Хортица колониясы: Немец қоныс салушыларының тарихы
Chortitza Colony
Хортица колониясы: 1789-да неміс меннониттері құрған, Запорожье маңындағы тарихи аудан. Қазан революциясына дейін Екатеринослав губерниясының бөлігі болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чортица колониясы (Хортицкий ауданы, Запорожье) – Екатеринослав губерниясының Екатеринослав уезінің бір бөлімі болған. Екатерина II кезінде аймақ, Запорожье Сішінің таратылуынан кейін Ресей империясына қосылды. Ол Плаутдиец тілінде сөйлейтін қоныс аударушыларға (жақсырақ орыс меннониттері деп белгілі) Хортица аралының солтүстік-батысына қоныстану үшін берілді. Бұрынғы колонияның аумағы қазір Запорожье қаласы мен оған іргелес Запорожье ауданы арасында бөлінген. Запорожье қаласының ішінде Вознесенский және Хортицкий аудандарының құрамына кіреді. Чортица 1789 жылы Висла дельтасынан келген голланд текті меннониттермен негізделді және көптеген ауылдардан тұрды. Бұл Ресей империясындағы меннониттердің алғашқы қонысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында осы ауылдарда тұрған меннониттер эмиграцияға кетті, эвакуацияланды немесе депортацияланды, ал Кеңес Одағының ыдырауынан кейін эмиграцияға кеткендердің саны көбейді. Сондықтан бүгінде бұл аймақта аз ғана меннониттер қалды. Кеңес Одағы құрылғаннан кейін колония Хортицкий ауданына, ал кейіннен Запорожье ауданының алдына айналды. 1929-30 жылдары Кеңес Одағының "коренизация" саясаты шеңберінде, ол неміс тілі мен мәдениетін дамытуға бағытталған ұлттық ауданға айналды.
Chortitza Colony (Khortytskyi District, Zaporizhzhia) was a volost, a subdivision of the Yekaterinoslav uezd within the Yekaterinoslav Governorate. During the times of Catherine the Great, the area was annexed by the Russian Empire after liquidation of the Zaporozhian Sich. It was granted to Plautdietsch speaking settlers (better known as Russian Mennonites) for colonization northwest of Khortytsia Island. The territory of the former colony is now split between the city of Zaporizhzhia and its adjacent Zaporizhzhia Raion, within Zaporizhia it is part of Voznesenskyi and Khortytskyi districts. Chortitza was founded in 1789 by Mennonite settlers of Dutch ancestry from the Vistula delta and consisted of many villages. It was the first of many Mennonite settlements in the Russian Empire. Because the Mennonites living in these villages emigrated or were evacuated or deported at the end of World War II, or emigrated after the collapse of the Soviet Union, few Mennonites are living in the area today. After establishment of the Soviet Union, the colony was converted into Khortytsia Raion, a predecessor of Zaporizhzhia Raion. In 1929–30 as part of the Soviet policy of korenizatsia, it was converted into a national district promoting development of the German language culture.
Өмірбаян
Висла дельтасы меннониттері, көбінесе голланд тегінен шыққан, Польша Корольдігінің Висла дельтасында 16 ғасырдың ортасынан бері өмір сүрді. Халықтың жылдам өсуіне байланысты, қосымша егістік жер табу алаңдатарлық мәселе болды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісі кезінде аймақ Пруссия Корольдігінің құрамына өткенде, пруссиялық үкімет меннониттерге жер алуды қиындататын заң қабылдады. Бұл көптеген меннониттерді жақын қалаларға, әсіресе Данцигке, жақсы мүмкіндіктер іздеуге итермеледі. Ауыл шаруашылығын ресейлік экономиканың тірегі деп есептеген Екатерина II 1763 жылы еуропалықтарды Ресейдің бос ауыл шаруашылығы жерлерін өңдеуге шақыратын манифест жариялады. Жер алу мүмкіндігі Ресейдің барлық аймақтарында болғанымен, ең ірі учаскелер Саратовтан оңтүстікке қарай Волга өзенінің жағалауында және суайдынында орналасқан. Бұл аймақтағы орыс еместердің қоныстануы шығыстан келетін моңғол шапқыншылығына қарсы қорғаныс аймағы қызметін атқарды. 1774 жылы орыс-түрік соғысынан кейін, Потемкин Оңтүстік Ресейдің генерал-губернаторы болып тағайындалғанда, қоныстану күштей түсті, оған Осман империясының сұлтанынан жақында алынған жерлер де кірді. Қоныстану агенттері Еуропаның барлық аймақтарындағы адамдарға патшалық жерлердің қолжетімділігін жарнамалады. Олардың бірі Георг фон Траппе болды, ол 1786 жылы Данцигтегі меннониттерге келді. Меннонит қауымдары Якоб Хөппнер мен Йохан Бартш есімді екі өкіл сайлады. Траппе оларды 1786 жылдың күзінде үкімет қаржысы есебінен Ресейге аттандырды. Олар алдымен Ригаға, содан кейін құрлық бойынша саяхаттап, қараша айының соңында Днепрге жетті. Олар өзенмен төмен ағып, қолайлы жер іздеді. Кременчук қаласында Потемкинмен кездесіп, мамыр айында Екатеринаға