Кіріспе

Чортица колониясы (Хортицкий ауданы, Запорожье) – Екатеринослав губерниясының Екатеринослав уезінің бір бөлімі болған. Екатерина II кезінде аймақ, Запорожье Сішінің таратылуынан кейін Ресей империясына қосылды. Ол Плаутдиец тілінде сөйлейтін қоныс аударушыларға (жақсырақ орыс меннониттері деп белгілі) Хортица аралының солтүстік-батысына қоныстану үшін берілді. Бұрынғы колонияның аумағы қазір Запорожье қаласы мен оған іргелес Запорожье ауданы арасында бөлінген. Запорожье қаласының ішінде Вознесенский және Хортицкий аудандарының құрамына кіреді. Чортица 1789 жылы Висла дельтасынан келген голланд текті меннониттермен негізделді және көптеген ауылдардан тұрды. Бұл Ресей империясындағы меннониттердің алғашқы қонысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында осы ауылдарда тұрған меннониттер эмиграцияға кетті, эвакуацияланды немесе депортацияланды, ал Кеңес Одағының ыдырауынан кейін эмиграцияға кеткендердің саны көбейді. Сондықтан бүгінде бұл аймақта аз ғана меннониттер қалды. Кеңес Одағы құрылғаннан кейін колония Хортицкий ауданына, ал кейіннен Запорожье ауданының алдына айналды. 1929-30 жылдары Кеңес Одағының "коренизация" саясаты шеңберінде, ол неміс тілі мен мәдениетін дамытуға бағытталған ұлттық ауданға айналды.

Өмірбаян

Висла дельтасы меннониттері, көбінесе голланд тегінен шыққан, Польша Корольдігінің Висла дельтасында 16 ғасырдың ортасынан бері өмір сүрді. Халықтың жылдам өсуіне байланысты, қосымша егістік жер табу алаңдатарлық мәселе болды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісі кезінде аймақ Пруссия Корольдігінің құрамына өткенде, пруссиялық үкімет меннониттерге жер алуды қиындататын заң қабылдады. Бұл көптеген меннониттерді жақын қалаларға, әсіресе Данцигке, жақсы мүмкіндіктер іздеуге итермеледі. Ауыл шаруашылығын ресейлік экономиканың тірегі деп есептеген Екатерина II 1763 жылы еуропалықтарды Ресейдің бос ауыл шаруашылығы жерлерін өңдеуге шақыратын манифест жариялады. Жер алу мүмкіндігі Ресейдің барлық аймақтарында болғанымен, ең ірі учаскелер Саратовтан оңтүстікке қарай Волга өзенінің жағалауында және суайдынында орналасқан. Бұл аймақтағы орыс еместердің қоныстануы шығыстан келетін моңғол шапқыншылығына қарсы қорғаныс аймағы қызметін атқарды. 1774 жылы орыс-түрік соғысынан кейін, Потемкин Оңтүстік Ресейдің генерал-губернаторы болып тағайындалғанда, қоныстану күштей түсті, оған Осман империясының сұлтанынан жақында алынған жерлер де кірді. Қоныстану агенттері Еуропаның барлық аймақтарындағы адамдарға патшалық жерлердің қолжетімділігін жарнамалады. Олардың бірі Георг фон Траппе болды, ол 1786 жылы Данцигтегі меннониттерге келді. Меннонит қауымдары Якоб Хөппнер мен Йохан Бартш есімді екі өкіл сайлады. Траппе оларды 1786 жылдың күзінде үкімет қаржысы есебінен Ресейге аттандырды. Олар алдымен Ригаға, содан кейін құрлық бойынша саяхаттап, қараша айының соңында Днепрге жетті. Олар өзенмен төмен ағып, қолайлы жер іздеді. Кременчук қаласында Потемкинмен кездесіп, мамыр айында Екатеринаға таныстырылды, ол жаңа аумақтарын тексеріп отырған еді. Олар қоныстануға жарамды жер тапқаннан кейін Санкт-Петербург арқылы үйлеріне оралды, онда олар тәж мұрагері Павелмен кездесіп, Траппе берген уәделерді растады. Артықшылықтарға діни бостандық кепілдігі, әскери қызметтен босату, әр отбасы үшін 70 гектар (175 акр) тегін жер, сот ісінде ант беруден босату, өз мектептерін ашып, өз тілінде оқыту мүмкіндігі, таверналар ашуға шектеу қою және өз сусындарын жасау құқығы кірді. Бұл құқықтар мен артықшылықтар қарапайым орыс шаруаларының мүмкіндіктерінен асып түсті. Барлық қоныс аударушыларға қатысты шектеулер де болды, мысалы, орыс православие шіркеуінің мүшелерін дінге көндіруге тыйым салу және қоныстан тыс жерде үйленгендердің артықшылықтарын жою. Жер мұрагерлікке берілуі мүмкін болды, бірақ ол қоныстың құрамында қалу керек еді. Ферманы бөліп беруге болмайтын, себебі үкіметтің мақсаты – үлгілі шаруашылық тәжірибесін сақтап, оны нашарлатуға жол бермеу еді. Хөппнер мен Бартш оралғанда, төрт отбасы Ригаға аттанғанын және жүздеген отбасы көшіп келуге асыққандарын білді. Батыс Пруссия билігі меннониттердің қоныстарын кеңейтуді шектегенмен, меннониттердің байлығы елден кетуіне мүдделі емес еді. Тек ең кедей отбасыларға ғана паспорттар берілді.

