Кіріспе
Германиядағы тарихи аумақтық бөлшектеу. Kleinstaaterei („кіші мемлекеттер дәуірі“) сөзі – 19-шы ғасырдың басында Германияның аумақтық бөлшектелуін сипаттау үшін пайда болған сынды термин. Бұл термин негізінен Германия Конфедерациясының аумақтық бөлшектелуіне қатысты болғанымен, Киелі Рим империясының одан да күшті аумақтық бөлшектелуіне де қолданылады. Осы кезеңде Германия көптеген дербес, шағын және орташа өлшемдегі рухани және дүниелік княздықтар мен еркін императорлық қалаларға бөлінген. Олардың кейбіреулері бір қаладан немесе императорлық аббаттың монастырының жерінен де кішкентай болды. 18-шы ғасырдың кез келген уақытында Германиядағы мемлекеттердің саны 294-тен 348-ге дейін, тіпті одан да көп болды деген болжамдар бар. Дегенмен, 19-шы ғасырдың басында неміс медиатизациясы басталғаннан кейін мемлекеттердің саны тез азайды. Аумақтық бөлшектеуге себеп – көптеген мемлекеттердің кездейсоқ түрде қалыптасуы немесе династиялық мемлекеттердің мұрагерлік арқылы бөлінуі болды. Осының салдарынан Киелі Рим империясының көптеген мемлекеттері біртұтас емес жерлерден құралды, нәтижесінде көптеген анклавтар мен эксклавтар пайда болды. Аумақтық бөлшектеудің мысалы – жас Вильгельм фон Гумбольдт пен оның достарының 1789 жылдың жазында Брансвик-Вольфенбюттель княздығының астанасы Брансвиктен Францияға жасаған саяхаты. Париж революциялық оқиғаларын бақылау үшін Гумбольдт тобы француз шекарасына жеткенге дейін алты герцогтық, төрт епископтық және бір еркін императорлық қаласы (Аахен) арқылы өтті.
The word Kleinstaaterei (, "small state ery") is a pejorative term coined in the early nineteenth century to denote the territorial fragmentation of Germany. While the term referred primarily to the territorial fragmentation of the German Confederation, it is also applied by extension to the even more extreme territorial fragmentation of the Holy Roman Empire. In this period, Germany was split into a great number of nearly sovereign small and medium sized secular and ecclesiastical principalities and free imperial cities, some of which were little larger than a single town or the surrounding grounds of the monastery of an Imperial abbey. Estimates of the total number of German states at any time during the 18th century vary, ranging from 294 to 348, or more. However, the number of states rapidly decreased with the onset of German mediatisation in the early 19th century. Territorial fragmentation was compounded by the fact that, due to the haphazard territorial formation of many states or the partition of dynastic states through inheritance, a very large number of Holy Roman Empire states were constituted of non contiguous parts, which resulted in countless enclaves and exclaves. An example of the territorial fragmentation is the story of how a young Wilhelm von Humboldt and his friends traveled from Brunswick, capital of the Principality of Brunswick Wolfenbüttel, to France in the summer of 1789. In order to observe the revolutionary events unfolding in Paris, Humboldt's party entered and exited six duchies, four bishoprics and one free imperial city (Aachen) before reaching the French border.
Тарих
Куәтті және тәуелсіз неміс тайпалық герцогтықтары, Каролингтер империясының құлдырауынан және 9 ғасырда Шығыс Франк мемлекетінің құрылуынан бұрын пайда болған, Киелі Рим империясының федеративтік сипатын қалыптастырды. Еуропаның басқа патшалықтарынан өзгеше, императорлық княздар кеңесі 898 жылы Каролингтер әулетінің таусылуынан кейін патшаны аумақтық герцогтардың арасынан сайлады. Бұл жүйе өз мүдделерін және тәуелсіздігін дамытуға ұмтылған жергілікті билеушілердің, көбінесе егемен билеушіге қарсы көтеріліп, дауларды соғыс алаңында шешуге мәжбүр еткендіктен, күшті орталықтандырылған монархияның қалыптасуына кедергі келтірді. 