Кіріспе

Сурендранатх Дасгупта (18 қазан 1887 - 18 желтоқсан 1952) – санскрит және шығыс философиясы саласындағы үнді ғалымы.

Отбасы және білім

Сурендранатх Дасгупта 1885 жылғы 18 қазанда Бенгалияның Куштия қаласында (қазіргі Бангладеш) Вайдия отбасында дүниеге келді. Оның туған күні Ашвин айының Дашами Шукласына (яғни оныншы күні) сәйкес келіп, Дюшера мен Дурга Висаржан мерекелерімен бірге болды. Оның әулеттік үйі Барисал ауданындағы Гойла ауылында орналасқан. Ол Калькуттадағы Рипон колледжінде оқып, санскриттің мәртебелі түлегі болды. Кейін 1908 жылы Калькуттадағы Санскрит колледжінен магистр дәрежесін алды. 1910 жылы Калькутта университетінен батыс философиясы бойынша екінші магистр дәрежесін алды. Профессор Дасгупта Үндістанның алғашқы кинорежиссері және Бомбей киностудиясының негізін қалаушы Химаншу Райдың кіші қарындасы Химани Девиге үйленді. Олардың алты баласы болды: үш қызы – Майтрейи Деви (Сен) (1914–1989), Читрита Деви (Гупта) (1919–2006) – екеуі де танымал жазушылар болды, және Сумитра Мажумдар; үш ұлы – Субхаю Дасгупта, Сугата Дасгупта және профессор Субахари Дасгупта, олар да ел құруға бағалы үлес қосты. Сумитра Мажумдар, ең кіші және соңғы тірі қалған баласы, 2008 жылдың қыркүйегінде Гоада қайтыс болды. Оның немерелерінің бірі (Читрита Девидің қызы) профессор Лали Чаттерджи – АҚШ-та тұратын белгілі астрофизик. Дасгупта 1916 жылы Гриффит сыйлығын, ал 1920 жылы Үндістан философиясы бойынша докторлық дәрежесін алды. Махараджа сэр Маниндра Чандра Нанди оны Еуропаға барып, еуропалық философияны оның бастау көздерінде зерттеуге шақырды және оның зерттеу сапарының барлық шығындарын (1920–1922) жомарттықпен қаржылады. Дасгупта Англияға барып, Кембридж университетінде философия ғылымының докторы Дж. М. Е. Мактаггарттың жетекшілігімен зерттеуші студент ретінде өзін таныстырды. Осы кезеңде Кембридж университетінің баспасы «Үнді философиясының тарихы» атты алғашқы томды жариялады (1921). Ол сондай-ақ Кембриджте лекция оқушы болып тағайындалды және Париждегі Халықаралық философиялық конгресте Кембридж университетін өкілдік етуге тағайындалды. Лондондағы Аристотель қоғамының, Англияның жетекші философиялық қоғамының және Кембридждегі Моральдық ғылым клубының пікірталастарына қатысуы оған жеңілмейтін даушыл репутациясын әкелді. Уорд пен Мактаггарт сияқты философияның көрнекті ұстаздары, оның оқушылары, оны өздерінің шәкірті ретінде емес, әріптесі ретінде қарады. Ол қазіргі еуропалық философия бойынша жазған терең диссертациясы үшін Кембридж докторлық дәрежесін алды. Париж конгресіндегі сөздері мен пікірталастары оған 1924 жылы Неапольдегі Халықаралық конгреске шақыру алды, онда ол Бенгалияның білім беру департаментінің және Калькутта университетінің өкілі ретінде жіберілді. Кейіннен ол 1926 жылы Гарвардтағы Халықаралық конгреске Бенгалия үкіметінің делегациясы ретінде жіберілді. Осыған байланысты ол Чикагода Харрис қорынан лекция оқыды, сонымен қатар АҚШ-тың оннан астам университетінде және Венада лекциялар сериясын өткізді, онда оған жарықтандырылған құрмет грамотасы және өзінің қола бюсті сыйланды. 1925 жылы Ленинградтағы Ғылым академиясының екінші жүз жылдық мерейтойына шақырылды, бірақ үкімет рұқсаты болмағандықтан қатыса алмады. 1935, 1936 және 1939 жылдары Римге, Миланға, Бреслауға, Кенигсбергке, Берлинге, Боннға, Кёльнге, Цюрихке, Парижге, Варшаваға және Англияға қонақ профессор ретінде шақырылды.