таныстырылды, ол жаңа аумақтарын тексеріп отырған еді. Олар қоныстануға жарамды жер тапқаннан кейін Санкт-Петербург арқылы үйлеріне оралды, онда олар тәж мұрагері Павелмен кездесіп, Траппе берген уәделерді растады. Артықшылықтарға діни бостандық кепілдігі, әскери қызметтен босату, әр отбасы үшін 70 гектар (175 акр) тегін жер, сот ісінде ант беруден босату, өз мектептерін ашып, өз тілінде оқыту мүмкіндігі, таверналар ашуға шектеу қою және өз сусындарын жасау құқығы кірді. Бұл құқықтар мен артықшылықтар қарапайым орыс шаруаларының мүмкіндіктерінен асып түсті. Барлық қоныс аударушыларға қатысты шектеулер де болды, мысалы, орыс православие шіркеуінің мүшелерін дінге көндіруге тыйым салу және қоныстан тыс жерде үйленгендердің артықшылықтарын жою. Жер мұрагерлікке берілуі мүмкін болды, бірақ ол қоныстың құрамында қалу керек еді. Ферманы бөліп беруге болмайтын, себебі үкіметтің мақсаты – үлгілі шаруашылық тәжірибесін сақтап, оны нашарлатуға жол бермеу еді. Хөппнер мен Бартш оралғанда, төрт отбасы Ригаға аттанғанын және жүздеген отбасы көшіп келуге асыққандарын білді. Батыс Пруссия билігі меннониттердің қоныстарын кеңейтуді шектегенмен, меннониттердің байлығы елден кетуіне мүдделі емес еді. Тек ең кедей отбасыларға ғана паспорттар берілді.
Vistula delta Mennonites, mostly of Dutch descent, had lived in the Vistula delta in the Kingdom of Poland from the middle of 16th century. Because of their fast growing population, finding more arable land was a concern. When the region became part of the Kingdom of Prussia in 1772 through the First Partition of Poland, the Prussian Government enacted a law making it difficult for Mennonites to acquire land. This compelled a significant part of the Mennonite population to seek better opportunities in nearby cities, Danzig in particular. Believing agriculture to be the backbone of the Russian economy, in 1763 Catherine II of Russia issued a Manifesto inviting Europeans to farm Russia's unoccupied agricultural lands. Though land opportunities were scattered throughout Russia, the largest tracts available were along the banks and watershed of the Volga River south of Saratov. Colonization by non Russians in that area also served as a buffer zone against invading Mongol hordes to the east. Colonization attempts were intensified in 1774 after the Russo Turkish War when Potemkin was appointed governor general of South Russia which included territory recently won from the Sultan of the Ottoman Empire. Colonization agents advertised the availability of crown lands to people throughout Europe. One of these was Georg von Trappe, who visited the Mennonites of Danzig in 1786. The Mennonite congregations elected two delegates, Jakob Höppner and Johann Bartsch, who von Trappe arranged to send to Russia at government expense. They departed in the fall of 1786, sailing first to Riga, then traveling cross country, arriving at the Dnieper in late November. From here they sailed down the river looking for a suitable site. They met Potemkin at Kremenchuk and were presented to Catherine in May, as she was inspecting her new territories. They found a suitable settlement location, then returned home by way of Saint Petersburg, where they met with Crown Prince Paul, who confirmed the promises made by von Trappe. The special privileges included guarantees of religious freedom, exemption from military service, 70 ha (175 acres) of free land for each family, exemption from swearing oaths in legal proceedings, ability to establish their own schools and teach in their own language, the right to restrict the establishment of taverns and the ability to make their own beverages. These rights and privileges were beyond those enjoyed by common Russian peasants. There were restrictions that applied to all colonists, such as a restrictions against proselytizing among Russian Orthodox Church members and revocation of privileges for anyone leaving or marrying outside of the colony. Land could be inherited, so long as it remained part of the settlement. A farm could not be subdivided among heirs in order to keep intact and not to degrade the model farming practices that were the intention of the government. Upon their return, Höppner and Bartsch found that four families had already departed for Riga and hundreds more were eager to immigrate. The West Prussian authorities, though restricting the expansion of Mennonite settlements locally, did not want the wealth of the Mennonites to leave the country. Only the poorest families were granted passports.