Елді мекен

Меннониттер 1787 жылдың қысында, барлығы 228 отбасымен Ресейге аттанды, 1788 жылдың күзінде Дубровнаға (қазіргі Беларусь) жетіп, қыстады. 1789 жылдың басында олар Днепр өзенімен төмен қарай, қазіргі Херсонға жақын, Днепрдің жағасындағы қоныстанған жеріне сапар шекті. Олардың бастапқы бағыты, жаңадан жанданған орыс-түрік соғысының салдарынан, соғыс алаңына айналды, сондықтан басқа орын іздеу қажет болды. Оларға Александровск (қазіргі Запорожье) маңындағы Днепрдің шағын саласы – Хортицада жаңа жер берілді. Алғашқы жылдар өте қиын болды. Мұңды меннониттер мүлкін арбамен, ал кедейлері баржамен жеткізді. Баржалар келген кезде контейнерлер тоналғанын, құнды заттары ұрланғанын немесе жаңбырдан бүлінгенін көрді. Сол сияқты, өзенмен жіберілген құрылыс материалдары да жеткенше ұрланды. Көшіп келгендердің көп бөлігі – ешқандай шаруашылық білімі жоқ қала жұмысшылары мен қолөнершілер еді, ал шаруалардың арасындағылары құрғақ даланың бұрынғы шаруашылық тәсілдеріне қолайсыз екенін анықтады. Көшіп келгендер арасындағы ішкі шиеленіс, әртүрлі өмір салған фриздік және фламандтық шіркеу тармақтары арасындағы ұзаққа созылған бөлініске байланысты болды және діни басшылықтың болмауымен күшейді. Шіркеу басшылары әдетте қауымның қарапайым мүшелерінен таңдалады және ақысыз пасторлар ретінде өмір бойы қызмет етуі керек еді. Пасторлар өздерін асырауға тиіс болғандықтан, көбінесе шаруашылығы немесе фермасы бар адамдар таңдалып алынды. Пруссиядан тек ең кедей меннониттерге ғана кетуге рұқсат берілгендіктен, қоныс аударғандардың арасында дін қызметкерлері болған жоқ. Бастапқыда отбасылар уақытша баспаналар – шөптен жасалған жер үйлер мен шатырлар салды, ал кейбіреулері арбаларында тұруға тырысты. Хёппнер мен Бартш тұрақты үйлер салды. Жер отбасыларға бөлінді, әрқайсысы өз жерінде тұрды. Аймақтағы тәртіпсіздікті ескере отырып, олар 15-30 отбасыдан тұратын ауылдарда бірігіп тұруды тиімдірек деп тапты. Қиындықтар артқан сайын, қоныс аударушылар Хёппнер мен Бартшты колонияға арналған мемлекеттік ақшаны ұстап тұрды деп айыптады. Екеуі де фламанд шіркеуінен шеттетілді, ал билік Хёппнерді тұтқындауға көндірілді. Бартш өзінің қателігін мойындап, қауымға қайта қабылданды. Біраз уақыттан кейін Хёппнер түрмеден босатылып, Александровскіге көшіп, фриздік топқа қосылды. 1889 жылы Хёппнердің қабіріне колонияның жүз жылдығына арналған ескерткіш орнатылды. Кейін ол Манитоба штатының Штайнбах қаласындағы меннониттер мұражайына көшірілді. Бастапқыда сегіз ауыл құрылды, Хортица – үкіметтік орталық болды. Олардың қатарында Хортицкий ауданы, Эйнладж (Кічкас), Хортицкий аралы (Острив Хортицкий), Кронсвайд (Володимировське), Нойенбург (Малишівка), Нойендорф (Широке), Розентал (Канцеривка) және Шёнхорст (Ручаївка) болды. 1797–1798 жылдары тағы 180 отбасы келіп, Кронсгартен (Половица) және Шёнвизе (Шенвице) ауылдарын құрды. Соңғысы Днепрдің шығыс жағалауында салынған жалғыз ауыл еді. Нижня Хортиця және Бурвальде (Бабурка) 1803 жылы, Кронсталь (Долинске) 1809 жылы, Остервик (Павлівка (Василівський район)) 1812 жылы, Шенеберг (Смоляне (Запорізький район)) 1816 жылы, Блуменгарт (Капустье) және Розенгарт (Новослобидка) 1824 жылы құрылды. 1803 жылы Ресейге меннониттердің келесі толқыны келгенде, олар Молочна қонысын құруға дейін Хортица колониясында қыстады. Жаңа топтың Хортицаға қоныс аударғанда жұмсаған ақшасы осы қонысқа көмектесті.