Мансап

Оның ұстаздық мансабы Раджшахи колледжіндегі қысқа мерзімді лекциялық қызметтен басталды. Кейін ол Читтагонг колледжінде санскрит және бенгал тілінің профессоры болды. Біраз уақыттан соң ол аспирантураға оралып, Калькутта университетінен философия докторы ғылымын қорғады, содан кейін Англияға барып, Кембридж университетінде екінші докторлық диссертациясын жазды. 1924 жылы елге оралғаннан кейін Дасгупта Президенттік колледжде философия профессоры болып жұмыс істеді. Кейін ол Санскрит колледжінің директоры болды, одан кейін Калькутта университетінде профессорлық қызметке көшті. 1932 жылы Үндістан философиялық конгресінің президенті болып сайланды. Оның жеке философиясы Тәуелді Даму Теориясы деп аталды. Оның белгілі шәкірттерінің қатарында Мирча Элиаде және Дебипрасад Чаттопадьяя сияқты ғалымдар бар. 1941 жылы Дасгуптаның әйелі Химани Мадхури Дасгуптамен қарым-қатынасы ушығып, 1945 жылы ол әріптесі және бұрынғы студенті Сурама Митраға (10 қыркүйек 1907 – 12 маусым 1998) үйленді. Сурама Дасгупта Кембридж университетінде аспирантураны бітіріп, 1948 жылы Кембриджден философия ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Ол Лакхнау университетінің философия кафедрасында оқытушы болып жұмыс істеді. Дасгуптаның бұрынғы әйелі оның қайтадан үйленгеніне наразылық білдірді, олар Сурендранатхпен ажырасқан жоқ деп мәлімдеді. Варшава университеті оны Ғылым академиясының құрметті мүшесі етіп тағайындады. Ол Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болып сайланды. Париждегі "Дүние достары қоғамы" оған ерекше құрмет көрсетті, ал Париж университетінің санскрит профессоры, әйгілі Луи Рену оған кейін былай деп жазды: "Сіз біздің арамызда болғанда, Санкара немесе Патанджали қайта туғандай және біздің арамызда жүргендей сезіне бастадық". Мейірімді, қарапайым және жұмсақ мінезді болғанымен, Дасгупта ғалымдар мен философтарға қарсы тұрудан ешқашан тартынбады. Неапольде өткен екінші Халықаралық философиялық конгресінде Дасгуптаның баяндамасының негізгі тезисі Бенедетто Кроче (1866-1952) философиясы Дхармакиртти және Дхармоттараның бұрын айтқандарымен сәйкес келеді, ал Кроче қайда ерекшеленсе, ол (Кроче) қателік жасады. Ішкі келіспеушіліктерге байланысты Кроче конгреске қатысуға ниеттенбеді, бірақ Дасгупта оның философиясына қарсы шығып, оны ашық конгресте екінші дәрежелі екенін дәлелдемек болғандықтан, ол қатысуға мәжбүр болды. Ол сондай-ақ Буддалық ғалым Луи де Ла Валле Пуссенге де қарсы шықты, ал төрағалық еткен Дж. М. Е. МакТаггарт болған шағын жиналыста оның пікірін сынады. Аристотельдік қоғамның отырыстарында Дасгупта қарсыластарына қорқыныш тудырды, оның әдісі әрқашан олардың қателіктерін көрсету болды. Ол осы әдісті көптеген ғалымдарға, әсіресе Федор Щербацкойға (Шчербацкий) (1866-1942) және Сильвен Левиге (1863-1935) қолданды.