Елді мекен
Меннониттер 1787 жылдың қысында, барлығы 228 отбасымен Ресейге аттанды, 1788 жылдың күзінде Дубровнаға (қазіргі Беларусь) жетіп, қыстады. 1789 жылдың басында олар Днепр өзенімен төмен қарай, қазіргі Херсонға жақын, Днепрдің жағасындағы қоныстанған жеріне сапар шекті. Олардың бастапқы бағыты, жаңадан жанданған орыс-түрік соғысының салдарынан, соғыс алаңына айналды, сондықтан басқа орын іздеу қажет болды. Оларға Александровск (қазіргі Запорожье) маңындағы Днепрдің шағын саласы – Хортицада жаңа жер берілді. Алғашқы жылдар өте қиын болды. Мұңды меннониттер мүлкін арбамен, ал кедейлері баржамен жеткізді. Баржалар келген кезде контейнерлер тоналғанын, құнды заттары ұрланғанын немесе жаңбырдан бүлінгенін көрді. Сол сияқты, өзенмен жіберілген құрылыс материалдары да жеткенше ұрланды. Көшіп келгендердің көп бөлігі – ешқандай шаруашылық білімі жоқ қала жұмысшылары мен қолөнершілер еді, ал шаруалардың арасындағылары құрғақ даланың бұрынғы шаруашылық тәсілдеріне қолайсыз екенін анықтады. Көшіп келгендер арасындағы ішкі шиеленіс, әртүрлі өмір салған фриздік және фламандтық шіркеу тармақтары арасындағы ұзаққа созылған бөлініске байланысты болды және діни басшылықтың болмауымен күшейді. Шіркеу басшылары әдетте қауымның қарапайым мүшелерінен таңдалады және ақысыз пасторлар ретінде өмір бойы қызмет етуі керек еді. Пасторлар өздерін асырауға тиіс болғандықтан, көбінесе шаруашылығы немесе фермасы бар адамдар таңдалып алынды. Пруссиядан тек ең кедей меннониттерге ғана кетуге рұқсат берілгендіктен, қоныс аударғандардың арасында дін қызметкерлері болған жоқ. Бастапқыда отбасылар уақытша баспаналар – шөптен жасалған жер үйлер мен шатырлар салды, ал кейбіреулері арбаларында тұруға тырысты. Хёппнер мен Бартш тұрақты үйлер салды. Жер отбасыларға бөлінді, әрқайсысы өз жерінде тұрды. Аймақтағы тәртіпсіздікті ескере отырып, олар 15-30 отбасыдан тұратын ауылдарда бірігіп тұруды тиімдірек деп тапты. Қиындықтар артқан сайын, қоныс аударушылар Хёппнер мен Бартшты колонияға арналған мемлекеттік ақшаны ұстап тұрды деп айыптады. Екеуі де фламанд шіркеуінен шеттетілді, ал билік Хёппнерді тұтқындауға көндірілді. Бартш өзінің қателігін мойындап, қауымға қайта қабылданды. Біраз уақыттан кейін Хёппнер түрмеден босатылып, Александровскіге көшіп, фриздік топқа қосылды. 1889 жылы Хёппнердің қабіріне колонияның жүз жылдығына арналған ескерткіш орнатылды. Кейін ол Манитоба штатының Штайнбах қаласындағы меннониттер мұражайына көшірілді. Бастапқыда сегіз ауыл құрылды, Хортица – үкіметтік орталық болды. Олардың қатарында Хортицкий ауданы, Эйнладж (Кічкас), Хортицкий аралы (Острив Хортицкий), Кронсвайд (Володимировське), Нойенбург (Малишівка), Нойендорф (Широке), Розентал (Канцеривка) және Шёнхорст (Ручаївка) болды. 1797–1798 жылдары тағы 180 отбасы келіп, Кронсгартен (Половица) және Шёнвизе (Шенвице) ауылдарын құрды. Соңғысы Днепрдің шығыс жағалауында салынған жалғыз ауыл еді. Нижня Хортиця және Бурвальде (Бабурка) 1803 жылы, Кронсталь (Долинске) 1809 жылы, Остервик (Павлівка (Василівський район)) 1812 жылы, Шенеберг (Смоляне (Запорізький район)) 1816 жылы, Блуменгарт (Капустье) және Розенгарт (Новослобидка) 1824 жылы құрылды. 1803 жылы Ресейге меннониттердің келесі толқыны келгенде, олар Молочна қонысын құруға дейін Хортица колониясында қыстады. Жаңа топтың Хортицаға қоныс аударғанда жұмсаған ақшасы осы қонысқа көмектесті.