1245-1312 және 1378-1433 жылдар аралығындағы императорлық аралық кезеңдер саяси тұрақсыздықты күшейтіп, Швабия қалалары лигасы, Ганза лигасы және Швейцария конфедерациясы сияқты қауымдық қозғалыстарды жандандырды. Аумақтық княздардан феодалдық иелік алған кішігірім аумақтық дворяндар арасындағы қақтығыстар Тюрингия графтарының соғысына және одан әрі аумақтық фрагментацияға әкелді. Көптеген 10-13 ғасырларда неміс патшалары мен императорлары құрған еркін императорлық қалалар бастапқыда императордың тікелей вассалдары болған императорлық дворяндар (Вогттар) басқарды. Бұл қалалар бірте-бірте тәуелсіздікке ие болды, өйткені олардың патриций қалалық билеушілері әкімшілік және сот ісін толық бақылауға алды. Франция сияқты басқа еуропалық патшалықтарда саяси шоғырлану мен орталықтандыру идеяларының нәтижесінде біртұтас ұлттық мемлекеттер пайда болған кезде, 1438 жылдан бастап Киелі Рим империясын басқарған және 1806 жылға дейін императорлық тақты толық иеленген Габсбургтер әулеті (1742-1765 жылдар аралығындағы қысқа үзіліс есебінен) Австрия герцогтығын, Богемия Корольдігін және Венгрия Корольдігін басқарды. Габсбургтер отбасы Бурбон Франциясына және Осман империясына қарсы, кең, көп қабатты және көп ұлтты аймақтың орталығында ұзақ мерзімді династиялық билікке бағытталған Ұлы стратегиялық саясатын ұстанды. Императорлық жерлер патриотизм мен ұлттық сезімге қайшы келетін буферлік аймақтарды сақтап қалуға қызмет етті. 1495 жылы император Максимилиан I империяны реформалауға тырысты. Императорлық жоғары сот (Reichskammergericht) құрылды, императорлық салықтар енгізілді және Императорлық диетаның (Reichstag) өкілеттігі арттырылды. Алайда, реформалар империяның аумақтық фрагментациясының жалғасуына байланысты сәтсіз аяқталды. Протестанттық реформация империяның тұтастығына үлкен қауіп төндірді. 1546 жылы император Карл V: «Біз қазір араласпасақ, Германияның барлық мемлекеттері сенімнен айырылу қаупіне ұшырайды», - деді. 1548 жылы Аугсбургте ол Германиядағы діни араздықты татуластыруға тырысты, бірақ оның орнына жаңа протестанттық қарсылықтарды тудырды. 17 ғасырда Пруссия Корольдігі екінші басым держава ретінде пайда болды, ол империя шекарасынан тыс едәуір неміс емес аумақтар мен жерлерді де қамтыды, сонымен қатар Германияның негізгі бөлігін алып тастады. Осы екі мемлекеттен басқа, Киелі Рим империясы жүздеген кішкентай, неміс тілінде сөйлейтін княздықтардан тұратын, олардың көпшілігі кейде Саксен-Кобург сияқты күрделі атауларда көрініс тапқан, кейде династиялық бөліністерден (феодалдық фрагментациядан) туындаған; олардың кейбіреулері патшалық некелер арқылы біріктірілді, бірақ нәтижесінде пайда болған мемлекет көбінесе жалғасқан аумақ емес еді. Ерте заманауи кезеңде бұл шағын мемлекеттер әскери, сот және экономикалық әкімшіліктерін жаңғыртты. Бұл империя деңгейінде мүлдем болмады, ал император саяси немесе әскери ықпалы жоқ феодалдық конфедеративтік тұлғадан көп емес еді. Реформациядан кейін империяның кішігірім мемлекеттері діни бағыт бойынша бөлінді. Рим-католик әулеттері басқарған мемлекеттер протестанттық әулеттер басқарған мемлекеттермен отыз жылдық соғыста және басқа да қақтығыстарда күресті. Тек Пруссия канцлері Отто фон Бисмарк Пруссияның корольдік үйі Гогенцоллерндердің басшылығымен біртұтас неміс мемлекетін біртіндеп құрғаннан кейін ғана 1871 жылы Германия империясының құрылуымен Kleinstaaterei толығымен аяқталды. (Жалғыз қалған шағын мемлекеттер - Люксембург пен Лихтенштейн - неміс тілді әлемнің шетінде орналасқан.) Германия империясының құрылуы негізінен неміс ұлттық мемлекетін құрды. Германия империясы Австрия-Мажарстанның жартылай неміс, бірақ көпұлтты Габсбургтер аймақтарын алып тастағанмен, оның құрамына шығыс Пруссияның кейбір бөліктерінде...
Қазіргі неміс тілінде
Бүгінде Kleinstaaterei термині кейде неміс БАҚ-тарында және басқа жерлерде Германияның федералистік саяси жүйесін сын тұрғысынан сипаттау үшін метафоралық мағынада қолданылады, әсіресе реформалар бойынша шешім қабылдаудағы тиімсіздігіне сілтеме жасап, олар Германияның штаттарының (жерлерінің) жауапкершілігінде болып, сол себепті 16 әкімшіліктің қарауында қалады. 2010 жылдан бері Kleinstaaterei көбінесе білім беру саясаты мәселелерінде қолданылады, мысалы, бір штаттан екіншісіне көшіп келген отбасылардың балалары үшін әртүрлі мектеп жүйелерінің тудырған қиындықтары туралы сөз болады.