоджа Халықтық Ұлттық Азаттық Қарулы Күштері (CPNLAF) тұрды, ол елдің шекарасының бұзылуынан қару-жарақ пен оқ-дәрілерді еркін алды. CPNLAF FANK-тан әлдеқайда кішкентай болғанымен, FANK жоғарғы басшылығы әрдайым азайып бара жатқан қорынан NVA және қызыл кхмерлерге қарсы күресуге келген еріктілердің саны көбейген кезде, оларды жеткілікті жабдықпен қамтамасыз ету мәселесімен күресті. Соғыс барысында қару-жарақ, оқ-дәрі, тіпті оқу алаңдары да сирек бола бастады, FANK ел ішінде жаңа рекруттерді оқыта алмады, осылайша олар жаңадан келген сарбаздар мен рухы құлаған ардагерлерден тұратын армияға айналды. FANK 1970 жылдың мамыр айынан бастап стратегиялық тұрғыдан нашар жағдайға түсті, Лон Нолдың ультиматумына жауап ретінде NVA елдің солтүстік-шығыс аймақтарын (Стунг Тренг, Ратанакири, Крати және Мондулкири провинцияларын) басып алғаннан кейін және сол жылы Кампот, Кох Конг, Кампонг Чам, Пре Виахер, сондай-ақ Сием Рип, Одар Меанчи, Кампонг Том, Прей Венг және Свай Риенг провинцияларының бөліктері қызыл кхмерлерге өткеннен кейін.

Құлау

1975 жылдың қаңтарында, солтүстік Вьетнамның көктемгі шабуылымен бірге оңтүстік қорғанысын қиратқан кезде, Қызыл кхмерлер 250 мыңнан астам беженің толысқан Пномпеньге жақындап, оны қоршауға алды. Президент Лон Нол, ФАНК бас қолбасшысы генерал Состен Фернандес және Кхмер Республикасының басқа да шенеуніктері тиімді қарсылық көрсетуді ұйымдастыра алмады, сонымен бірге Пномпеньдегі беженің мен тұрғындарды азықтандыруды қамтамасыз ете алмады. 1 сәуірде маршал Лон Нол президенттік лауазымынан қалып, Тайландқа ұшақпен кетіп қалды, бірақ көптеген жоғары лауазымды азаматтық және әскери шенеуніктер қалуға шешім қабылдады. Кейін, 17 сәуірде қарулы күштердің Бас штабының бастығы генерал-лейтенант Сак Сутсахан өзінің отбасымен және басқа шенеуніктердің туыстарымен бірге тікұшақпен Кампонг-Томға эвакуацияланды, осылайша ФАНК-тің біртұтас жауынгерлік күш ретіндегі болмысы аяқталды. Тағдырлы Кхмер Республикасының әскерінің соңғы тұғыры Тай шекарасына жақын Дэнгрек тауларындағы Преа Вихер ғибадатханасының маңында болды. ФАНК-тің 9-шы бригадалық тобының қалдықтары 1975 жылдың сәуір айының соңында Лон Нол режимі құлағаннан кейін бірнеше апта бойы сол аймақты басып ұстады. Өз үкіметі капитуляциялағанмен, ФАНК сарбаздары Пномпень құлағаннан кейін шамамен бір ай бойы өздерінің позицияларын қатаң қорғады, Қызыл кхмерлердің осы соңғы бекіністі басып алуға жасаған бірнеше сәтсіз әрекеттеріне қарсы тұрды. Тайланд шенеуніктері хабарлағандай, Қызыл кхмерлер 22 мамырда ғибадатхана орналасқан төбені артиллериямен атқылап, оған шабуыл жасап, қорғаушыларды жеңіске жеткізді.