Чортица волостіндегі елді мекендердің тізімі

Хортица (бүгінгі Верхня Хортиця Жоғарғы Хортица) – Хортица өзенінің бойында, 977 адам, 102 қоныс. Нойендорф (бүгінгі Широке), Томакивка өзенінің үстінде, 1080 адам, 115 қоныс. Эйнлаге (қазіргі Кичкас (Кічкас)) – Днепрдің үстінде, 940 адам, 99 қоныс. Кронсвайд (бүгінгі Володимировське (Володимирівське)), Хадяча өзенінің үстінде, 864 адам, 54 үй. Остервик (бүгінгі Долинське), Сердния Хортица өзенінің үстінде, 855 адам, 121 үй. Розентал (қазіргі Канцеривка (Канцерівка)), Хортица өзенінің үстінде, 796 адам, 81 қоныс. Төменгі Хортица (бүгінгі Нижня Хортиця), Днепрдің үстінде, 784 адам, 107 үй. Бурвалде (бүгінгі Бабурка (Бабурка)), Сердния Хортица өзенінің үстінде, 489 адам, 63 қоныс. Хортица аралы (бүгінгі Хортиця ауданы/аралы (Вознесенівський ауданы) (Хортиця)), Днепрмен қоршалған өзен аралы, 452 адам, 23 қоныс. Нюенберг (бүгінгі Малишивка (Малишівка)), Малишева өзенінің үстінде, 423 адам, 38 қоныс. Шенеберг (бүгінгі Смоляне (Смоляне)), Нижняя Хортица өзенінің үстінде, 405 адам, 56 үй. Кронсталь (бүгінгі Долинське (Остервик) шығыс бөлігі), Сердния Хортица өзенінің үстінде, 376 адам, 60 шаруашылық. Розенхарт (бүгінгі Новослобідка (Новослобідка)), Сердния Хортица өзенінің үстінде, 256 адам, 47 қоныс. Неухорст (бүгінгі Зелений Гай (Зелений Гай Green Grove)), Тернувата өзенінің үстінде (Томакивканың сол жақ саласы), 180 адам, 21 қоныс. Блюменхарт (қазіргі тастап кетілген Капустяне (Капустяне) ауылы), Нижняя Хортица өзенінің үстінде, 172 адам, 42 үй. Кронсвейд (бүгінгі Великий Луг (Великий Луг Great Meadow), Запорожье қаласының бөлігі) Днепрдің үстінде, 144 адам, 9 қоныс. Шонхорст (бүгінгі Ручаївка (Ручаївка)), Томакивка өзенінің үстінде, 105 адам, 93 үй.