Mennonite settlers, 228 families in all, set out for Russia in the winter of 1787, arriving in Dubrovna (today in Belarus) in fall of 1788, where they over wintered. Early in 1789 they traveled down the Dnieper River to the settlement site, on the banks of the Dnieper, near present day Kherson. Their original destination was now a battlefield because of renewed Russo Turkish hostilities, necessitating an alternate location. They received land at a new site on Khortytsia, a small tributary of the Dnieper, near Alexandrovsk (present day Zaporizhzhia). The pioneering years were extremely difficult. The more prosperous Mennonites brought their possessions by wagon, while the others sent them by barge. When the barges arrived they found that the containers had been ransacked and valuables removed or ruined by rain. Similarly, building material sent down river was stolen before it arrived. Many of the settlers were city laborers and tradesmen with no knowledge of farming, and the farmers among them found the dry steppes unsuitable to their former farming methods. Internal friction among the settlers, rooted in a long standing division separating Frisian and Flemish branches of the church who lived in different ways, was compounded by the lack of ministerial leadership. Church leaders are traditionally selected from among the lay brothers of the congregation and were expected to serve for life as unpaid pastors. Because pastors were expected to support themselves, they were usually chosen from among those who had a business or farm sufficient for support. Because only the poorest Mennonites had been allowed to leave Prussia, there were no ministers among the settlers. Initially families built temporary shelters such as sod dugouts and tents while a few tried to live in their wagons. Höppner and Bartsch were able to build substantial homes. Land was divided among the families and each lived on their own land. In response to the lawlessness of the region, they found that it was more practical to group themselves together in villages of fifteen to thirty families. As their difficulties mounted, the settlers accused Höppner and Bartsch of keeping government money intended for colony use. Both men were excommunicated from the Flemish church and the authorities were convinced to arrest Höppner. Bartsch confessed his wrongdoing and was reinstated into his congregation. Höppner was soon released from prison, moved to Alexandrovsk and joined the Frisian group. In 1889 a monument commemorating the colony's centennial was placed on Höppner's grave. It has since been moved to Mennonite Heritage Village in Steinbach, Manitoba. Initially eight villages were organized with Khortytsia as the governmental center. They included Khortytsia (Хортицький район), Einlage (Кічкас), Insel Khortytsia (Ostriv Khortytsia), Kronsweide (Володимирівське (Запорізький район)), Neuenburg (Малишівка (Запорізький район)), Neuendorf (lt=Shyroke), Rosental (Kantserivka), and Schönhorst (Ручаївка). Another 180 families arrived in 1797–1798 to found Kronsgarten (Polovitsa) and Schönwiese (Shenvitse). The latter was the sole village established on the east bank of the Dnieper. Nieder Chortitza (Нижня Хортиця) and Burwalde (Baburka) were founded in 1803, Kronstal (Dolynske) in 1809, Osterwick (Павлівка (Василівський район)) in 1812, Schöneberg (Смоляне (Запорізький район)) in 1816, and Blumengart (Kapustiane) and Rosengart (Novoslobidka) in 1824. When the next wave of Mennonite settlers came to Russia In 1803, they over wintered in Chortitza Colony before moving on to form the Molotschna settlement. The money spent by the new group during their stay in turn helped the Khortytsia settlement.
Чортица волостіндегі елді мекендердің тізімі
Хортица (бүгінгі Верхня Хортиця Жоғарғы Хортица) – Хортица өзенінің бойында, 977 адам, 102 қоныс. Нойендорф (бүгінгі Широке), Томакивка өзенінің үстінде, 1080 адам, 115 қоныс. Эйнлаге (қазіргі Кичкас (Кічкас)) – Днепрдің үстінде, 940 адам, 99 қоныс. Кронсвайд (бүгінгі Володимировське (Володимирівське)), Хадяча өзенінің үстінде, 864 адам, 54 үй. Остервик (бүгінгі Долинське), Сердния Хортица өзенінің үстінде, 855 адам, 121 үй. Розентал (қазіргі Канцеривка (Канцерівка)), Хортица өзенінің үстінде, 796 адам, 81 қоныс. Төменгі Хортица (бүгінгі Нижня Хортиця), Днепрдің үстінде, 784 адам, 107 үй. Бурвалде (бүгінгі Бабурка (Бабурка)), Сердния Хортица өзенінің үстінде, 489 адам, 63 қоныс. Хортица аралы (бүгінгі Хортиця ауданы/аралы (Вознесенівський ауданы) (Хортиця)), Днепрмен қоршалған өзен аралы, 452 адам, 23 қоныс. Нюенберг (бүгінгі Малишивка (Малишівка)), Малишева өзенінің үстінде, 423 адам, 38 қоныс. Шенеберг (бүгінгі Смоляне (Смоляне)), Нижняя Хортица өзенінің үстінде, 405 адам, 56 үй. Кронсталь (бүгінгі Долинське (Остервик) шығыс бөлігі), Сердния Хортица өзенінің үстінде, 376 адам, 60 шаруашылық. Розенхарт (бүгінгі Новослобідка (Новослобідка)), Сердния Хортица өзенінің үстінде, 256 адам, 47 қоныс. Неухорст (бүгінгі Зелений Гай (Зелений Гай Green Grove)), Тернувата өзенінің үстінде (Томакивканың сол жақ саласы), 180 адам, 21 қоныс. Блюменхарт (қазіргі тастап кетілген Капустяне (Капустяне) ауылы), Нижняя Хортица өзенінің үстінде, 172 адам, 42 үй. Кронсвейд (бүгінгі Великий Луг (Великий Луг Great Meadow), Запорожье қаласының бөлігі) Днепрдің үстінде, 144 адам, 9 қоныс. Шонхорст (бүгінгі Ручаївка (Ручаївка)), Томакивка өзенінің үстінде, 105 адам, 93 үй.