Аймақтық командалық

Соғысқа дейін Камбоджа "Әскери аймақтар" (MR, ) деп аталатын жеті әскери округке бөлінді, олар елдің 23 провинциясы мен аудандарының аумағына шамамен сәйкес келетін бірден онға дейін әскери кіші аудандарды қамтиды. Олар 1969 жылдың қыркүйегінен бастап келесідей ұйымдастырылды: Бірінші әскери аймақ – штаб-пәтері Кампонг-Чам қаласында, Кампонг-Чам провинциясының астанасы, MR 1 Кампонг-Чам, Прей-Венг және Свай-Риенг әскери кіші аудандарын қамтыды. Екінші әскери аймақ – штаб-пәтері Кампонг-Спеуде, Кампонг-Спеу провинциясының астанасында орналасқан, MR 2 Кампонг-Спеу, Кампот, Такео, Сракар-Неак, Кампонг-Сейла, Тхмар-Кео, Кириром, Кеп-Бокор және Кох-Конг әскери кіші аудандарын қамтыды. Үшінші әскери аймақ – Батамбанг провинциясының астанасы Батамбанг қаласында орналасқан, MR 3 Батамбанг, Пурсат, Тхмар Пук, Стунг Меанчи және Кампонг Чханнанг әскери кіші аудандарын қамтыды. Төртінші әскери аймақ – Сейм-Рип провинциясының астанасы Сейм-Рип қаласында орналасқан, MR 4 Сейм-Рип, Кампонг-Том, Преа Вихер, Оддар-Мянчи және Ангкор-Чум әскери кіші аудандарын қамтыды. Бесінші әскери аймақ – штаб-пәтері Стунг Тренг қаласында, Стунг Тренг провинциясының астанасында орналасқан, MR 5 Стунг Тренг және Ратанакири әскери кіші аудандарын қамтыды. Алтыншы әскери аймақ – штаб-пәтері Кратье қаласында, Кратье провинциясының астанасында орналасқан, MR 6 Кратье және Мондулкири әскери кіші аудандарын қамтыды. Пномпень арнайы әскери аймағы (PPSMZ, ) – штаб-пәтері Пномпеньде орналасқан, ол Ұлттық астана аймағын және оның айналасын, Удонг Меанчи және Кандал әскери кіші аудандарын қамтыды. 6-шы MR және оның Кратьедегі өңірлік штабы жау басталғаннан кейін көп ұзамай жергілікті камбоджалық гарнизон әскерлерінің жау жаққа қашып кетуінен кейін мәңгілікке жоғалды. Меконг өзенінің төменгі ағысында арнайы әскери аймақ, Арнайы Меконг аймағы – SMZ немесе 12-ші тактикалық аймақ (фр. Zone Spéciale du Mekong – ZSM; Zone Tactique 12) 1971 жылдың ортасында Камбоджаның астанасы мен Оңтүстік Вьетнам шекарасының арасында орналасқан Кандал провинциясында құрылды. 1973 жылы тағы екі әскери аймақ (8-ші және 9-шы әскери аймақтар) құрылды.

Оқу орындары

Әуе күштері академиясы Почентонгтан провинциялық астана Баттамбангқа көшірілді, ал офицерлерді даярлау мектебі Пномпеньден Одунның солтүстігіндегі Кампонг Чханнан провинциясындағы Лонгвекке көшірілді. Кандал, Кампонг-Спеу, Реам, Сисофон және Лонгвекте жаңа жаяу әскерді оқыту орталықтары салынды, ал 1972 жылдың қараша айында Баттамбанг маңында кхмерлік арнайы күштері басқаратын қосымша Recondo мектебі ашылды, ол алыс қашықтықтағы барлау тобын (LRRP) даярлауға арналған. Кхмер Ұлттық теңіз күштерінің офицер курсанттарын даярлау үшін 1971 жылдың соңында Чруй Чхангвар теңіз базасында теңіз академиясы құрылды, ал Камбоджа астанасынан оңтүстікке қарай бір шақырым жерде кіші офицерлерге арналған мамандандырылған курстарды ұсынатын әскери қызметкерлерді даярлау орталығы құрылды. 1973 жылдың мамыр айында кхмерлік әуе күштері армия үшін алдыңғы қатардағы әуе нұсқаушыларын (FAG) даярлау мақсатында Әуе-жер операциялары мектебі (AGOS) ашылды.