Жергілікті билік

Меннониттердің колониялары орыс билігінің аз ғана араласуымен өздерін-өздері басқарды. Ауыл – басқарудың негізгі бірлігі болып табылып, оны сайланған билеуші басқарды және ауыл іштеріне қарайтын мәселелерді шешті. Әр ауыл өз мектебі мен жолдарына қарайтын, сондай-ақ мұқтаждарға көмектесетін. Жер иелері ер адамдар ауылдық жиналыстарда жергілікті мәселелерді талқылап шешті. Барлық Чортица ауылдары бір ауданды құрады, оны суперинтендант және аймақтық бюро басқарды. Олар дене жазасын қолдануға және ауылдарға ортақ мәселелерді шешуге құқылы болды. Сақтандыру және өрттен қорғау, сондай-ақ тәртіпсіздермен және басқа да әлеуметтік проблемалармен аймақтық деңгейде айналысты. Чортица, басқа меннониттік қоныстармен бірге, демократиялық мемлекет ретінде жұмыс істеді, қарапайым орыс шаруаларына қарағанда артық еркіндіктерге ие болды.

Білім

Еуропада міндетті білім беру әлі дамымаған кезде, меннониттік колониялар әрбір ауылда бастауыш мектеп ашты. Оқушылар неміс тілінде оқу мен жазу, арифметика сияқты қолдануға қажетті дағдыларды үйренді. Діни білім де оқытылды, көптеген мектептерде ән салу да болды. Мұғалімдер көбінесе қолөнершілер немесе малшылар болатын, олар оқытуға арнайы дайындықтан өтпеген, сабақтарды өз жұмысына қарай ұйымдастыратын. Оқу бағдарламасы кәсіби мұғалімдер жұмыс істеген сайын дами түсті. XIX ғасырдың соңына қарай, алты сыныпқа дін, неміс, орыс тілдері, арифметика, география, тарих және табиғаттану сабақтары енгізілді, олар сынып деңгейіне сай қиындықтармен ұсынылды. 1842 жылы Хортицада Орталық орта мектеп (Zentralschule) ашылды. Орталық мектепке үш мыңнан астам оқушы келді, колонистердің 8%-ы орта білім алды. 1881 жылы Білім министрлігінің жарлығымен орта мектептерде бірге оқытуға тыйым салынды, нәтижесінде 1895 жылы қыздарға арналған жеке орта мектеп (Mädchenschule) ашу қажет болды. Төрт жылдық орта білім беру бағдарламасында дін, тарих, арифметика, ғылым, орыс және неміс тілдері мен әдебиеті, география, қалампыр және өнер сабақтары оқытылды. Қыздар тігізгіштікке де үйренді. 1914 жылы жеке институт ретінде құрылған мұғалімдерді даярлау семинариясы, орта мектептің екі жылдық білімін үш жылдық бағдарламаға дейін кеңейтті. Үшінші курс студенттері жақын жердегі үлгілік бастауыш мектепте (Musterschule) тәжірибелік сабақтардан өтті. ХХ ғасырдың басында студенттердің саны артып, олар гимназияларға, сауда және коммерция мектептеріне, сондай-ақ Швейцария, Германия және Ресейдегі университеттерге білімін жетілдірді.