Chortitza (today Verkhnia Khortytsia (Верхня Хортиця Upper Khortytsia)), over Khortytsia river, 977 people, 102 homesteads. Neuendorf (today Shyroke (Широке)), over Tomakivka river, 1,080 people, 115 homesteads. Einlage (today Kichkas (Кічкас)), over Dnieper, 940 people, 99 homesteads. Kronsweide (today Volodymyrivske (Володимирівське)), over Hadiacha river, 864 people, 54 homesteads. Osterwick (today Dolynske (Долинське)), over Serednia Khortytsia river, 855 people, 121 homesteads. Rosental (today Kantserivka (Канцерівка)), over Khortytsia river, 796 people, 81 homesteads. Nieder Chortitza (today Nyzhnia Khortytsia (Нижня Хортиця Lower Khortytsia)), over Dnieper, 784 people, 107 homesteads. Burwalde (today Baburka Бабурка)), over Serednia Khortytsia river, 489 people, 63 homesteads. Insel Chortitza (today Khortytsia neighborhood/island (Voznesenivskyi District) (Хортиця)), river island surrounded by Dnieper, 452 people, 23 homesteads. Neuenberg (today Malyshivka (Малишівка)), over Malysheva river, 423 people, 38 homesteads. Schöneberg (today Smoliane (Смоляне)), over Nyzhnia Khortytsia river, 405 people, 56 homesteads. Kronstal (today eastern part of Dolynske (Osterwick)), over Serednia Khortytsia river, 376 people, 60 homesteads. Rosenhart (today Novoslobidka (Новослобідка)), over Serednia Khortytsia river, 256 people, 47 homesteads. Neuhorst (today Zelenyi Hai (Зелений Гай Green Grove)), over Ternuvata river (left tributary of Tomakivka), 180 people, 21 homesteads. Blumenhart (today abandoned village of Kapustiane (Капустяне)), over Nyzhnia Khortytsia river, 172 people, 42 homesteads. Kronsweide (today Velykyi Luh (Великий Луг Great Meadow), part of Zaporizhzhia) over Dnieper, 144 people, 9 homesteads. Schönhorst (today Ruchayivka Ручаївка)), over Tomakivka river, 105 people, 93 homesteads.
Жергілікті билік
Меннониттердің колониялары орыс билігінің аз ғана араласуымен өздерін-өздері басқарды. Ауыл – басқарудың негізгі бірлігі болып табылып, оны сайланған билеуші басқарды және ауыл іштеріне қарайтын мәселелерді шешті. Әр ауыл өз мектебі мен жолдарына қарайтын, сондай-ақ мұқтаждарға көмектесетін. Жер иелері ер адамдар ауылдық жиналыстарда жергілікті мәселелерді талқылап шешті. Барлық Чортица ауылдары бір ауданды құрады, оны суперинтендант және аймақтық бюро басқарды. Олар дене жазасын қолдануға және ауылдарға ортақ мәселелерді шешуге құқылы болды. Сақтандыру және өрттен қорғау, сондай-ақ тәртіпсіздермен және басқа да әлеуметтік проблемалармен аймақтық деңгейде айналысты. Чортица, басқа меннониттік қоныстармен бірге, демократиялық мемлекет ретінде жұмыс істеді, қарапайым орыс шаруаларына қарағанда артық еркіндіктерге ие болды.
Mennonite colonies were self governing with little intervention from the Russian authorities. The village, the basic unit of government, was headed by an elected magistrate who oversaw village affairs. Each village controlled its own school, roads and cared for the poor. Male landowners decided local matters at village assemblies. All of the Chortitza villages formed a district headed by a superintendent and regional bureau that could administer corporal punishment and handle other matters affecting the villages in common. Insurance and fire protection were handled at the regional level, as well as dealing with delinquents and other social problems. Chortitza, along with the other Mennonite settlements, functioned as a democratic state, enjoying freedoms beyond those of ordinary Russian peasants.
Білім
Еуропада міндетті білім беру әлі дамымаған кезде, меннониттік колониялар әрбір ауылда бастауыш мектеп ашты. Оқушылар неміс тілінде оқу мен жазу, арифметика сияқты қолдануға қажетті дағдыларды үйренді. Діни білім де оқытылды, көптеген мектептерде ән салу да болды. Мұғалімдер көбінесе қолөнершілер немесе малшылар болатын, олар оқытуға арнайы дайындықтан өтпеген, сабақтарды өз жұмысына қарай ұйымдастыратын. Оқу бағдарламасы кәсіби мұғалімдер жұмыс істеген сайын дами түсті. XIX ғасырдың соңына қарай, алты сыныпқа дін, неміс, орыс тілдері, арифметика, география, тарих және табиғаттану сабақтары енгізілді, олар сынып деңгейіне сай қиындықтармен ұсынылды. 1842 жылы Хортицада Орталық орта мектеп (Zentralschule) ашылды. Орталық мектепке үш мыңнан астам оқушы келді, колонистердің 8%-ы орта білім алды. 1881 жылы Білім министрлігінің жарлығымен орта мектептерде бірге оқытуға тыйым салынды, нәтижесінде 1895 жылы қыздарға арналған жеке орта мектеп (Mädchenschule) ашу қажет болды. Төрт жылдық орта білім беру бағдарламасында дін, тарих, арифметика, ғылым, орыс және неміс тілдері мен әдебиеті, география, қалампыр және өнер сабақтары оқытылды. Қыздар тігізгіштікке де үйренді. 1914 жылы жеке институт ретінде құрылған мұғалімдерді даярлау семинариясы, орта мектептің екі жылдық білімін үш жылдық бағдарламаға дейін кеңейтті. Үшінші курс студенттері жақын жердегі үлгілік бастауыш мектепте (Musterschule) тәжірибелік сабақтардан өтті. ХХ ғасырдың басында студенттердің саны артып, олар гимназияларға, сауда және коммерция мектептеріне, сондай-ақ Швейцария, Германия және Ресейдегі университеттерге білімін жетілдірді.