Шетелдік көмек

1970 жылы құрылғаннан кейін көп ұзамай Кхмер Республикасы АҚШ, Оңтүстік Вьетнам, Лаос Корольдігі, Таиланд, Индонезия, Филиппин, Қытай Республикасы (Тайвань), Австралия және Жаңа Зеландиядан әскери көмек сұрады және алды. FANK мүмкіндіктерін арттыру үшін 1971 жылдың басында Оңтүстік Вьетнамда американдықтардың басқаруымен режімдік оқу бағдарламасы басталды. 1971 жылдың ақпаны мен 1972 жылдың қарашасы аралығында АҚШ Армиясының Вьетнамдағы жеке оқу бағдарламасы (UITG) басқаруындағы оқу орталықтары бұрынғы MIKE Force базалық лагерьлерінде – Long Hải, Phuc Tuy және Chi Lang-та құрылды. Бұл орталықтарда Камбоджа армиясын, KAF әуежайының қауіпсіздігін және MNK теңіз жаяу әскерлерін негізгі жеңіл жаяу әскер, бронетехника, артиллерия және теңіз тактикасы бойынша қайта оқыту жүргізілді. FANK қызметкерлеріне арнайы оқыту да ұйымдастырылды. Парашютшілердің тактикалық курстары Австралиядағы Van Kiep LRRP оқу орталығында және Сайгон маңындағы Long Thanh және Tan Son Nhut әуе базаларындағы Вьетнам Республикасы армиясының (ARVN) әуедегі жаттығу орталықтарында өткізілді. 60-қа жуық камбоджалық студенттер Индонезияға Batujajar әуедегі жаттығу мектебінде Пара Команда курсына қатысу үшін жіберілді. Арнайы күштер (SF) курстары Оңтүстік Вьетнамның Кам Ранх шығанағына жақын орналасқан Dong Ba Thin базалық лагеріндегі LLDB оқу орталығында, сондай-ақ Таиландта, Лопбури провинциясының Fort Narai-дағы Тайланд Корольдік армиясының (RTA) Арнайы соғыс орталығында өткізілді, ал партизандық және "командалық" техникаларды Тайланд Корольдік полициясының (RTP) Полиция әуелік жабдықтау бөлімі (PARU) өзінің Phitsanulok және Hua Hin оқу лагерлерінде оқытты. Рейнджерлер/LRRP курстары Оңтүстік Вьетнамдағы Nha Trang қаласындағы Американың әскери көмек көрсету командасының (MACV) Recondo мектебінде және Таиландтың Narai фортында орналасқан RTA Recondo мектебінде өткізілді. Қосымша SF және SEAL жаттығулары АҚШ-тың Солтүстік Каролина штатындағы Fort Bragg, Сан-Диего қаласындағы Коронадо әскери-теңіз амфибиялық базасында және Филиппиндегі Subic Bay әскери-теңіз базасында жүргізілді. Тайваньнан келген қытайлық нұсқаушы ұшқыштар KAF Battambang әуе академиясына ұшқыштарды оқыту үшін жіберілді, ал кхмер курсанттары мен ұшқыштар экипаждары L 19, O 1, UH 1, T 28, AC 47, EC 47, AU 24 және C 123 оқуларына Оңтүстік Вьетнамға, Таиландқа және АҚШ-қа жіберілді. Хмер ұшқыштарының жоғары курстары мен арнайы дайындығын Нахон-Патхом провинциясындағы RTAF Kamphaeng Saen Flight Training School-де тай инструкторлары және Таиландтағы Udon, U Tapao және Takhli әуе базаларындағы 56-шы арнайы операциялар қанатының американдық кеңесшілері жүргізді, ал басқалары Оңтүстік Вьетнамдағы Bien Hoa әуе базасында бақылаушылар курстарына қатысуға жіберілді. Сондай-ақ, Флорида штатындағы Pensacola әскери-теңіз базасында АҚШ әскери-теңіз флотының оқу курстарына қатысып, Австралияның Виктория штатындағы Корольдік Австралия әуе күштерінің (RAAF) East Sale әуе базасында курстарға қатысты. Он төрт камбоджалық әскери-теңіз офицері АҚШ-қа әртүрлі әскери-теңіз оқу орындарында жоғары курстарға қатысу үшін жіберілді. Сегіз оқушы АҚШ-тың Мэриленд штатындағы Аннаполистегі (USNA) әскери-теңіз академиясына, ал екі аға офицер Ньюпорттағы (Род-Айленд) әскери-теңіз колледжіне және Афинадағы (Грузия) әскери-теңіз жабдықтау корпусының мектебіне (NSCS) оқыды. Тағы төрт оқушы Маре аралындағы әскери-теңіз кеме жасақтауындағы (MINSY) және Калифорния штатындағы Vallejo қаласындағы жағалаудағы әскери-теңіз операциялар орталығында шағын қайық тактикасы мектебінде оқыды.