Үнді философиясының тарихы

Бенгал губернаторы лорд Рональдшай Читтагонг колледжіне келгенде профессор Дасгуптамен ұзақ сөйлесіп, оның әсеріне қатты түскендіктен, «Үнді философиясы тарихының» бірінші томын оған арнауын тіледі. Бастапқыда Дасгуптаның жоспары – Үндістанның ой-пікір жүйесін бір томдық кітапта жазу еді. Сондықтан ол қолжетімді материалдарды бір кітапқа сыйымды етуге тырысты. Бірақ ол Үндістанның түкпір-түкпірінен материалдарды жинаған сайын, жарық көрген және жарияланбаған мәтіндердің көптеген үлкен жиынтығы пайда болды, ал жұмыстың жоспары оларды пайдалануға тырысқан сайын кеңейе берді. Бұл – санскрит, пали және пракрит тілдеріндегі түпнұсқалық дереккөздерден жүйелі түрде Үнді ой-пікірінің тарихын жазудың алғашқы және жалғыз әрекеті болды. XIV ғасырдағы Мадхавачарьяның «Сарва дарсана самграха» еңбегінде Үндістанның түрлі философиялық мектептерін қарастыруға жасалған шағын тәсілді кездестіруге болады. Бірақ ондағы мағлұмат өте қысқа, ал еңбек философияның барлық жүйелерін толыққанды қарастырмайды. Осы серияда автор тарихи және сын тұрғысынан түрлі көздерден, оның ішінде көп бөлігі жарияланбаған қолжазбалардан, Үнді ой-пікірінің дамуын түрлі салаларда іздеді. Ол Үнді ой-пікірінің қасиетті, жасырылған қазыналарын ашу үшін ешқандай қиындықтан тайынбады және үлкен еңбек етті. Бастапқыда бір том жазуды жоспарлаған ол, кейін оны бес томдық серияға бөлуді ойлады. Ол бұл алып жұмысты жалғыз өзі, шын ниетпен, теңдесі жоқ құлшыныспен және ынтамен атқара бастады. 1942 жылы Санскрит колледжінен зейнеткерлікке шығып, Калькутта университетінде Георг V патшаның Психикалық және Моральдық ғылымдарының профессоры болып тағайындалды. Ол үш жыл бойы жұмыс істеді және Стефанос Нирмаленду дәрістерін діндер тарихы бойынша оқыды. 1940 жылдан бері жүрек ауруымен ауырған болатын, бірақ түрлі іс-әрекеттерін және зерттеу жұмыстарын жалғастырды. 1945 жылы Калькутта университетінен зейнеткерлікке шығып, профессор Кит қайтыс болғаннан кейін бос қалған Эдинбургтегі Санскрит профессоры лауазымына ұсынылды. Дәрігерлер де Англияға сапарға шығуға кеңес берді. Англияға келген соң, ол қайтадан ауырып қалды. 1945 жылдың қараша айында Кембридж университетінің Тринити колледжінде индуизм тақырыбында соңғы лекциясын оқыды. Содан бері ол қатты жүрек ауруынан төсекке жатты. Англияда болған кезінде денсаулығы нашар болғанына қарамастан, ол жақын студенттерімен үнемі байланыста болды. Ол Англияда бес жыл (1945–1950) тұрды. Осы уақытта ол Кембридж университетінің баспасында «Үнді философиясы тарихының» төртінші томын, Калькутта университетінде «Санскрит әдебиеті тарихының» төртінші томын, Калькуттадағы баспасында «Рабиндранатх – ақын және философ» кітабын және бенгал тілінде эстетика туралы кітапты жариялады. 1950 жылы Лакхнауға оралды. 1951 жылы, Пандит Джавахарлал Нерудің достық көмегімен «Үнді философиясы тарихының» бесінші және соңғы томын жазуға кірісті. Ол сондай-ақ өзінің философиялық жүйесін екі томдық етіп жазуды жоспарлаған. Достары мен студенттері одан өзінің еңбегін аяқтауын бірнеше рет өтінді. Бірақ ол Үнді философиясы бойынша жұмысын өмірінің қасиетті миссиясы деп қарады және осы мақсатқа арналғанмын деп санады. Ол берік нық қадаммен және талмайтын адалдықпен өмірлік миссиясын аяқтауға жақын болды. Өмірінің соңына дейін осы мақсатпен жұмыс істеді және 18 желтоқсан 1952 жылы қайтыс болғанға дейін бірнеше сағат бұрын бір бөлімін толық аяқтады. Өмірінің соңғы күні таңертең және түстен кейін Оңтүстік шаивизм бөлімінің соңғы тарауында жұмыс істеді. Ол кешкі сегізде қазіргі психология проблемаларын талқылап жатқанда бейбіт түрде қайтыс болды.