At a time when compulsory education was unknown in Europe, the Mennonite colonies formed an elementary school in each village. Students learned practical skills such as reading and writing German and arithmetic. Religion was included as was singing in many schools. The teacher was typically a craftsperson or herder, untrained in teaching, who fit class time around his occupation. The curriculum evolved as professional teachers gradually took their place. By the late Nineteenth Century the six grades included classes in religion, German, Russian, arithmetic, geography, history, and natural science, with difficulty appropriate to the grade. The Central Secondary School (Zentralschule) was started in Chortitza in 1842. Over three thousand pupils attended the Central School with up to 8% of the colonists receiving a secondary education. A decree by the Ministry of Education in 1881 prohibited coeducation in secondary schools necessitating the foundation of a separate high school for girls (the Mädchenschule) in 1895. The four year secondary programs taught religion, history, arithmetic, science, Russian and German language and literature, geography, penmanship, and art. Girls received instruction in needlecraft as well. The co educational teacher training seminary, founded as a separate institution in 1914, expanded what had been a two year extension of the secondary school to a three year program. Third year students did their practice teaching at the nearby model elementary school (Musterschule). By the early twentieth century, a growing number of students extended their education to gimnaziia, schools of trade and commerce, and universities in Switzerland, Germany, as well as Russia.
Қызыл колониялар
Колонияның халқы өсіп, жер тапшылығы туғандықтан, жаңа қоныстану аймақтары іздестірілді. 1864 жылы Ресейдің Ұлы князі Михаил Николаевичтен жер жалға алынып, Фюрстенланд құрылды, ол 1911 жылы 1800 тұрғыны бар бес ауылдан тұратын. Борозенко 1865 жылы құрылды және 1915 жылы 600 адамнан тұратын бес ауылға жетті. Бергтал (1836), Языково (1869), Неплюевка (1870), Шлачтин және Баратов (1871), Игнатьево (1888) және Борисово (1892) сияқты тағы да колониялар құрылды.
As the population of the colony grew and land became scarce, new areas for resettlement were sought. In 1864 land was rented from Grand Duke Michael Nikolaevich of Russia to form Fürstenland, which by 1911 consisted of five villages with 1800 residents. Borozenko was formed in 1865 and by 1915 totaled five villages with a population of 600. Further colonies were established at Bergthal (1836), Yazykovo (1869), Nepluyevka (1870), Schlachtin and Baratov (1871), Ignatyevo (1888), and Borissovo (1892)
Экономика
1819 жылғы кәсіптер саны 2. Сағатшылар 9. Токарлар 2. Шелекшілер 88. Жүгірткіштер 26. Ағаш ұсталар 16. Төгіштер 49. Тоқымашы 1. Бояушы 25. Киім тігушілер 20. Аяқ киімшілер бірнеше. Сыра қайнатушылар бірнеше. 18 ауылдан, жалпы саны 2888 тұрғын бар диірменшілер. Соңынан экономика дамып, Чортица қонысы гүлденді. 19-ғасырдың барысында Чортица халқы көбейіп, жаңа қоныстар құрылды. 1870 жылы қоныстың бір бөлігі Канадаға көшіп кетті. Чортица – алғашқы меннониттік қоныс болғандықтан, ол «Ескі Қоныс» деп белгілі. Чортицадан Солтүстік Америкаға көшкендер көбінесе «Ескі Қоныс меннониттері» деп аталады және Солтүстік Америкадағы басқа орыс меннониттерінен көбінесе консервативті болып табылады. Қонысқа ортақ жерлерден және кәсіпорындардан түсетін табыс болды. Днепр арқылы жүретін қоғамдық паром жылына екі-үш мың рубль табыс әкелді, 1820 жылы муниципалды мерино қойының саны шамамен мыңға жуық болды, ал спирт зауыты қоғамдық табысқа қосымша кіріс әкелді. Бұл қаражат ірі жобаларға, мысалы, халық санының өсуіне байланысты жаңа қоныстар құруға жұмсалды. Қоныстың алғашқы экономикалық қиындықтары білікті қолөнершілердің күшімен еңсерілді. Чортицадағы өнеркәсіп 19-ғасырдың ортасында дамыды, негізінен диірмен салу және ауыл шаруашылығы машиналарын және сағаттарды өндірумен айналысты. Жерсіз халқының саны артып, олар осы зауыттарда жұмыс таба бастады. Үш ірі зауыт – Lepp & Wallmann, Abram J. Koop, Hildebrand & Pries және екі кіші зауыт – Thiessen und Rempel Чортица мен Розенталда ауыл шаруашылығы машиналарын өндірді. Бұл машиналар меннониттер ғана емес, бүкіл Ресейде пайдаланылды. Кейінірек үш ірі зауыт біріктіріліп, 1917 жылғы революциядан кейін «Сапорошец» таңбасымен тракторлар мен автомобильдер шығарылды. Бизнес 1917 жылғы революциядан кейін бұрынғы меннониттерден тартып алынды және қазір AvtoZAZ Daewoo құрамына кіреді.
