Кіріспе

Украинаның Запорожье қаласында орналасқан өзен аралы және ұлттық парк, Запорожьедегі Днепрдегі арал.

Хортиця (Хортиця, ) – Днепр өзеніндегі ең үлкен арал, ұзындығы шамамен километрге жетеді және ені километрге дейін созылады. Арал Хортиця ұлттық қорығының бір бөлігі болып табылады. Украина. Арал Украина тарихында, әсіресе Запорожье казактары тарихында маңызды рөл атқарды. Аралдың флорасы және фаунасы ерекше, оған емен тоғайлары, шырша ормандары, шалғындар мен дала кіреді. Аралдың солтүстік бөлігі өте жартасты және биік (өзен арнасынан жоғары көтеріледі), ал оңтүстік бөлігі салыстырмалы түрде төмен және Днепр суларымен жиі суға батып жатады.

География және орналасуы

Запорожье (тікелей аудармасы – "сарқырамалардың ар жағында") өзінің атын Днепр өзенінің тоғызыншы сарқырамасынан төмен жатқан географиялық аймақтан алады (Днепр сарқырамаларына қараңыз). 1930 жылдары Днепр су электр станциясы салынған кезде, бұл сарқырамалар суға батты. Аймақтың түпкілікті тасты жер екенін дәлелдейтін тек гранитті жартастар ғана қалды. Хортицадағы Савутин төбесінде, сол аттас шатқалдың жанында "Запорожье үш тірегі" деп аталатын үш электр тарату мұнарасы орналасқан, олар Днепр өзенін кесіп өтетін 150 кВ қуат желісінің бөлігі болып табылады.

Тарих

Хортица соңғы бес мыңжылдықтан бері үздіксіз қоныстанған. Жақын маңдағы басқа аралдарда да прото-үнді-еуропалық және скифтік кезеңдерде қарқынды қоныстанудың іздері бар. Кіші Хортица аралы скифтік қалдықтарымен және қираған казак бекінісімен белгілі. 1927 жылы су электр стансасы салынып жатқанда қазылған Средины-Стих (Хортицаның солтүстік-шығысында) аралы Средины-Стог мәдениетіне атын берді. Ерте орта ғасырларда Хортица варягтардан гректерге дейінгі сауда жолының маңызды орталығы болды. Император Константин VII өзінің «De Administrando Imperio» трактатында өзен төменінен Сент-Джордж аралын атап көрсетеді. Ол рустар бұлақтардан өтетін кезде көшпелі печенегтердің жеңіл олжасына айналатынын айтады. Киев князі Святослав I 972 жылы бұлақтардан өтуге тырысқанда шабуылға ұшырап қаза тапты. «Сич» деп аталатын бекініс туралы ең алғашқы жазба Кіші Хортица аралында орналасқан және Волын князі Дмитрий Вышневецкий құрған. Кіші Хортица аралы Хортицадан 20 есе кішідір. Бірінші Хортица Сичі алты жыл (1552–1558) болды. Сапорожская Сич орналасқан тағы бірнеше жер бар (Запорожье аймағы), бұлақтан төмен орналасқан. Олардың сегізі бар: Базавлюк (1593–1630), Мыкытын (1628–1652), Хортомлык (1652–1709), Камин (1709–1711), Олешкив (1711–1734), Пидпильна (1734–1775). Бұл жерлердің бәрі өзен арғы жағында орналасқан. Богдан Хмельницкий басқарған көтеріліс 1648 жылы Мыкытын Сичінде басталды. Аңыз бойынша, казактар Хортицада Осман империясының сұлтан Мехмед IV-ке Сапорож казактарының жауабын жазған. 1775 жылы Екатерина II-нің бұйрығымен орыс генералы Техели Сичті жойды, нәтижесінде көптеген запорожье казақтары Кавказ аймағындағы Кубань өзеніне қоныстанды. Бұл казактар кубань казактары деп аталды. Запорожье казактарының бір бөлігі Дунай арқылы өтіп, Осман сұлтанының вассалы болды. Олар Дунай өзенінің сағасында тұрды. 1830 жылы олардың көпшілігі көшіп, Азов теңізінің жағалауында (Мариуполь мен Бердянск арасында) жаңа сич құрды. Сапорожская Сичтің соңғы Кошевой атаманы (басшысы) Петр Калнышевский 85 жасында Соловецкий аралындағы монастырға қамалды. 25 жыл түрмеде отырғаннан кейін ол босатылып, 113 жасында монастырда көзі нашарлап қайтыс болды. 1789 жылы патша Балтық порты Гданьск (Данциг) қаласынан меннониттерді Ресей империясының кең далаларына қоныстануға шақырды. Олардың бірі Хортица аралында орналасқан. Олар құнарлы арал топырағында егін өсірді. Олардың табысты бизнесінің бірі Хортицаның ормандық алқаптарынан ағаш сату болды. 1916 жылы меннониттер Хортица аралын Александровск қалалық кеңесіне сатты (Қортица колониясын қараңыз). 1965 жылы Хортица аралы «тарихи және мәдени қорық» деп жарияланды. 1974 жылы Днепр бұлақтары мемлекеттік тарихи-мәдени қорығы құрылды, ол Хортица аралы, іргелес аралдар мен тастарды, сондай-ақ Днепрдің оң жағалауының бір бөлігін қамтыды. Қорықтың жалпы ауданы 1993 жылы ұлттық мәртебе алды.

Ұлттық резерв

Қорықтың басым бөлігі (тарихи саябақ) Запорожье казақ мұражайын қамтиды, онда казақтардың ат спорты көрсетіледі. Мұражай ғимараты заманауи, ландшафтқа үйлесімді орналасқан, солтүстік жағынан Днепр гидроэлектр станциясының әсем көрінісі ашылады. Мұражай 1983 жылғы қазан айында Запорожье тарихы мұражайы ретінде ашылды. Мұражай жобасы Украина Мәдениет министрлігі және Держбуд мекемесі 1970 жылғы желтоқсан айында бекітілді. Мұражайдың көрме алаңы және келесі тақырыптарды ұсынып тұрды: ежелгі Хортица, Запорожье казактарының тарихы және социализм құрылысы дәуіріндегі Запорожье тарихы. Төрт диорама бар: "Святославтың тасқын сулардағы шайқасы" (авторы М. Овьечкин), "1768 жылы Запорожье Сішіндегі кедей казактардың көтерілісі" (М. Овьечкин), "Днепр ГЭС-інің салынуы" (В. Троценко), "1943 жылғы қазан айында Запорожье қаласына түнгі шабуыл" (М. Овьечкин). Мұражайдың бір бөлігі Жоғарғы Хортицада орналасқан Запорожье емені болды. 1992 жылы мұражай экспозициясы жаңадан жасалды. Мұражайда тас дәуірінен скиф дәуіріне дейін және 20-ғасырға дейінгі экспонаттар қойылған.