Қызыл колониялар

Колонияның халқы өсіп, жер тапшылығы туғандықтан, жаңа қоныстану аймақтары іздестірілді. 1864 жылы Ресейдің Ұлы князі Михаил Николаевичтен жер жалға алынып, Фюрстенланд құрылды, ол 1911 жылы 1800 тұрғыны бар бес ауылдан тұратын. Борозенко 1865 жылы құрылды және 1915 жылы 600 адамнан тұратын бес ауылға жетті. Бергтал (1836), Языково (1869), Неплюевка (1870), Шлачтин және Баратов (1871), Игнатьево (1888) және Борисово (1892) сияқты тағы да колониялар құрылды.

Экономика

1819 жылғы кәсіптер саны 2. Сағатшылар 9. Токарлар 2. Шелекшілер 88. Жүгірткіштер 26. Ағаш ұсталар 16. Төгіштер 49. Тоқымашы 1. Бояушы 25. Киім тігушілер 20. Аяқ киімшілер бірнеше. Сыра қайнатушылар бірнеше. 18 ауылдан, жалпы саны 2888 тұрғын бар диірменшілер. Соңынан экономика дамып, Чортица қонысы гүлденді. 19-ғасырдың барысында Чортица халқы көбейіп, жаңа қоныстар құрылды. 1870 жылы қоныстың бір бөлігі Канадаға көшіп кетті. Чортица – алғашқы меннониттік қоныс болғандықтан, ол «Ескі Қоныс» деп белгілі. Чортицадан Солтүстік Америкаға көшкендер көбінесе «Ескі Қоныс меннониттері» деп аталады және Солтүстік Америкадағы басқа орыс меннониттерінен көбінесе консервативті болып табылады. Қонысқа ортақ жерлерден және кәсіпорындардан түсетін табыс болды. Днепр арқылы жүретін қоғамдық паром жылына екі-үш мың рубль табыс әкелді, 1820 жылы муниципалды мерино қойының саны шамамен мыңға жуық болды, ал спирт зауыты қоғамдық табысқа қосымша кіріс әкелді. Бұл қаражат ірі жобаларға, мысалы, халық санының өсуіне байланысты жаңа қоныстар құруға жұмсалды. Қоныстың алғашқы экономикалық қиындықтары білікті қолөнершілердің күшімен еңсерілді. Чортицадағы өнеркәсіп 19-ғасырдың ортасында дамыды, негізінен диірмен салу және ауыл шаруашылығы машиналарын және сағаттарды өндірумен айналысты. Жерсіз халқының саны артып, олар осы зауыттарда жұмыс таба бастады. Үш ірі зауыт – Lepp & Wallmann, Abram J. Koop, Hildebrand & Pries және екі кіші зауыт – Thiessen und Rempel Чортица мен Розенталда ауыл шаруашылығы машиналарын өндірді. Бұл машиналар меннониттер ғана емес, бүкіл Ресейде пайдаланылды. Кейінірек үш ірі зауыт біріктіріліп, 1917 жылғы революциядан кейін «Сапорошец» таңбасымен тракторлар мен автомобильдер шығарылды. Бизнес 1917 жылғы революциядан кейін бұрынғы меннониттерден тартып алынды және қазір AvtoZAZ Daewoo құрамына кіреді.

Қауіпті жағдайлар

Ұзақ жылдар бойы гүлдену Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918) және одан кейінгі Ресей азамат соғысымен үзіліске ұшырады, бұл Чортица тұрғындарының өмірін қиын жағдайға түсірді. Меннониттер соғыс кезінде дәрігерлер болып қызмет етіп, жараланған әскерлерге көмек көрсетті. Соғыстан кейін қысқа мерзімге неміс әскері Украинаны, соның ішінде Чортицаны да басып алды. 1918 жылдың соңындағы қару тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан кейін неміс әскері шығып кетті. Ауылдарда өздік қорғаныс күштері құрылды, мүмкін, неміс әскерінің көмегімен және қару-жарағымен. Кейбір меннониттер, діни нанымдарына сәйкес әскери қызметке қарсы болғанымен, осы күштерге қатысты. 1917-1921 жылдары коммунистер билікті басып алуға тырысқанда азамат соғысы қызу жүрді. Осы тұрақты төңкеріс кезеңінде Украинада хаостық жағдай болды. Нестор Махноның әскері меннониттік отарларды нысанаға алды. Бастапқыда ауылдар өздік қорғаныс күштерінің көмегімен қорғануға тырысты. Махно Қызыл Армиямен одақтасқаннан кейін, оның күштеріне қарсы тұру мүмкін болмады. 1919 жылдың қазан айының ортасынан желтоқсанның соңғы аптасына дейін Махно әскері колонияның барлық ауылдарын және Екатеринославқа (қазіргі Днепр) дейінгі ауданның көп бөлігін басып алды. Махновшылар отаршылардың үйлеріне шабуыл жасап, өлтірді, зорлады, сондай-ақ жұқпалы аурулар мен тифті таратты. Кейінгі эпидемия жергілікті халықтың шамамен 95%-ын қамтыды, олардың 10%-дан астамы қайтыс болды.