Occupationsin 1819 Number Occupation 2 Clockmakers 9 Turners 2 Coopers 88 Joiners 26 Carpenters 16 Smiths 49 Weavers 1 Dyer 25 Tailors 20 Shoemakers several Brewers several Millers from 18 villageswith a totalof 2888 residents. Eventually an economy developed and the Chortitza settlement prospered. In the course of the 19th century the population of Chortitza multiplied, and daughter colonies were founded. Part of the settlement moved to Canada in 1870. Since Chortitza was the first Mennonite settlement, it is known as the Old Colony. Those who moved from Chortitza to North America are often referred to as Old Colony Mennonites and are more conservative than most other Russian Mennonites in North America. The settlement received income from communal land and enterprises. A public ferry across the Dnieper earned between two and three thousand rubles annually, the municipal merino flock totaled about a thousand animals in 1820 and a distillery provided additional community income. These funds were used for large undertakings, such as forming daughter colonies for the growing population. The settlement's first economic setback was overcome through the effort of skilled craftsmen. Industry in Chortitza developed in the middle of the 19th century, mainly milling and production of agricultural machinery and clocks. The growing landless population found work in these factories. Three large factories, Lepp & Wallmann, Abram J. Koop, Hildebrand & Pries and two smaller factories, Thiessen und Rempel produced agricultural machinery in Chortitza and Rosental. The machinery was used not just by Mennonites, but all over Russia. In later years, the three largest factories were combined into a single business and, after the Russian Revolution of 1917, produced tractors and automobiles under the Saporoschetz brand. The business was confiscated from the former Mennonite owners shortly after the 1917 revolution and today is part of AvtoZAZ Daewoo.
Қауіпті жағдайлар
Ұзақ жылдар бойы гүлдену Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918) және одан кейінгі Ресей азамат соғысымен үзіліске ұшырады, бұл Чортица тұрғындарының өмірін қиын жағдайға түсірді. Меннониттер соғыс кезінде дәрігерлер болып қызмет етіп, жараланған әскерлерге көмек көрсетті. Соғыстан кейін қысқа мерзімге неміс әскері Украинаны, соның ішінде Чортицаны да басып алды. 1918 жылдың соңындағы қару тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан кейін неміс әскері шығып кетті. Ауылдарда өздік қорғаныс күштері құрылды, мүмкін, неміс әскерінің көмегімен және қару-жарағымен. Кейбір меннониттер, діни нанымдарына сәйкес әскери қызметке қарсы болғанымен, осы күштерге қатысты. 1917-1921 жылдары коммунистер билікті басып алуға тырысқанда азамат соғысы қызу жүрді. Осы тұрақты төңкеріс кезеңінде Украинада хаостық жағдай болды. Нестор Махноның әскері меннониттік отарларды нысанаға алды. Бастапқыда ауылдар өздік қорғаныс күштерінің көмегімен қорғануға тырысты. Махно Қызыл Армиямен одақтасқаннан кейін, оның күштеріне қарсы тұру мүмкін болмады. 1919 жылдың қазан айының ортасынан желтоқсанның соңғы аптасына дейін Махно әскері колонияның барлық ауылдарын және Екатеринославқа (қазіргі Днепр) дейінгі ауданның көп бөлігін басып алды. Махновшылар отаршылардың үйлеріне шабуыл жасап, өлтірді, зорлады, сондай-ақ жұқпалы аурулар мен тифті таратты. Кейінгі эпидемия жергілікті халықтың шамамен 95%-ын қамтыды, олардың 10%-дан астамы қайтыс болды.
A long period of prosperity was broken by World War I (1914–1918), which led into the Russian Civil War, interrupting the lives of Chortitza's residents. Mennonites served as medics during the war, caring for injured soldiers. For a short time after the war, the German army occupied Ukraine, including Chortitza. After the Armistice at the end of 1918 the German soldiers withdrew. A self defense force was organized within the villages, perhaps with help and weapons from the German army. Some of the Mennonites took part in this force, even though they traditionally opposed military service on religious grounds. Civil war raged from 1917 to 1921 as the communists tried to take power. Things were chaotic in Ukraine during this period of constant revolution. Nestor Makhno's army would target the Mennonite colonies. Initially the villages attempted to protect themselves with the help of the self defense force. After Makhno entered into one of his alliances with the Red Army, it was no longer possible to resist his forces. During the period mid October 1919 to the last week in December of that year, Makhno's army occupied all the colony's villages and much of the district up to Ekaterinoslav (current Dnipro). The Makhnovists invaded the colonists' homes, murdered, raped, and spread venereal diseases and typhus. The latter epidemic ultimately infected roughly 95% of the local population, of which more than 10% died.
Коммунизм
Коммунистер аймақты басып алғаннан кейін, жер иелерінен астық тартып ала бастады. Көп ұзамай халық аштыққа ұшырап, жұқпалы аурулар тарады. Осы кезеңде меннониттер Канадаға көшіп бару үшін ұйымдаса бастады. 1923 жылы бұрынғы ірі жер иелері, дін қызметкерлері және ішкі қашқынның көп бөлігі негізінен Манитоба және Саскачеванға, Канадалық Тынық мұхиты темір жолы берген несиелердің арқасында Канадаға көшті. 1926 жылы Эйнладж ауылы Днепр су электр станциясының тоғанынан болатын су тасқынына орын беру үшін тасталып қалды. Көптеген Чортица меннониттері 1920-ші жылдардағы декулакизация шараларынан және 1930 жылғы коллективизациядан зардап шекті. Тартып алынған жерлер шаруаларға, көбінесе Коммунистік партия мүшелеріне берілді. 1931 жылдың мамыр айында Чортица ауылының жаңа тұрғындары қалған меннонит жер иелерінен бас тартты. 1929 жылдан 1940 жылға дейін 12000 халқының 1500 ер адамы алыс солтүстікке немесе Сібірге қатаң еңбекке жіберілді.
After communists gained control over the region, they began to appropriate grain from the landowners. Eventually the population began to starve and epidemics spread. During this time Mennonites began organizing to immigrate to Canada. In 1923 many of the former large landowners, ministers and internal refugees migrated to Canada, mainly to Manitoba and Saskatchewan, with credit provided by the Canadian Pacific Railway. In 1926 the village of Einlage was abandoned to make way for the flooding from the Dnieper Hydroelectric Station dam. Many other Chortitza Mennonites suffered under the dekulakization programs of the 1920s and the collectivization of 1930. Confiscated land was given to peasants, usually Communist Party members. In May 1931, with these newest citizens of Chortitza village voted out the remaining Mennonite landowners. From 1929 to 1940, 1500 men of a total population of 12,000 were exiled to hard labor in the far north or Siberia.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Кеңес үкіметі Хортицаның барлық тұрғындарын Сібірге жер аударуды жоспарлаған, бірақ неміс Вермахтының шапшаң ілгерілеуі жоспарды іске асыруға мүмкіндік бермеді. Неміс оккупациясы кезінде халық біршама жақсарды. Бірақ 1943 жылы неміс халқы Рейхсгау Вартлендке көшірілді, ал Вермахт Кеңес Одағынан шегінді. Қызыл Армия Германия аумағына кірген кезде, Совет Одағынан қашуға тырысқан босқындарды ұстады. Кейбіреулері Германияның ішінде жасырынып құтылды, бірақ кеңес азаматтары болғандықтан, одақтастар оларды кеңес үкіметіне қайтарды. Аз ғана адамдарды қоспағанда, Хортицаның бұрынғы тұрғындары Сібір мен Қазақстанға жер аударылды. Олар жай ғана шұғын далаға тасталды. Көптеген адам көз жұмды. Олар Ресейдегі басқа немістердің тағдырымен бірдей болды.
As World War II began in 1941, the Soviet government intended to deport all the residents of Chortitza to Siberia, but the German Wehrmacht advanced so quickly, the plan could not be executed. Under German occupation, the population made a degree of recovery. But by 1943 German people were evacuated to Reichsgau Wartheland, and the Wehrmacht retreated from the Soviet Union. As the Red Army entered German territory they seized refugees attempting to flee the Soviet Union. Some escaped by going deeper into Germany, but as Soviet citizens, the Allies delivered them back to the Soviets. With a few exceptions, the former residents of Chortitza were deported to Siberia and Kazakhstan. There they were simply released on the bare steppe. Many did not survive. They shared the fate of other Germans from Russia.
Шашырату
1956 жылы еркін саяхаттау шектеулері жеңілдетілгеннен кейін, бірнеше адам бұрынғы Хортица мекеніне қайтып келді. Бүгінде онда негізінен украиндықтар мен орыстар тұрады. Украиналық ата-анасы немесе жұбайы бар бірнеше меннониттер де сол жерге қоныстанды. Меннонит шіркеулері мен ұйымдарын қазір Запорожье облысында кездестіруге болады. Қазақстанда меннониттер Қарағанды сияқты өнеркәсіптік қалаларда топтасты. 1980-жылдардың аяғында КСРО-дағы көптеген меннониттер Германияға көшіп кетті. Бүгінде Хортицаның бұрынғы тұрғындары мен олардың ұрпақтарының көпшілігі Германия мен Канадада қоныстанған.
After the restriction of free travel was eased in 1956, a few returned to their old home of Chortitza. Today mostly Ukrainians and Russians live there. A few Mennonites, who have either a Ukrainian parent or spouse, resettled there. Mennonite churches and ministries can now be found in Zaporizhia oblast. In Kazakhstan, Mennonites have gathered in industrial cities such as Karaganda. At the end of the 1980s many Mennonites in the Soviet Union began to immigrate to Germany. Today many of the former residents of Chortitza and their descendants are found in Germany and Canada.