Коммунизм

Коммунистер аймақты басып алғаннан кейін, жер иелерінен астық тартып ала бастады. Көп ұзамай халық аштыққа ұшырап, жұқпалы аурулар тарады. Осы кезеңде меннониттер Канадаға көшіп бару үшін ұйымдаса бастады. 1923 жылы бұрынғы ірі жер иелері, дін қызметкерлері және ішкі қашқынның көп бөлігі негізінен Манитоба және Саскачеванға, Канадалық Тынық мұхиты темір жолы берген несиелердің арқасында Канадаға көшті. 1926 жылы Эйнладж ауылы Днепр су электр станциясының тоғанынан болатын су тасқынына орын беру үшін тасталып қалды. Көптеген Чортица меннониттері 1920-ші жылдардағы декулакизация шараларынан және 1930 жылғы коллективизациядан зардап шекті. Тартып алынған жерлер шаруаларға, көбінесе Коммунистік партия мүшелеріне берілді. 1931 жылдың мамыр айында Чортица ауылының жаңа тұрғындары қалған меннонит жер иелерінен бас тартты. 1929 жылдан 1940 жылға дейін 12000 халқының 1500 ер адамы алыс солтүстікке немесе Сібірге қатаң еңбекке жіберілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Кеңес үкіметі Хортицаның барлық тұрғындарын Сібірге жер аударуды жоспарлаған, бірақ неміс Вермахтының шапшаң ілгерілеуі жоспарды іске асыруға мүмкіндік бермеді. Неміс оккупациясы кезінде халық біршама жақсарды. Бірақ 1943 жылы неміс халқы Рейхсгау Вартлендке көшірілді, ал Вермахт Кеңес Одағынан шегінді. Қызыл Армия Германия аумағына кірген кезде, Совет Одағынан қашуға тырысқан босқындарды ұстады. Кейбіреулері Германияның ішінде жасырынып құтылды, бірақ кеңес азаматтары болғандықтан, одақтастар оларды кеңес үкіметіне қайтарды. Аз ғана адамдарды қоспағанда, Хортицаның бұрынғы тұрғындары Сібір мен Қазақстанға жер аударылды. Олар жай ғана шұғын далаға тасталды. Көптеген адам көз жұмды. Олар Ресейдегі басқа немістердің тағдырымен бірдей болды.

Шашырату

1956 жылы еркін саяхаттау шектеулері жеңілдетілгеннен кейін, бірнеше адам бұрынғы Хортица мекеніне қайтып келді. Бүгінде онда негізінен украиндықтар мен орыстар тұрады. Украиналық ата-анасы немесе жұбайы бар бірнеше меннониттер де сол жерге қоныстанды. Меннонит шіркеулері мен ұйымдарын қазір Запорожье облысында кездестіруге болады. Қазақстанда меннониттер Қарағанды сияқты өнеркәсіптік қалаларда топтасты. 1980-жылдардың аяғында КСРО-дағы көптеген меннониттер Германияға көшіп кетті. Бүгінде Хортицаның бұрынғы тұрғындары мен олардың ұрпақтарының көпшілігі Германия мен Канадада қоныстанған.